Birinshi jahan soǵysy: sebebi men sabaǵy

1914 jyly 28 shildede bastalǵan bul soǵys – HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyr basyndaǵy jahandyq saıasattyń tyǵy­ryqqa tirelýiniń naqty kórinisi. Dúnıeniń 38 memleketi qatysyp, 9,5 mıllıon sarbazdyń ómirin jalmaǵan, 6 mıllıondaı jazyqsyz beıbit turǵyndy joıǵan, 20 mıllıon adamdy múgedek, jarymjan etken alapat tragedııany biraýyz sózben sıpattaý múmkin emes.

Birinshi jahan soǵysynyń sabaǵy mynada: álem ǵalamdasqan saıyn jaqsy­lyq­pen birge qıyndyqqa da urynaty­ny ańǵaryldy; dúnıeqońyzdyq, toıym­syz­dyq, ımansyzdyq – teketires pen qyr­qysýdyń alǵysharty. Sońǵysy tereńdegen saıyn mádenıet, bilim, beıbitshilik aıasy tarylyp, oqıǵalardyń damý úderisi qyrǵyn men qasiretke alyp barady.

Endi dúrbeleńdi kimderdiń qozdatqany­na jáne onyń kúrdeli nátıjesine keleıik.

Birinshiden, ony bastaǵandar – saıası tábetin ashkózdik aıqyndaǵan ımperııalar. XIX ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda olar álemdi bólisýmen, onyń belgili-belgisiz bólikterine yqpal etýmen, keń maǵynadaǵy quıqaly, shúıgin óńirlerge shimirikpeı qol salýmen shuǵyldandy. Nátıjesinde Reseı, Germanııa, Avstrııa-Vengrııa, Osman syndy aýyzyn aıǵa bilegen ımperııalar joıylyp, sońǵy úsheýiniń qarsylasy Ulybrıtanııa men Fransııa sál shatqaıaqtap baryp boıyn tiktese de, «ımperııalar dáýiri» tarıh qoınaýyna ketti. Burynǵy biraz kolonııa táýelsizdikke qol jetkizdi. Birsypyrasy Ulttar lıgasynan kepildik alyp, bir qoldan ekinshi qolǵa ótti.

Ekinshiden, soǵys júrgizýdiń strategııa­lyq jáne taktıkalyq qaǵıdattary túbe­geıli ózgerdi. Kúres quraldary da jetildi. Munyń zııany da shashetekten edi. Soǵys shyǵynynyń quny eselenip, adamzat kórip-bilmegen apatqa, qyrǵynǵa uryndy, qarapaıym halyqtyń ólim-jitimi esepsiz artty. Eger álemde ádil sot pen bı bolsa, osy soǵysty bastaǵandardyń birde-bireýi shyǵynyn tóleı almaıtyndaı jaǵdaıǵa jetti. Tarıhtan belgili burynǵy soǵystarda jeńgen el jerge de, shıkizat qoryna da kenelip jatsa, bul jahan soǵysy eshkimge abyroı ápermedi.

Úshinshiden, jahandyq soǵys adamzatqa jahandyq qyrǵyn ákeletin saıası kúshterdi, qozǵalystardy oıatty. Fashızm men kommý­nızmniń ıdeologııasy jańa jaǵdaıǵa beıim­dele óristep, bılikke umtyldy. Halyq pen eldi basqarýdaǵy totalıtarızm, terror, sondaı-aq kózsiz «kósemderdiń» mańaıyna toptasý kúshpen, zorlyqpen, áleý­mettik májbúrlikpen júrip jatty. Ideologııalyq, ásire ultshyldyq, dinshil­dik totalıtarızm HH ǵasyrdyń negizgi sıpatyna aınaldy. Osy keri ketý áldeqashan serpilip, álemdik úılesimge úles qosýǵa tıis ulttar men ulystardy tusap qoıdy.

Tórtinshiden, birinshi jahandyq soǵys óndiristi elder álemniń damymaǵan óńir­lerine yqpal etip turǵanda boldy. Eger sol kezde talaı el búgingideı azattyqqa qol jetkizse, mundaı soraqylyqqa uryn­bas edi. Bul soǵys jan-jaqty oıanýdyń qa­jet­tigin kórsetti. Tehnologııalyq-ón­diris­tik jetilýdiń mańyzdy ekenin uqtyr­dy. Ulyderjavalyq tábettiń túkke alǵy­syzdyǵyn dáleldedi.

