Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Qazaqstan jazýshylary» atty ashyq ensıklopedııalyq anyqtamalyqta: «Jazýshy Eleýsiz Muqamádıuly (1938-2003) – Mońǵolııanyń Baı-О́lke aımaǵy Baıannúr degen jerde týǵan. Mońǵolııa memlekettik ýnıversıtetin bitirip, jýrnalıst mamandyǵyn alǵan. О́lkelik «Jańa ómir» gazetinde qyzmet jasaǵan. «Mahabbat taǵdyry», «О́rikti kól», «Qobda qoınynda», «Sulýlyq syry», «Joǵalǵan qyz» t.b. týyndylar avtory» delingen eken.
Desek te, bul qalamgerdi atalǵan ólke jazýshylarynan erekshelep turatyn shyǵarmashylyq bıigi – onyń Qobda beti qazaqtary tarıhyndaǵy tuńǵysh roman «Qobda qoınynda» týyndysyn 1977 jyly jaryqqa shyǵarýy. Osy oraıda kitaptyń ataýyna toqtalar bolsaq, qazaq halqynyń bir bóligi geografııalyq tilmen aıtqanda Mońǵol Altaı taýynyń qos qoınaýyn jaılap jatyr. Osy qut mekenniń kúngeı jaǵyn О́r Altaı (Altaı shebi) dep atasa, teriskeıin «Qobda beti» deıdi. Bul ataý aýyzeki tilde ǵana emes, ádebı-tarıhı shyǵarmalarda da kórinis tapqan. Atap aıtar bolsaq, qazaqtyń úlken mıstık aqyny Aqyt Úlimjiuly «Jer sý» atty dastanynda: «Teriskeı jaǵy Altaıdyń, Qobda bolar bir beti...» dep bastalyp, ary qaraı «Bulǵynnyń basyn órlese, Qobdaǵa baryp asady...» dep tolǵaıdy.
Al biz sóz etip otyrǵan tuńǵysh romanda Qobda beti qazaqtarynyń HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda bastan keshirgen oqıǵalary baıandalady. Bul bir taıǵaq zaman edi. Mońǵol ústirti jáne Altaı-Qobda shebin 300 jyl bılep-tóstegen mánji-qytaı bıligi álsirep, myna jaqtan ólkege bılik júrgizgisi kelgen patshalyq Reseıdiń yqpaly kúsheıip, onyń syrtynda boǵdahandyq Mońǵol memleketi táýelsizdigin jarııalaǵan (1911) osyndaı almaǵaıyp tusta Qobda betin mekendegen az ǵana qazaq kimniń eteginen ustaryn bilmeı daǵdaryp turǵan kez edi. Romanda osy oqıǵanyń jelisi tarıhı kórkem túrde sýretteledi.
Az sózben túıindep aıtar bolsaq, shyǵarmada Qytaı, Reseı, Mońǵolııanyń saıası tartysy arasynan durys jol taýyp, aýzymen tistep ósirgen urpaǵyn aman alyp qalý úshin arpalysqan qazaqtardyń ómiri sóz bolady. Onyń syrtynda shet jaılap, qıyr qonyp, ish pen syrttan habary az, Qobda taýynyń qoınynda buıyǵyp jatqan jurttyń rýlyq qaqtyǵystary men bılik úshin talastary da týyndynyń arqaýyna aınalǵan. Osy oqıǵalar arqyly jazýshy Qobda beti qazaqtarynyń bir dáýiriniń shejiresin jazyp shyqqan.
Týyndymen alǵash tanysqan ádebıetshi – ǵalym Qabıdash Qalıasqaruly 1978 jyly jazǵan «Tuńǵysh roman» atty zertteýinde: «...san qıly oqıǵalar tarıhı derekterge saı qajetti suryptaý, avtorlyq talǵam, jazýshylyq sheberlik, ádebı kórkemdik turǵysynan nanymdy kórsetilgen. «Qobda qoınynda» romanyn oqyǵan kezde babalarymyz júrip ótken meńireý túnek kelbeti kóz aldyńa kelgendeı bolady. Sol sııaqty romannyń taǵy bir utymdy tusy – qazaqtar almaǵaıyp zamanda qol qýsyryp, qarap otyrmaı, saıası oqıǵalarǵa belsene aralasyp, eleýli úles qosqanyn kórsete bilgendigi», dep jazypty.
