Atalǵan qujat aıasynda memleketaralyq, transshekaralyq sý kólemin basseınderin ózara birlesip ádil paıdalanýdyń syndarly qaǵıdattary usynyldy. Osy baǵyttaǵy ózekti másele – Syrdarııa ózenin Kóksaraı sý qoımasy arqyly retteý. Keıingi jyldary О́zbekstan men Qyrǵyzstan memleketteri óz ulttyq baǵdarlamalaryn oryndaý maqsatynda burynǵy qabyldanǵan sýdy paıdalaný boıynsha memleketaralyq ıntegrasııalyq qaǵıdattaryn ózgertti. Sondyqtan elimiz uzaqmerzimdi jáne operatıvti rejimde sý resýrstaryn turaqty jáne tıimdi paıdalaný ádisterin iske asyrýy qajet. Túrkistanda ótken «Ekologııalyq jaǵdaıdy jasyl jelekterdi damytý jolymen jaqsartý jáne aýyl sharýashylyǵy damýyndaǵy máseleler» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada osyndaı usynys-pikirler aıtyldy. Konferensııaǵa О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Úndistan jáne Pákistan elderinen kelgen akademık-professorlar, elimizdiń ekolog jáne orman sharýashylyǵy mamandary, ǵalymdar, tabıǵat janashyrlary qatysty.
– Túrkistan oblysy – klımattyq ornalasý, jumys kúshi turǵysynda aýyl sharýashylyǵyn damytýda eń qolaıly óńir. Oblysta 74 myń agroqurylym tirkelgen. Bul respýblıkalyq kórsetkishtiń 31 paıyzy jáne elimizde óndiriletin aýyl sharýashylyǵy jalpy ónim kóleminiń 12 paıyzy óńirdiń úlesinde. Bul degenimiz – 1 trln teńgeden astam soma. Sonymen qatar biz aýyl sharýashylyǵynda eńbek ónimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan jobalarǵa, onyń ishinde «Qarqyndy baý», «Bir alqaptan 2-3 ónim alý», «Nóldik tehnologııalar», «Sý únemdeý tehnologııalaryn engizý» baǵyttaryna basymdyq berip kelemiz, – dedi halyqaralyq jıynda Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Ermek Kenjehanuly.
Sondaı-aq ol óńirde sý tapshylyǵy, topyraqtyń qunarsyzdanýy baıqalatynyn, bul máselelerdiń sheshimin tabý úshin aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń jetistikterin paıdalaný qajettigin aıtyp ótti. Oblystyń eldi mekenderin kógaldandyrý men jasyl jelekterdi molaıtý boıynsha atqarylyp jatqan jumystar aıasynda halyqtyń ekologııalyq saýattylyǵy men mádenıetin kóterý – ákimdiktiń negizgi baǵyttaǵy jumysynyń biri. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń prezıdenti Tilektes Espolov orman qoryn ulǵaıtý maqsatynda 2 mlrd, eldi mekenderde 15 mln aǵash otyrǵyzý álem deńgeıindegi jańa bastama ekenin, bul jobanyń álemdik ekonomıkany dekorbonızasııalaý maqsattarymen úılesetinin atap ótti.
– Ǵalymdarymyzdyń zertteýleri boıynsha elimizdiń ońtústik pen ońtústik-shyǵysyndaǵy Ile – Balqash – Qapshaǵaı deltasynda bir mıllıard aǵash egý arqyly osy aımaqtyń ekologııalyq problemalary men sý jınaqtaý úrdisin 40-80 paıyzǵa deıin arttyrýǵa bolady. Túrkistan oblysynyń agroónerkásip kesheni azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde orasan zor úles qosyp otyr. Osy baǵyttaǵy jumystardy ınnovasııalyq jolmen jedel damytý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men tájirıbe sharýashylyqtarynyń kópjyldyq izdenisteri men tájirıbeleri nátıjesinde jańa tehnologııalar, orman alqaptaryn damytý, aýyl sharýashylyǵy daqyldary men baý-baqsha ósimdikteriniń básekege qabiletti jańa sorttary, mal tuqymdary, olardy aýrý men zııankesterden qorǵaý ádisteri, shıkizattardy saqtaý, óndirilgen ónimdi qaıta óńdeý joldary ázirlengen. Osy baǵyttaǵy ǵylymı jańalyqtardy jedel óndiriske engizý mańyzdy, – dedi T.Espolov.
Túrkistan oblysy kóp salaly aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn óńir bolǵandyqtan, eń kúrdeli máseleler de osy aımaqqa tıesili. Naqtyraq aıtsaq, sý tapshylyǵy, topyraqtyń qunarsyzdanýy, ónim sapasynyń tómendeýi, taǵy basqa qordalanǵan máseleler bar. Keıingi jyldary aýyl sharýashylyǵynda topyraqtyń qunarlylyǵy men ónim sapasyn joǵarylatýǵa baǵyttalǵan «gýmýs», «bıogýmýs», «organıkalyq tyńaıtqysh» degen jańa uǵymdar qosyldy. Ǵalymnyń málimdeýinshe, óndirilgen ónimniń 15 paıyzdan 30 paıyzyna deıingi bóligin ósimdik túrine baılanysty joǵaltyp otyrmyz. Sol úshin tek joǵarǵy ónim óndirý ǵana emes, jetildirilgen sapaly ónimdi halyq ıgiligine jaratý qajet.