Besinshiden, «qatelikten – sabaq» degendeı, osy soǵystan keıin aqyldy, parasatty saıasatkerler, oıshyldar álemdi úılestiretin ortaq júıe (global governance) týraly aıta bastady. Sonyń arqasynda 1920 jyly Ulttar lıgasy ómirge kelip, 1923 jyly Birikken Eýropany qurý týraly Rıchard Kýdenhove-Kalergı manıfesi jarııalandy. Osy tektes basqa da ıdeıalardyń ekonomıkalyq, áleýmettik negizdemesi bol­masa da, qoǵam sanasyndaǵy túrli teketirestiń aldyn aldy.

Reseı ımperııasynyń qol astyndaǵy Qazaq elin de Birinshi jahan soǵysy shar­­py­­dy. Áıgili 1916 jylǵa deıin qazaq hal­­qy maıdanǵa azyq-túlik, ishim-jem daıar­­laýǵa jegildi. Beıbit ýaqytqa qara­ǵan­­da soǵys úshin alymdar 4 ese ósti. Salyq­tyń túri 10-ǵa deıin kóbeıdi. Qazaq­stan ter­rı­torııa­synan (Túrkistandy eseptemegende) soǵys qajetine et, kıiz, maqta, sabyn, balyq, suıyq maıdan bólek 70 myń minis aty (jylqy), 13 myń túıe alyndy. Áskerılerdiń baspanasy úshin 14 myń kıiz úı daıarlatqyzǵan. Qazaq jerindegi óndiris jáne shıkizat oryndary maıdan jaǵdaıynda jumys istegen. Mundaǵy ju­mys ýaqyty 14 saǵatqa sozylǵan («Qa­zaq­stan­daǵy 1916 jylǵy ult-azattyq kóteri­lis: jańa kózqaras». Almaty, 2006. – 150 b.).

Al Birinshi jahan soǵysynyń qorǵan­syz ulttar sanasyna salǵan salmaǵy budan da aýyr. Bir memleket ishinde belgili ult­tar­ǵa senbeý, olardy qýdalaý naýqany beleń aldy. Mysaly, biz «Ekinshi jahan soǵysy kezinde bastaldy» dep júrgen depor­tasııa – etnostardy qýǵyn-súrginge salý tarıhy 1914 jylǵa baryp bir-aq tire­ledi. Derekterge júginsek, Birinshi ja­han soǵysy bastalardan on kúndeı buryn, patshalyq Reseı Germanııa men Avstrııa-Vengrııa azamattaryn tutqyndap, keıbirin óz eline qaıtara bastady. Sol jyldyń qazan aıynan Túrkııa azamattaryna da osyndaı kúshteý sharalary jasal­dy. Peterbor, Máskeý, Odessa, Novo­re­seı, Volyn, Polsha, Prıbaltıka jerlerinde qannen-qapersiz meken etip jatqan 330 myńnan astam adam osyndaı náýbet kórdi. Olardy – Vıatka, Vologoda, Orynbor gýbernııalaryna, al Sibir men Prımorıa azamattaryn – Iаkýt oblysyna jer aýdardy. 1915 jyly aıdaýǵa jiberetin jerlerdiń aýdany taǵy da keńeıe tústi. Olar: Perm gýbernııasynyń Oral syrt bóligi, Torǵaı oblysy, Enıseı gýbernııasy. Etnostarǵa kelsek, ishinde nemister, avstrııalyqtar, vengrler, polıaktar, evreıler t.b. boldy. Túrki ulysyna qatysty 10 myńnan asa azamat Olonesk, Voronej, Kalýga, Iаroslav, Qazan, Rıazan, Tambov gýbernııalaryna, Baký mańyna múıizdep kóshirildi. Bas qolbasshy generaldyń shtab bastyǵy N.N.Iаnýshkevıchtiń 1915 jyly 5 qańtardaǵy buıryǵyna sáıkes, Baltyq teńiziniń orys jaǵalaýyndaǵy 100 verst jer 17 jastan 60 jasqa deıingi Germanııa jáne Avstrııa-Vengrııa azamattarynan tolyq tazartyldy. Qarsy shyqqandar «Germanııa shpıony» retinde jaýapqa tartyldy. 1914-1916 jyldary qazirgi Polsha, Lıtva, Belorýssııa terrıtorııasynan 250-350 myń evreı Reseıdiń ishki gýbernııalaryna kúshpen jer aýdaryldy. Sońǵy anyqtalǵan derekterge qaraǵanda, 1917 jyldyń 1 shildesine deıin Reseı ım­pe­rııasynda 7,4 mıllıon adam otyrǵan jeri­nen kúshpen kóshirilgen. Onyń 6,4 mıl­lıony – bosqyndar, 1 mıllıony – deporta­sııalanǵan evreıler men nemister («Mangi el» jýrnaly. – 2016. - № 1. -138 -139-b.).

