Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Keıingi ýaqytta usaq mal basynyń turaqty ósiminde, ónimderin eksporttaýda alǵa basý anyq baıqalady. Degenmen sharýashylyqty álemdik deńgeıde órkendetý, qoı etin óndirip, júnin óńdep, iske jaratý boıynsha áli de bolsa atqarylar sharýa, birqatar sheshimin kútken másele bar.
Qarǵa tamyrly, qarshyǵa sińirli halqymyzdyń qoı túligine qatysty sansyz maqal-máteliniń ishindegi eń tanymaly – «Mal ósirseń, qoı ósir, paıdasy onyń kól-kósir». Keshegi keńestik kezeńde Qazaqstandaǵy qoı sanyn 50 mln-ǵa jetkizemiz dep urandatyp júrgen, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zamanda Shopan atadan ardaqty kásip bolmaýshy edi. Bar ataq-dańq, syı-qurmet solardiki edi. «Qoı sharýashylyǵy – ekinshi tyń» dep dabyldatyp, mektep túlekteri jappaı qoı baǵýǵa jumyldyrylǵan, jaılaý tósindegi, qystaý basyndaǵy, qyryqtyq kezindegi qyzyqqa toly kúnder aǵa býyn ókilderiniń kúni keshegideı jadynda.
Táýelsizdik alǵannan keıingi almaǵaıyp kezeńde qoı sharýashylyǵynyń qadiri kúrt túsip, qatty toqyrap qalǵany jasyryn emes. О́ndiris toqtap, eńbekaqy men zeınetaqy kózden bulbul ushqan qıyn jyldarda da bul momyn túlik halyqtyń berekesin saqtap, azyǵy boldy, arzymas aqsha ornyna júrdi, tatymsyz aıyrbasqa tústi. Keıingi ýaqytta jan-jaqty júrgizilgen sharalar, memlekettik deńgeıdegi túrli qoldaýlar, eń bastysy – mal súmesine qaraǵan esti-basty azamattardyń shaıqalyp qalǵan sharýashylyqty shıraq qolǵa alýynyń arqasynda qaıta jandanǵan kásip búginde aýyl-aýdandardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna, turǵyndardyń turmys-tirshiliginiń jaqsarýyna myqtap dem berip otyr. Qalaı degende de, qurmetti qonaǵymyzǵa bas tartyp, qudalarymyzben quıryq-baýyr jesip, sary qymyzdy ashy qýyrdaqsyz ishe almaıtyn salt-sanamyz aman turǵanda bul qaýmettiń suranystan túspeıtini, qunsyzdanbaıtyny, udaıy damı beretini sózsiz. Qoıdyń kúndelikti turmys-tirshiliktegi paıdasy qazirde negizgi basymdyq beriletin sıyr, jylqy túlikterinen artyq bolmasa, kem emes. Jer yńǵaıy men shópti asa kóp talǵamaıtyny jáne bar. Myna bir derekke nazar aýdaralyqshy, asha tuıaqtyń osy túri álemde ósetin 800 shóptiń 560-yn qorek etetin kórinedi. Al qoımen salystyrǵanda, iri qara mal 420, jylqy 415 shóp túrimen qorektenedi eken.
Qazirde elimizde qoı malynyń ósimi turaqty. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimdeýinshe, byltyrǵy osy kezeńmen salystyrǵanda qoı sany 4%-ǵa ósip, 24 mln 600 myń basty qurady. Onyń ishinde asyl tuqymdy qoı – 3 mln 54 myń, bııazy júndi qoı – 626 myń 161, bııazylaý júndi qoı – 70 myń 324, uıań júndi qoı – 218 myń 788, qylshyq júndi qoı – 2 mln 21 myń bas, qarakól tuqymdy qoı – 82 myń 71 bas. Eger keıingi 5 jylmen salystyrsaq, ósim 65%-dy qurap otyr, 2018 jyly jalpy qoı sany elimizde 16 mln 46 myń bas bolǵan.