– Osy oraıda tasymaldaý, saqtaý jáne qaıta óńdeý jumystary da mańyzdy. Aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn fermerlerdiń, tipti jergilikti turǵyndardyń jańa uǵymdarǵa, jańa sandyq tehnologııaǵa oń kózqarasyn qalyptastyrý máselesi taǵy bar. Árıne, kóptegen suraq qarjy men tıimdi menedjmentke tikeleı baılanysty. Degenmen bul máseleler keshendi túrde zańnamalarǵa ózgerister engizý, basqarý strategııasynyń tıimdiligin arttyrý, memlekettik qoldaý quraldary men úılestirýdi ashyq jáne der kezinde atqarylýyna da baılanysty. Sondyqtan jetekshi álem elderiniń tájirıbesin eskere otyryp, otandyq ozyq bilim men tehnologııalardyń óndiriske jedel jetýine yqpal jasaý maqsatynda qajetti ǵylymı jańalyqtardy kópshilikke jetkizip, aýyl sharýashylyǵy salasyndyǵy aqparattardy der kezinde nasıhattap otyrý – akademııanyń bilim taratý ortalyǵynyń basty maqsattarynyń biri. Taǵy bir másele, qazir bizdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda paıdalanyp júrgen ósimdik sorttary jaqyn keleshekte halyqaralyq talaptarǵa jaýap bere almaı qalýy múmkin. Muny da qazirden oılaǵanymyz jón. Sýarý júıelerin tezdetip retke keltirý, álemdik jáne otandyq jańa tehnologııalardy kóptep paıdalaný, aýyl sharýashylyǵy ónimderin jańasha tásilde jetildirý máseleleri ózekti. Bulardy der kezinde qolǵa alý úshin Aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń múmkindikterin paıdalanamyz, – dedi T.Espolov.
Halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa aıasynda Túrkistanda Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń Iаsaýı bilim taratý ortalyǵy ashyldy. Ortalyqtyń basty maqsaty – jetekshi álem elderiniń tájirıbesin eskere otyryp, otandyq ozyq bilim men tehnologııalardyń óndiriske jedel jetýine yqpal jasaý maqsatynda qajetti ǵylymı jańalyqtardy kópshilikke jetkizip, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy aqparattardy nasıhattaý. Aldyńǵy jyly ǵalymdardyń basqosýymen ótken halyqaralyq konferensııada Túrkistan oblysynyń aımaǵynda qurylyp jatqan «Jasyl beldeýge» S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıteti men Á.Bókeıhan atyndaǵy Qazaq orman sharýashylyǵy jáne agroormanmelıorasııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń Almaty fılıaly mamandary tabıǵı klımattyq jaǵdaıyna taldaý júrgizgen bolatyn. Sonyń nátıjesinde, Túrkistan oblysy aýmaǵyndaǵy orman daqyldarynyń normalyq jersiný jáne saqtalý kórsetkishi 75 paıyzdan 50 paıyzǵa tómendedi. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Qaırat Abdýalıev orman sharýashylyǵy qaǵıdalarynda kórsetilgendeı, qýraǵan aǵashtardy qaıta jańǵyrtý maqsatynda orman ekpelerin tolyqtyrý jumystaryn júrgizý jáne ekpelerdi qurý úderisiniń kezekti tarmaǵy bolyp esepteletinin aıtty. Osy rette jasyl jelekterdi kútip baptaý merzimi 5 jylǵa sozylǵan.
– Túrkistan qalasynyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartý maqsatynda «Jasyl beldeý» aýmaǵyn 30 myń gektarǵa jetkizý josparlanyp, búgingi tańda 15 009 gektar jerge kóshetter egilip, kútip-baptalyp otyr. Túrkistan qalasy men oblystyń birqatar aýdanynda klımaty kúrt kontınentaldy bolýyna oraı egilgen orman aǵashtarynyń alǵashqy jyldary 25 paıyzynyń jersinbeı qýrap qalýy – tabıǵı zańdy qubylys. Sonymen qatar Túrkistan oblysyndaǵy mádenı orman alqaptarynyń jersiný men saqtalý kórsetkishi 50 paıyzǵa belgilendi. Túrkistan qalasy ekologııalyq aımaqqa engizilgenimen, kúzgi túgendeý qorytyndylaryna sáıkes qazirgi tańda qala aınalasyndaǵy jasyl ekpelerdiń ónimdiligi 60-65 paıyzdy qurap otyr. Budan bólek, Aral teńiziniń tartylýy, túbiniń tuzdanýy, oǵan jaqyn ornalasqan kórshi memleketter men elimizdiń birneshe oblysy, onyń ishinde Túrkistan oblysyndaǵy birqatar aýdan, eldi mekenderge de tabıǵı keri áserin tıgizý ústinde. Tuzdyń Araldan ushpaýyna tosqaýyl bolatyn jalǵyz jol – Aral ultanyna ósimdikter egý jáne sekseýil alqabyn otyrǵyzý, – dedi Qaırat Abdýalıev.
Sondaı-aq konferensııada ǵalymdar tájirıbe almasyp, aýa raıy qolaısyz aýmaqta aǵashtardy baptaýdyń qyr-syrymen bólisti. Mańyzdy sharada salaǵa ǵylym jetistikterin molynan paıdalaný qajettiligi aıtyldy. Jasyl aımaqty jetildirý jumysyna jańasha serpin bergen konferensııa qorytyndysy boıynsha aldaǵy ýaqytta atqarylatyn jumystarǵa baǵyt-baǵdar beretin qarar qabyldandy.
TÚRKISTAN