Birinshi jahan soǵysy ulttar men ulys­­tar ómirin rýhanı, áleýmettik, eko­no­mı­kalyq turǵydan synaǵany óz aldy­na, belgili deńgeıde medısınanyń ilge­ri­leýine, áskerı tehnıkanyń damýyna, ǵalamdyq úrdisterdiń synalýyna yq­pal etkeni talassyz. Munyń tragedııa­sy basym bolsa da, aqıqattan qashyp qu­ty­la almaımyz. Atalǵan soǵystyń soqqy­sy men dúmpýi Reseı ımperııasynyń qıyr­daǵy qazaq, qyrǵyz, ózbek syndy ult­taryn da kúızeltti. Bul týraly Alash qa­lam­ger­leri eńbekterinde birshama ja­zyl­ǵan. Eý­ro­padaǵa saıası teketires, soǵys Qazaq jerin­degi áıgili 1916 jylǵy kóterilisti tezdetti.

Áıgili «Qazaq» gazeti osy jyldyń ba­synda bylaı dep jazady: «Búgin, 9 feý­­­rálde G.Dýma ashylady. ...Húkimet Dý­ma­­nyń bul májilisine soǵysqa qaty­sy bar birsypyra zakon jobasyn kirgizbek­shi. ...Soldattyq týraly qazaq halqy­nyń pikirin, tilegin húkimetke, Dýmaǵa jet­kizý úshin olarmen sóılesip, jaı-jap­sar­­dy túsindirý úshin ár oblystan birer ókil barýy tıis edi. Samardan Álı­han Bó­keı­hanuly, Orynbordan Ahmet Baıtur­syn­­uly, Aqtóbe ýezinen Nysanǵalı Begim­taı­uly 3 feýrálde Petrogradqa júrip ketti».

Jalpy Birinshi jahan soǵysyna ara­lasqan Reseı ımperııasynyń da tyǵy­ryqqa tirelip, maıdan áleýeti úshin jos­paryn san ózgertkeni el arasynda tuspal­danyp bolsyn aıtylatyn. Ázelden Re­seı ımperııasy shet jurttarǵa áskerı mindet­kerlik júktemegeni resmı de jazyldy. Sondyqtan kúnara ishki Reseıge jaqyn tatar, bashqurt aǵaıyndardan jetip jatatyn «Ortalyq Azııa musylmandaryn da áskerge alady» degen habarlar halyqty beıjaı qaldyrmady. «Qazaq» gazeti osy máselege baılanysty halyqtyń kóńil-kúıin ornyqtyratyn, kóp jaǵdaıda aqpa­rat pen túsinik beretin materıaldar basty.

Keshikpeı Petrogradqa barǵan ult ókilderiniń pikiri jarııalandy. «Qazaq» gazetiniń jazýynsha, «qazaqtan ásker alý keıingi qaldyrylǵan», naqtyraq aıtsaq, bul jóninde úkimet pen Memlekettik Dýma, onyń fraksııalary keńesip, ortaq pátýaǵa keletini meńzeldi.

 «A.B.» búrkenshik atymen jarııalanǵan Alash qalamgeriniń baıyptaǵan ult kósh­basshysy Álıhan Bókeıhan qazaqtyń kazaktar sekildi atty áskerge shaqyrylýyn mańyz­dy dep eseptedi. Ult estııarlarynyń bári derlik zamana qalpynan, Birinshi ja­han soǵysynan meılinshe sabaq alýdy usyn­­dy. Munyń da arǵy jaǵynda bolashaq Alash áskeriniń irgetasyn qalaý múddesi tur.