Qoı sharýashylyǵyn damytýdy sýbsıdııalaý (nesıelendirý) qoıdyń asyl tuqymdy jáne taýarlyq analyq basymen seleksııalyq jáne asyl tuqymdyq jumystar júrgizý, asyl tuqymdy qoılar satyp alý, taýarlyq otardyń ósimin molaıtý úshin paıdalanylatyn asyl tuqymdy tuqymdyq qoshqardy kútip-baǵý, bordaqylaý alańdaryna nemese et óńdeýshi kásiporyndarǵa ótkizilgen usaq maldardyń erkek daraqtarynyń qunyn arzandatý, qoılardyń embrıondaryn satyp alý qunyn arzandatý, sharýashylyqtarda jáne aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterinde qoılardyń analyq basyn qoldan uryqtandyrý jónindegi kórsetiletin qyzmetter úshin asyl tuqymdy jáne dıstrıbıýterlik ortalyqtardy sýbsıdııalaý baǵyttarynda júzege asyrylady. Sondaı-aq qoıdyń analyq basynyń azyǵyna ketken shyǵyndardy óteý de qarjylandyrylady.
«2022 jyly qoı sharýashylyǵyn damytýǵa 23,6 mlrd teńge, onyń ishinde 7 mlrd teńge respýblıkalyq bıýdjetten qosymsha bólindi. Al bıyl osy maqsatqa jergilikti bıýdjetterden 19,8 mlrd teńge qarastyrylyp otyr. Qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn agroónerkásiptik keshen sýbektilerin nesıelendirý «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ-nyń enshiles uıymdary, onyń ishinde «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ arqyly júzege asyrylady. Qoı sharýashylyǵyn damytýǵa «ANK» AQ-nyń «Isker» jáne «Agrobıznes» baǵdarlamasy aıasynda nesıe alýǵa múmkindik bar. «Isker» baǵdarlamasy aıasynda aınalym qarajatyn tolyqtyrý maqsatynda nesıe 6 mln teńgege deıin, merzimi 5 jyldan aspaıtyn, jyldyq 6%-ben, al «Agrobıznes» baǵdarlamasy aıasynda 5 mlrd teńgege deıin, merzimi 4 jyldan aspaıtyn, jyldyq 22%-ben beriledi. Alaıda sýbsıdııalaýdy eskere otyryp, nysanaly maqsatyna baılanysty nesıeniń sońǵy mólsherlemesi jyldyq 6%-ben de beriledi», dedi AShM Mal sharýashylyǵy departamenti dırektorynyń orynbasary Erlan Ilıasov.
Qoı sharýashylyǵy salasyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystarymen Q.Medeýbekov atyndaǵy qoı sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty turaqty aınalysady. Keıingi jyldary ınstıtýt ǵalymdary «Etti merınos» (2011) jáne «Qazaqtyń etti baǵyttaǵy erte jetiletin bııazylaý júndi qoı tuqymdaryn» (2016) óndiriske shyǵardy. Jańa tuqymdy qoılar elimizdiń jaıylymdyq jaǵdaıyna jaqsy beıimdelgen. Eti men júniniń ónimdiligi joǵary jáne erte jetiledi, kóp tóldeıdi. Keıingi 20-30 jylda molekýlalyq genetıka ádisteriniń keń taralýyna baılanysty kóptegen elde seleksııanyń tıimdiligi aıtarlyqtaı ósti. Dezoksırıbonýkleın qyshqyly (DNQ) tehnologııalary negizinde júrgizilgen molekýlalyq-genetıkalyq zertteýler arqyly ınstıtýt ǵalymdary 5 qoı tuqymyn (Aqjaıyq, Edilbaı, qazaqtyń bııazy júndi, qazaqtyń quıryqty jáne Saryarqa qoılary) genotıptendirdi.