Týyndy ataqty qazan tóńkerisiniń 60 jyldyq dataly merekesi qarsańynda jaryq kórgendikten, sondaı-aq sol zamanda kommýnıstik ıdeologııanyń kemel úlgisi aıtylýǵa tıis bolǵandyqtan, kitaptyń keıbir tustaryna túsinistikpen qaraǵan jón. О́ıtkeni shyǵarmadaǵy sıýjetter taptyq obektıvtik faktorlar negizinde qurylǵany baıqalady. Bul úrdis baıólkelik qalamgerlerdi bylaı qoıǵanda, keńestik dáýirdegi qazaq ádebıetine tán úrdis.
Qalaı desek te, romanda Qobda qazaǵynyń birtutas tulǵasy negizgi keıipker retinde sátti kórsetilgen. Bul, árıne, romanda daralanǵan keıipker joq degen uǵym týdyrmaıdy. Sondaı-aq romannyń jalań monolog emes epıkalyq baıandaý tásilimen jazylǵany avtordyń ózindik qalyptasqan tartymdy stılin, til kórkemdiginiń jetile túskenin, roman atty kúrdeli janrǵa úlken daıyndyqpen kelgenin dáleldeıdi.
Qazirgi tańda Astana qalasynda turatyn, jasy toqsannyń tórine aıaq basqan baıólkelik qart qalamger-synshy Iаkı Ilııasuly 1986 jyly «Shuǵyla» jýrnalynda jaryq kórgen «Elgezek jazýshy Eleýsiz» atty esteliginde, qalamger ádebıet esigin áýeli óleńmen ashqanyn, onyń jastyq shaǵynyń elesindeı balań jyrlary 1960 jyly «Jastar tartýy» atty jınaqqa engenin baıandaı kelip, «E.Muqamádıuly alpysynshy jyldardan bastap biryńǵaı proza jazýǵa kóshti. Onyń alǵashqy qadamy shaǵyn áńgime, novellalardan bastaý alyp, tuńǵysh roman «Qobda qoınynda» kitabyn jazdy. Bul – úlken batyldyq edi. О́ıtkeni shyǵarmadaǵy oqıǵalar men keıipkerler kúni keshe ǵana ómir súrgendikten jazýshy tarıhı shyndyqtyń sheńberinen shyǵyp ketpeı, el ishindegi áńgimelerdi bir arnaǵa túsirip, suryptap kórkem obraz jasaý arqyly jazyp shyqty» dese, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, úlken aqyn, qarymdy qalamger Imashhan Baıbatyruly óziniń esteliginde: «Bul roman Mońǵolııa qazaqtarynyń basynan keshken keıbir náýbet, qanquıly kezeńderin sýretteýge arnalǵan. Iаǵnı tarıhı jáne kórkemdik turǵydan avtorymyzdan kóp bilim, shynaıy sheberlikti talap etetin jáne bir dáýirdiń kelbetin beınelegen romannyń qundylyǵy – sol dáýir shyndyǵy. Zamanǵa qajetti, qasıetti derek bar. Alǵashqylyǵyna oraı aýyr júk kóterip tur», dep paıym jasapty.
Qarymdy qalamger, Qobda beti qazaqtary tarıhynda tuńǵysh romandy dúnıege ákelgen daryndy jazýshy Eleýsiz Muqamádıuly 1993 jyly atajurtyna kóship keledi. Munda kelgen soń qarap jatpaı «Qashqyn», «Jasyl jaǵalaý», «Sary bel» atty úsh roman jazdy. Jaryqtyq 2003 jyly Qaraǵandy oblysy Aqtaý kentinde máńgilik saparǵa attandy. Jazýshynyń týǵan qaryndasy, aqyn, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Egeýhan Muqamádıqyzy aǵasy baqıǵa attanǵan sátte: «Alpys bes jasta baqıǵa, Attandyń ataq-dańqyńmen, «Eleýsiz» edi esimiń, Eleýli óttiń ómirden» dep joqtaǵan eken.