Nátıjesinde, qazaqtan maıdanǵa adam alynatyn bolyp sheshilgen. Buny aıqyn­daǵan qujat – II Nıkolaı patshanyń 1916 jyly 25 maýsymdaǵy «Buratana halyq­tar ókilderin tyldaǵy jumysqa alý jónin­degi jarlyǵy». Qazaq ishinde bul «Úıin jar­lyǵy» (Iıýn jarlyǵy) dep atalyp ketti.

Munda Qazaqstannyń, Orta Azııanyń, ishinara Sibirdiń 19 ben 43 jastyń ara­ly­ǵyndaǵy er azamattaryn tyl jumys­taryna (qorǵanys qurylystaryn jáne áske­rı qatynas joldaryn salý, maıdan óńiri mańaıynda joldar salý, t.b.) rekvızısııalaý («jumyldyrý», «áskerge shaqyrý» emes) josparlanǵan. Patsha ókime­tiniń jergilikti ákimshilik oryndary ony jedel oryndaý úshin bolys, starshyn, aqsaqal ókilderi kirgen toppen jınalys ótkizip, «Jarlyqty buljytpaı tez oryndaımyz» degen qaýly qabyldaǵan. Bul shet aımaqtarda patsha ókimetine qarsy halyq narazylyǵynyń kúrt órshýine ákelip soqty. Halyq yzasy qaýǵa túsken ottaı tez janyp, Qazaqstan men basqa da aımaqtardaǵy kóteriliske ulasty.

Otqa maı quıǵan bir sebep – ásker ja­syn­­daǵy jigitterdiń týý týraly kýáligi­niń jo­ǵyn paıdalanyp, bolystar men aýyl star­­shyndary qorǵansyz azamattardyń ja­sy­­nyń asqanyna qaramaı tizimge qosyp, óz ta­myr-tanystarynyń balalaryn jasyn óz­gertip, ásire pendeshilikke urynýy edi.

A.F.Kerenskıı IV Memlekettik Dýma­nyń eńbekshilder («trýdovıkov») fraksııa­synyń tóraǵasy retinde Dala jáne Túrkis­tan general-gýbernatorlyǵyndaǵy áskerge alýǵa qarsy bas kóterýlerdiń sebebin anyq­taýdy arnaıy kótergen bolatyn. Ol osy másele boıynsha 1916 jyly kúzde Túrkistan ólkesine barady. Arnaıy qurylǵan komıssııanyń hatshysy bolyp Mustafa Shoqaı bekitiledi. Halyqpen, zııalylarmen, jaýapty azamattarmen pikirlesip, máseleni baıyptaǵan qaıratker depýtat sol jyly 13 jeltoqsanda Memle­kettik Dýmanyń jabyq májilisinde biraz derekterdi jaıyp salady. Ol zańger retinde 25 maýsym jarlyǵy shıki ekenin, ol Reseı ımperııasynyń negizgi zańdaryn buzatynyn aıtady.

Alash zııalylary osynaý alasapyran shaqta «Qazaqty qalaı aman saqtap, saıası arnada eldiń múmkindigin qaıtip arttyra alamyz?» dep oılandy, tolǵandy. «Qazaq» gazeti arqyly túsindirý jumysyn júrgizip, halyqty qyrǵynǵa ushyratpaýdyń amalyn qarastyrdy, sabyr men parasattyń jolyn siltedi.

1916 jyly Túrkistanǵa kiretin Jeti­sý óńiriniń negizgi bólikterinde maıdan­ǵa shaqyrýǵa (soldat alýǵa) qarsy tu­rý kóte­rilisi burq ete qaldy. M.Tynysh­paı­uly general A.N.Kýropatkın qabyldaýyn­da bolyp, eki tarapqa da paıdaly usynys­tan keıin Pishpek qyrǵyzdaryn sabaǵa tú­sýge shaqyrdy. Biraq munyń da zardapty jaǵy bastalyp, Muhamedjan isti bola jaz­dady.