2022 jyly usaq mal terisiniń eksporty men ımporty júzege asyrylǵan joq. Usaq mal terileri óńdelmeıdi. Jalpy, elimizde terini bastapqy óńdeıtin 9 kásiporyn jumys isteıdi. О́ńdeýshi kásiporyndardyń qýaty usaq maldyń 4 mln danadan asa terisin óńdeýge múmkindik beredi. Alaıda 2022 jyly kásiporyndardyń qýaty 14%-dy ǵana qurady. Kásiporyndar qýaty júktemesiniń tómen bolýynyń sebebi – shıkizat daıyndaý júıesiniń joqtyǵy, sapasynyń tómendigi. Nátıjesinde, teri otandyq qaıta óńdeý kásiporyndarynyń da, eksporttaýshylardyń da talaptaryna sáıkes kelmeıdi. Sodan kelip iri aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler terilerdi múmkindiginshe eksportqa shyǵarady. Usaq jáne jeke qosalqy sharýashylyqtar bolsa, terilerdi asa qaýipti janýarlar aýrýlarynyń taralý qaýpin týdyra otyryp, qoqysqa tastaýǵa májbúr.
2022 jyly respýblıkada 40,6 myń tonna qoı júni qyrqylǵan, bul 2021 jylmen salystyrǵanda 0,6%-ǵa artyq (40,4 myń tonna). О́ndiristik qýaty jylyna 36,1 myń tonnaǵa deıin jún óńdeýge múmkindik beretin, jumys istep turǵan kásiporyndar 2022 jyly 7 myń tonnaǵa jýyq júndi jýyp, eksporttaǵan. Onyń ishinde Qytaıǵa – 5,4 myń tonna, Reseıge – 0,2 myń tonna, Belarýsqa – 0,03 myń tonna, Mońǵolııaǵa 0,04 myń tonna kóleminde jún eksporttalǵan.
El kólemindegi júndi óńdeýshi 13 kásiporynnyń ishinde 4 kásiporynnyń ǵana bııazy júndi óńdeý múmkindigi bar, qalǵan kásiporyndar – keńes zamanynan beri kele jatqan, jańǵyrtýdy qajet etetin jabdyqtar jáne tehnologııalarmen (negizgi ónimderi: pıma, ultaraq, kıiz) jumys isteıtin fabrıkalar. Qazaqstanǵa negizinen júndi tereń óńdegennen keıin daıyndalǵan ónimder ımporttalady, atap aıtqanda: ıirilgen jip, mata jáne kilem buıymdary.
«Ishki naryqta júnge degen suranystyń bolmaýyna baılanysty sharýa qojalyqtary ony laqtyryp tastaıdy, órteıdi nemese arzanǵa satady. О́ıtkeni elimizde qoı júnin túpkilikti ónimge deıin tereńdete óńdeıtin birde-bir kásiporyn joq. Osyǵan baılanysty usaq maldyń óńdelmegen terilerine eksporttyq kedendik bajdy 2023 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıin alyp tastaý uıǵaryldy. Kedendik bajdy alyp tastaý terige degen suranysty qalyptastyrýǵa múmkindik beredi, nátıjesinde óndirýshiler men teri daıyndaýshylar aýyl sharýashylyǵy janýarlary terisiniń sapasyn jaqsartýǵa qyzyǵýshylyq tanytady. Bul shara elimizdiń áleýmettik jaǵdaıyna da oń áser etedi. Aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń terisin jınaýǵa jumyldyrylǵan jumyskerlerdiń sany artady», deıdi AShM Mal sharýashylyǵy ónimin qaıta óńdeý basqarmasynyń basshysy Nurbala Aımahanova.
«Investısııalyq salymdar kezinde agroónerkásiptik keshen sýbektisi shekken shyǵystardyń bir bóligin óteý boıynsha sýbsıdııalaý qaǵıdalary» sheńberinde jańa kásiporyndardy salý jáne jumys istep turǵandaryn jańǵyrtý kezinde aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń terisin jáne júnin óńdeý kásiporyndary shyǵyndarynyń bir bóligin (25%) óteý kózdelgen. Sonymen qatar ınvestısııalyq sýbsıdııalaý sheńberinde júndi daıyndaýshy uıymdarǵa memlekettik qoldaý retinde júndi qyrqý pýnktteri, jyljymaly qyrqý pýnkti, qoıdy qyrqýǵa arnalǵan elektromehanıkalyq qural-saımandardy (25%) sýbsıdııalaý qarastyrylǵan.
