Iá, oblysta búginde tuzdanýmen qatar qorshaǵan ortany qum kóshkininen saqtaıtyn birden-bir amal alqaptarǵa ósimdikter, onyń ishinde sekseýil kóshetterin egý men tuqymyn sebý bolyp otyr. Osy oraıda óńirde sekseýil ormanynyń alqaby ulǵaıǵanyn aıta ketelik. Mysaly, byltyr Otyrar ormanshylary 5 700 gektar jerge sekseýil dánin seýip, ony jasyl jelekke aınaldyryp otyr. Nátıjesinde, shóldi aımaqta qum kóshkini basylǵan.
Tabıǵat qorǵaýshylary sekseýil alqabyn saqtap, múmkindiginshe keńeıtýge erekshe mán berýde. Sondaı-aq 2022-2023 jyldar aralyǵynda jergilikti tuqymbaqtan jasyl jelekke 4 643 600 dana sekseýil kósheti egilgen. Ǵasyr basynda, ıaǵnı 2000 jyldary sekseýildiń quryp ketý qaýpi tóngen soń, elimizde ony kesýge tyıym salyndy. Ol kezde 5 jylǵa jarııalanǵan moratorıı jyl saıyn uzartylyp keledi. Qazirgi tańda sekseýildi satýǵa da tyıym salynǵan.
Otyrar orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jónindegi memlekettik mekemesine qarasty orman qory jerlerinde keshendi josparǵa sáıkes, 2021-2025 jyldary 33 myń gektarǵa 41 mln-nan asa aǵash kóshetin otyrǵyzý josparlanǵan. Keıingi jyldary 11 myń gektar alqapqa 14 mln sekseýil kósheti otyrǵyzylypty. Olardyń ortasha ónimdiligi 70-75 paıyzdy quraǵan. Al Sozaq orman sharýashylyǵyna tıesili 32 myń gektar jerge 2021-2025 jyldar aralyǵynda 40 mln aǵash kóshetin otyrǵyzý josparlanǵan. Sozaq aýdanynyń klımattyq ereksheligine baılanysty negizinen qara sekseýil egiledi. Aldyńǵy jyldan bastap búginge deıin 8 500 gektar alqapqa 10 mln 400 myń túp sekseýil kósheti otyrǵyzylǵan. Bıyl kúz aılarynda sekseýil tuqymy sebiletin jáne kósheti otyrǵyzylatyn 6 250 gektar jer jyrtylyp, daıyndalǵan. Onyń 4 200 gektaryna 21 tonna sekseýil tuqymy sebiledi.
«Sozaq orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jónindegi memlekettik mekemesi» kommýnaldyq memlekettik mekemesiniń dırektory Júnishan Álimbekovtiń málimdeýinshe, byltyr egilgen 4 650 gektar orman ekpeleriniń shyǵymy 73,3 paıyz bolǵan. Teriskeıdegi orman qory jeri 3 ormanshylyqqa bekitilgen. Sozaq, Sholaqqorǵan jáne Moıynqum orman sharýashylyǵynyń árqaısysynda 400 myń gektarǵa jeteǵabyl sekseýil toǵaılary bar. Úsh ormanshylyqta da órtke qarsy beketter uıymdastyrylyp, tolyǵymen qajetti tehnıkalarmen jabdyqtalǵan.
Qumda ósetin, shólge tózimdi, qatty aǵash tuqymdas ósimdiktiń Ortalyq Azııa men Arab elderinde onǵa jýyq túri bolsa, sonyń úsheýi Qazaqstanda ósedi eken. Bular – aq, qara jáne zaısan sekseýilderi. Túrkistan oblysynda eń úlken sekseýildi alqap Sozaq óńirinde shoǵyrlanǵan.