Jetisý óńirinde jazalaýshy jendetter qyryp-joıǵan adamdardy bylaı qoıǵanda, 200 myńnan artyq jan (qazaq halqynyń 20 paıyzy) Qytaıǵa shekarasynan asyp, bo­syp ketti (Qasymbaev J.Ermuqanov E.1916 jyl: aıtylmaı kelgen aqıqat // «Aqı­qat» jýrnaly. – 1991. – № 11. - 78 -85 b.). Soń­­ǵy derekter bul sandy tolyqtyra tú­se­di: «Túrkistan ólkesinde 1917 jyl­dyń 1 aq­­panyna deıin sot úkimimen 347 adam ólim jazasyna kesilip, 168 adam kator­ga­lyq jumystarǵa aıdaldy, 129 adam túr­mege qamaldy. Kóteriliske qarsy jazalaý joryǵynyń saldarynan 300 myń qazaq pen qyrǵyz, Jetisýdyń baıyrǵy turǵyndarynyń tórtten biri Qytaıǵa aýyp ketýge májbúr boldy». Jetisý qyrǵyny tarıhta óshpesteı iz qaldyrdy. Zertteýshi E.Nurahmet myna málimetti de alǵa tartady: «Túrkistan ólkesine qatysty bul strategııalyq jospardy júzege asyrý isi 1916 jyldyń shilde aıynda Túrkistan ólkesiniń general-gýbernatory ári Túrkis­tan áskerı okrýginiń qolbasshysy bolyp taǵaıyndalǵan, Muhtar Áýezovtiń «Qıly zaman» hıkaıatyndaǵy «kári jandaral» degen laqap atpen kezdesetin 68 jastaǵy A.N.Kýropatkınge júkteldi. Atalǵan qandy jospardy Jetisý oblysynda júzege asyrý Jetisý kazak-orysynyń atamany, Jetisý oblysynyń general-gýbernatory I.A.Folbaýmǵa júkteldi. Osydan keıin-aq aıaýsyz janyshtaý bastaldy» («Qazaqstan tarihy» portaly, 21.08.2020).

Torǵaı dalasyndaǵy qyrǵynnyń da shegi men sheti kórinbedi. Mundaǵy qar­sylasýlar 1917 jyldyń aqpan tóńkerisine deıin ulasty. Bolshevızm tarıhnamasy bul teketirestegi Amangeldi Imanov óli­min jáne osy kóterilisti mıftik tarıhqa ulastyryp, «Oktıabr revolıýsııasynyń daladaǵy jańǵyryǵy» retinde sıpattady. Shyndyǵynda, qazaq ólkesindegi Amangeldi kóterilisi nemese basqa da bas kóterýler – ulttyń ımperııaǵa, ádiletsizdikke qarsy bul­qynysynyń kórinisi edi. Muny Sma­ǵul Sadýaqasuly 1922 jyldan bastap jaz­ǵan «Sársenbek» romanynda qısyndy túsin­diredi. Namysty, bilikti qaıratkerdiń 1916 jyl qasiretine qaıta aınalyp soǵýy­na sebep – ult tutastyǵyn oılaǵan eldik múdde edi.

Sol qyrǵynǵa áli de Alash zııalylaryn kinálaıtyndar 1917 jyly aqpan aıynda jazylǵan myna derekti (M.Dýlatuly) aınalyp ótip júr: «Jurttyń kóbi alǵashqy kezde túsinbese de, sońǵy kezde patshanyń quryǵynan qutyla almasyn bilgen soń, tynyshtyqpen kisi berýge aınalǵan eken. Biraq Torǵaı hakimderi (voınskıı nachalnık) prıem belgilengen kúnnen (20 oktıabr) bastap qalaǵa qazaq kirgizbegen. Qaladaǵy qazaq bitkenniń bárin abaqtyǵa japqan. 25 ııýn jarlyǵy jarııa bolǵannan beri halyqqa túsindirip, kisi berýge úgittep júrgen Tosyn, Shubalań, Aqqum elderiniń bolystaryn, bas adamdaryn, ýchıtelderdi, muǵalimderdi hám qazaq sheneýnikterin de abaqtyǵa jaýyp tastaǵan. Abaqtydan shy­ǵar­ǵandaryn da qalaǵa turǵyzbastan qyrǵa aıdap jibergen. Bul kúnge sheıin abaqtyda jatqandar bar. Prıemǵa kisilerin ákelgen eldi de (Shubalań ulysy) qaıtaryp jibergen. Sondyqtan kónip otyrǵan el qalaǵa bara almaǵan, qaladan dalaǵa, daladan qalaǵa qazaq qatynastyrmaǵan» («Qazaq» gazeti, 02.02.1917).