Qazirgi ýaqytta Memleket basshysynyń 2022 jylǵy 1 qyrkúıektegi «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» Joldaýyn júzege asyrý maqsatynda «Jalpyulttyq is-sharalar josparynyń» «Agroónerkásiptik keshendi sýbsıdııalaýdyń uzaq merzimdi jańa tásilderin ázirleý» 34-tarmaǵyn oryndaý úshin qaǵıdalarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qarastyrylǵan. Jobaǵa teri men júndi tereńdete óńdeý pasporttary engiziledi. Sondaı-aq 2025-2026 jyldary Almaty, Aqtóbe oblystarynda jáne Almaty qalasynda teri men júndi óńdeıtin birneshe ınvestısııalyq jobany júzege asyrý kózdelip otyr. Qazir jobalardyń jobalaý-smetalyq qujattamalary daıyndyq ústinde.
El kóleminde 187 mln gektar mal jaıylymy bar. Sol jaıylymdardyń jaǵdaıy da jyl sanap nasharlap barady. «Jaıylymdar týraly» Zańnyń normalary tolyqtaı júzege asyrylmaıdy. Aýyl mańyndaǵy jaıylymdardyń tozýy qatty baıqalady. Sonymen qatar shalǵaıdaǵy 60 mln ga jaıylymdardy paıdalanýdy uıymdastyrý máselesi de tolyq sheshimin tappaı otyr.
Búgingi tańda qoı sharýashylyǵy ónimderiniń 70%-dan astamy shaǵyn qojalyqtar men qosalqy úı sharýashylyqtarynda óndiriledi. Osy úrdis tehnologııalyq jańalyqtar men ǵylymı jetistikterdi paıdalanyp, salanyń eksporttyq áleýetin tıimdi paıdalanýǵa kedergi bolyp tur. Veterınarlyq qyzmettiń de sheshilmeı kele jatqan máseleleri bar.
Qansha degenmen qoı sharýashylyǵy qalypty damyp jatyr deýge bolady. Bir qýanarlyǵy, qazirde aýdan-aýmaqtardyń barlyǵynda derlik myńdy aıdaǵan baılar bar. Olar mal basyn arttyrýdy ǵana maqsat etpeı, osy salany zamanǵa saı damytý, ózderi turatyn aýyl-aımaqtyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý isine de ájeptáýir úles qosyp jatyr. Malsaq qaýymnyń jumysyn jeńildetý, jetildirý jaıy da – udaıy nazarda. Merzimdi basylymdardan, áleýmettik jelilerden jıi kórip, súısinip júremiz – sharýashylyq basyna alańsyz jumys isteý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan, demalys bólmesi, monshasyna deıin qarastyrylǵan fermer úılerin salyp tastaǵan sharýa qojalyqtarynyń sany jyl sanap artyp keledi. Mundaı sharýashylyqtarda qolda bar qoıdy bordaqylaý, jún qyrqý, mal toǵytý, mal soıý, mal ónimderin óńdeý keshenderi de ozyq tehnologııalyq úlgilermen jabdyqtalǵan. Tipti qıdyń ózi kádege jaratylady. Qysqasy, qaldyqsyz óndiris.
Sóz oraıynda aıta ketken jón, qoıdyń eti de, súti de adamnyń aǵzasyna kúsh-qýat berýden bólek, kóptegen dertke shıpa. Bir ǵana mysal, ótken jyldary búkil álemdi jaılaǵan pandemııa kezinde quıryq maıynyń quny ósti. Sondyqtan eti baǵlan, súti saýmal, júni jibek, eltirisi balǵyn beınetkesh janýardyń quny jyl sanap artyp kele jatqanyna qýanbasaq, renjimeýimiz kerek. Sol úshin de el ekonomıkasynyń mańyzdy bir baǵyty qoı sharýashylyǵyn damytýdy álemdik úlgige beıimdelgen tıimdi ári básekege qabiletti bolarlyqtaı jolǵa qoıý úshin bul salanyń mezgildik máseleleri kezek-kezegimen oń sheshimin taba berýi qajet.