«Sekseýildiń tabıǵatqa tıgizer paıdasy orasan. Birinshiden, bul qum kóshkinderin ustap turady. Alaıda munyń ósip jetilýi óte qıyn, baıaý ósedi. Sondyqtan muny joǵaltýdy emes, barynsha kóbeıtýdi oılaǵan durys. Máselen, byltyr egilgen sekseýildiń tamyry – 1 metr. Tamyryn 15-20 metrge tereń jaıǵanda óse bastaıdy. Sekseýilder qorshaǵan ortanyń tepe-teńdigin saqtap turýda erekshe ról atqarady. Dúleı soqqan jelden qum kóshterin toqtatady. Jalpy, sekseýil aǵashynyń bir túbi qum kóshkinderiniń 4 tonna qumynan saqtaıtyny dáleldengen. Iаǵnı sekseýildi joıyp alý shól aýmaǵynyń ósýine ákeledi. Sekseýil Qazaqstan ormandarynyń 48 paıyzyn alyp jatyr. Bizdiń mekemege qarasty orman qory jeri – 356 962 gektar. Ormandy jerlerde júzgen, jyńǵyl, sorań, terisken sııaqty aǵash-butalardyń basqa da túrleri bar. Al óte kóp taraǵan aǵash túri – qara sekseýil, ol ormanmen kómkerilgen jerlerdiń 70 paıyzǵa jýyǵyn alyp jatyr. Sekseýil aǵashy – sýsymaly qumdy aımaqtardaǵy eldi mekenderdi qum basyp qalý qaýpiniń aldyn alatyn birden-bir ósimdik. Olardy qorǵanysh etetin jan-janýarlar men jándikter qanshama?! Ásirese túz taǵylary kıikterge sekseýilder arasy ósip-ónýge óte qolaıly. Sekseýildi alqap ań-qustardyń meken etýine ǵana qolaıly emes, mal sharýashylyǵynda jaıylym retinde paıdalanýǵa óte tıimdi. Sozaq aýdanynyń jergilikti turǵyndarynyń negizgi kásibi – mal sharýashylyǵy. Osyǵan baılanysty qumdy, sekseýildi alqap mal sharýashylyǵyna óte qolaıly ekeni dáleldengen. Ásirese tabıǵaty qatal Sozaq jerinde qys mezgilinde sharýalar tórt túlik malyn qumdy-sekseýildi jerlerge aparyp qystatady. Buǵan sebep ondaı jerler taýly jáne jazyq dalaǵa qaraǵanda daýyl-jelsiz jyly bolady. Osy qumdy jerlerdiń saqtalýyna sekseýil aǵashynyń ósip turýy úlken yqpal etedi», deıdi J.Álimbekov.
Aýyldyq orman qory jerlerinde jyl saıyn 1 720 shaqyrym jerge mıneraldy jolaqtar júrgizilip, asa qaýipti aımaqtarǵa qoıylǵan órt qaraýyldaý beketterinde táýlik boıy mekeme qyzmetkerlerinen kezekshilikter uıymdastyrylypty. Ormandy suǵanaqtyqtan qorǵaý maqsatynda júrgizilgen reıdter barysynda ótken jyly 61 túrli zańbuzýshylyqtar anyqtalyp, tıisti ákimshilik hattamalar toltyrylǵan. Keltirilgen shyǵyndar ótelgen. Al bıyl jyl basynan beri 35 oqıǵa tirkelip tıisti sharalar qabyldandy. Reıdterdi júrgizý úshin mekeme qyzmetkerleri 6 patrýldik avtókólikpen, 34 rasııamen jáne GPS-navıgator qurylǵylarymen qamtamasyz etilgen.
«Mekememizde sekseýil ormandaryn, ań-qustardy qorǵaý, ósimin molaıtý baǵytynda qazirgi tańda 55 orman kúzeti qyzmetkerleri júıeli jumys atqarýda. Keıingi jyldary orman qorǵaý jáne ósimin molaıtý jumystaryna jáne ekologııalyq jaǵdaıdyń jaqsarýyna aıtarlyqtaı úles qosatyn orman sharýashylyǵy mekemesine Prezıdentimizdiń qoldaýymen memleket tarapynan aıtarlyqtaı kóńil bólinip jatyr. Mekemeniń materıaldyq bazasy tolyqtyrylyp, orman sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń eńbekaqysy ósti», deıdi Júnishan Myrzahanuly.
Orman sharýashylyǵy salasynda sheshimin kútken máseler de bar. Atap aıtsaq, kúzetshi-qoryqshylardyń qaraýyndaǵy orman aınalymynyń kólemi óte úlken. Ár ormanshyǵa 40 myń gektarǵa deıin aınalymdy kúzetý júktelip otyr. Qazaq orman ornalastyrý mekemesiniń mamandary 2020-2021 jyldary júrgizgen orman ornalastyrý jumystary boıynsha árbir ormanshynyń qaraýyna beriletin aınalym kólemi 20 myń gektardan aspaýy kerek. Al qazir sozaqtyq ormanshylar eki birdeı aınalymdy kúzetip, kútim jasaýda. Bul orman-qoryqshylardyń jumysyna aıtarlyqtaı qıyndyq týǵyzyp otyr. Iаǵnı mekemege ormanshylar, órt sóndirýshiler, avtokólik júrgizýshileri sııaqty qyryqqa jýyq maman qajet. Bul jóninde, ıaǵnı qosymsha jumys oryndaryn ashý qajettigi týraly túsindirme jazbasymen birge arnaıy qujat Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý komıtetine joldanypty. Sonymen qatar orman-qoryqshy kúzetshilerine orman aınalymdaryna baqylaý jasap, ony kúzetýine arnaıy avtokólik, motosıkl syndy kólik quraldarynyń jetispeýshiligi de baıqalady. Ormanshylar aldaǵy ýaqytta bul máselelerdi komıtet qaraýyna alyp, tıisti sheshimderdiń shyǵarylýynan úmitti.
Aıta keteıik, bıyl oblystaǵy orman alqabynyń 20 300 gektar jerine 32 mln 214 myń dana aǵash egiledi. О́tken jyly 16 200 gektar jerge 23 mln 818 myń dana aǵash egý jáne sebý jumystary tolyǵymen atqarylǵan edi.
Túrkistan oblysy