Birinshi jahan soǵysyna baılanysty Qazaq dalasynda el tutastyǵy, erkindik pen teńdiktiń múmkindigi, qarapaıym qu­qyq t.b. máseleler talqyǵa túsip, tipti tolqýlardyń nysanasyna aınalyp jatsa, ishki Reseıdiń kóp jaǵdaıda problemasy tipti basqada bolǵanyn ańǵaramyz. Halqymyzda muny «Bireý tońyp sekirse, bireý toıyp sekiredi» deıdi.

Osy soǵystyń qarsańynda úkimette, Memlekettik Dýmada «áskerge mobılızasııa kezinde spırttik ónimderdi satýdy shekteý máselesi» kóterilgen. Reseı Ishki ister mınıstrliginiń 1914 jyly 17 sáýirdegi qu­pııa sırkýlıarynan «soǵys bastalǵanda barlyq gýbernııalarda spırttik ónimderdi satýdy toqtatý qajettigi aıtylǵan». Áske­rı mınıstr V.A.Sýhomlınov sol jyldyń mamyr aıyna qaraı mobılızasııa jasalynatyn aýdandarda ishimdik satylatyn mekemelerdiń bárin jabýdy IIM mınıstri N.A.Maklakovqa buıyrady. Bul basshy 22 shildede jergilikti jerlerge qatań tapsyrma beredi. Arada 3 kún ótpeı Bash­qurt­stan jerindegi (Ýfa gýbernııasy) Sterlıtamak qalashyǵynan sýyt habar túsedi. Osy qalaǵa zapastaǵy 10 myń áskerı adam jınalǵan eken. Olarǵa kúndelikti tamaǵyna tólenbegendikten, ash áskerıler ashanalardy, dúkenderdi, araq-sharap qoımalaryn jappaı tonaǵan. Kúzetshiler men polıseılerge oq atqan. Búkil qalada qorqynysh ornatyp, mekemelerdi, úıler­di tonaı bastaǵan. Ýfanyń gýbernatory P.P.Bashılov, qala basshysy K.D.Ros­tov­sev Petrogradqa habar jiberip, áp-sátte 12 myńǵa jetken (jan-jaqtan qyl­mys­kerler qosylǵan) ashqaraq áskerge shaqy­rylǵandar 25 myń halyqtyń aıaǵyn bir etikke tyqqanyn jasyrmaǵan. Olardyń jazýyna qaraǵanda, «buzaqylar qazynanyń araq-sharap qoımasynan 1 myń shelek ishimdik urlap, 100 myń rýbl shyǵynǵa ushyratqan». Keıin osyndaı ishimdikke qatysty áskerılerdiń basbuzarlyǵy týraly Perm gýbernatory I.F.Koshko atynan da habarlanǵan. Al Tomsk gýbernııasynda áskerge shaqyrylǵandar Irkýtsk-Tomsk temirjoly boıyndaǵy tamaq ishetin oryndardyń bárin talqandaǵan. Polı­seılerge baǵynbaǵan. Mundaı ahýal Barnaýlda da, Sımbırskide de qaıtalanǵan. Ishkilikke salynǵandardyń birde-bireýi musylman jurtshylyǵynan bolmaǵan (Pervaıa mırovaıa voına ı problemy rossııskogo obshestva. SPb: GPA, 2014.- 166-171 s.). Bir qyzyǵy, Reseı zertteýshileri arhıvterden tapqan osy derekterdiń bári derlik halyqtan jasyrylyp, «qupııa» grıfimen saqtalynǵan.

Biz 1914 jylǵy Sterlıtamak oqıǵasyn­da qannen-qapersiz júrgen bashqurttyń, olarmen kórshi tatar aǵaıynnyń qınalǵa­nyn sezinemiz. Árıne, ol kezde atalǵan eldiń etnostyq quramy basqasha edi. 1914-1916 jyldary Ýfa gýbernııasynan 300 myń azamat áskerge shaqyrylypty. Onyń esesine Ýkraına men Prıbaltıkadan 60 myń bosqyn osy elge kóshirilgen. 17 myń soǵys tutqyny da Bashqurt jerine ákelingen. Bashqurttar osy soǵysqa 25.459 jylqy bergen eken. Halyqtyń ishim-jemi 30 paıyzǵa qysqartylyp, ol da maıdan qajetine jumsalǵan (Shýshpanov A. Bashkırııa v Pervoı mırovoı voıne // Argýmenty ı fakty, 11.11.2018).

Qazaq ádebıetinde de Birinshi jahan soǵysy taqyryby birshama jyrlanǵan. Ádette ǵylymı ádebıetterde, ádebıet tarı­hynda bul taqyrypty «1916 jylǵy kó­terilis týraly óleń-jyrlar» dep kór­se­tedi. Bulaı jikteýdiń obektıvti de, sýbek­tıvti de sebepteri bar.

Shynaıy sebebi, ras, HH ǵasyr basyn­daǵy birshama kórkem shyǵarma patshalyq Reseı otary bolyp kelgen Qazaqstannyń amalsyz Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa engenin, dálirek aıtsaq, sonyń zardabyn tartqanyn aıǵaqtaıdy.

Sýbektıvti bolatyny, bul taqyryp­taǵy óleń-jyrlardy jarııalaý men nası­hat­taýda «1917 jylǵy Oktıabr revolıýsııasyna» ekpin túsirý basym. Iаǵnı tragedııa men jasandy optımızm (tóńkeris) úılestirilgen.

Birneshe dúrkin jaryq kórgen osy aýyr kezeńniń jyr toptamalarynyń ózegi – sergeldeńge túsken adam taǵdyry. So­ǵys zardaby, maıdan dalasy men adam ba­­lasy arasyndaǵy kúrdeli, mehnat­ty qa­­rym-qatynas – óleń hattar men jol­jaz­­­ba jyrlardyń ózegi. Ishinde allego­rııa da joq emes. Munda pikirdiń, derektiń asta­ry tuspaldanady. Onyń maǵynasyn árkim ózinshe uǵynýy, túsinýi múmkin bol­sa da, naqty soǵys jaǵdaıynda bul syr kóp­ke tanys. Astarlanǵan, pernelen­gen de­reksiz uǵymdar túsine qaraǵan­da de­­rek­­ti, tujyrymdy uǵymǵa aınalady. Tip­ti soǵystyń alýan syry, soǵys­qu­mar­lar­­­dyń aıla-amaly, qaımana halyq­ty alda­ǵan­dar­dyń minez-qulqy alaqanda­ǵydaı kórinedi.

Aq patshaǵa basybaıly qazaq soldaty – Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa aralasqan kez kelgen áleýetti degen memlekettiń, ulttyń soldatymen bir esep. Ekeýiniń de ha­qyn soǵysqumarlar jep otyr. Muny óleń­deri qattalǵan Temirbaı, Baıtas, Áki­mal, Moldash, Esqaıyr, Birjan t.b. azamattar ómirden ashy sabaq ala júrip túsingen.

Sonymen, Birinshi dúnıejúzilik soǵys­tyń memleketter men ulystarǵa alyp kelgen qaıǵy-qasireti boljaǵan shamadan da asyp ketti. Soǵysqa sebepshi bolǵan memleketter mıllıondardyń ólimi men eldi mekenderdiń tas-talqan búlinýin kórip-bilgennen keıin shimirikpesten túrli syltaý aıtyp, kináni basqa jaqqa aýdarýmen shuǵyldandy. Sol nópirde qorǵansyz ulttardyń quqy, esepsiz shyǵyny múlde aıtylmaı qaldy. 1917 jyly taqtan qu­laǵan II Nıkolaı patshanyń ózi de Re­seıde ǵasyrlar boıy qalyptasqan bezbúı­rektiktiń, kisápirliktiń qurbany boldy.

Atalǵan soǵysta el-jer kórip, qara jumysqa jegilse de, maıdannyń ne ekenin jaqynnan túısingen qazaq azamattarynyń birazy Alash avtonomııasynyń áskeri qataryna enip, el qorǵandary sapynda tursa, endi birazy shúkirshilikpen qara­paıym qońyr tirshilik keshti. Muny keńes­tik Qazaqstannyń sátin salǵanda Kenesary handy aqtap, monografııa jarııalap, jınaq­tar shyǵarǵan óliara ýaqyty bylaı­sha ba­ǵalady: «Aqyn (maıdandaǵy. – D.Q.) elin saǵynady, týǵan elin janyndaı súıip, júregindegi eń ystyq sezimdi syrtqa shyǵa­ryp jyrlaıdy, biraq sonymen birge qazaq jastary jasymaıdy» (Qazaq ádebıetiniń tarıhy [redaktory M.Áýezov]. Almaty: Qazaq SSR ǴA baspasy, 1948.- 351-b.)

Mine, osy rýh pen namys Alash kezeńin­de jańa deńgeıge kóterildi.