Qazaqstan turǵyndary azyq-túlik quny boıynsha álemde 104-orynǵa ıe boldy jáne bul kórsetkish boıynsha álemdik antı-kóshbasshylardyń biri. Jalpy, salystyrý 110 eldiń derekterin paıdalana otyryp júrgizilgen.
Eýropa men Ortalyq Azııa memleketteri arasynda aı saıynǵy shyǵyndardy aqshalaı túrde salystyrý kezinde Qazaqstan shamamen tizimniń ortasynda boldy (41 eldiń kórsetkishteri salystyryldy). El turǵyndary aıyna azyq-túlik sebetine 213 dollar jumsaıdy eken. Bul – Ulttyq banktiń 28 tamyzdaǵy baǵamy boıynsha 98 myń teńge. Otandastarymyzdyń azyq-túlik ónimderine jalpy túbirtegi Ulybrıtanııa (202 dollar) nemese Ispanııa (190 dollar) turǵyndarynyń túbirteginen aıtarlyqtaı kóp emes sııaqty. Biraq bul elderde 200 dollar azamattardyń otbasylyq bıýdjetiniń az ǵana bóligi. Mysaly, Anglııada 202 dollar jalpy tutyný shyǵyndarynyń tek 8,7%-y, Ispanııada – 13,1%-y.
Turǵyndardyń halyqaralyq sarapshylar jarııalaǵan shyǵyndarynyń kólemi ulttyq statıstıka qyzmeti kórsetken kórsetkishterden eki ese kóp. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń (USB) esepterine súıensek, bıyl qańtar-naýryz aılarynda turǵyndardyń azyq-túlikke jumsaǵan shyǵyny bir toqsanda 134 myń teńge nemese aıyna 44,7 myń teńge boldy. Byltyr alǵashqy úsh aımen salystyrǵanda azamattar buǵan 21,9% kóp jumsaı bastady. О́sý birte-birte boldy, toqsanyna 4%-7%, biraq sońynda aıyrmashylyq aıtarlyqtaı qalyptasqan.
«Ranking» sarapshylary buǵan eki faktor áser etti deıdi. Onyń biri – ótken jyldyń sońy men 2023 jyldyń basynda keıingi jyldardaǵy rekord bolǵan jalpy azyq-túlik ınflıasııasy. Qarasha-qańtar aralyǵynda azyq-túlik baǵasynyń jalpy ósimi 24,1%-25,7% deńgeıinde boldy, aqpanda baǵa 26,2%-ǵa joǵarylady.
«Ekinshi faktor – turǵyndardyń tabys ósiminiń ónim baǵasynyń sharyqtaýyna jete almaýy. Bul ataýly jáne naqty jalaqy dınamıkasynyń aıyrmashylyǵynan anyq baıqalady. Máselen, bıyl birinshi toqsanda otandastarymyzdyń ortasha ataýly jalaqysy 19,3%-ǵa ósse, onyń satyp alý qabileti 0,6%-ǵa tómendegen. Sáýir-maýsym aılarynda naqty jalaqy ındeksi oń boldy, biraq aıtarlyqtaı emes (1,2%), ony bizdiń turǵyndar sezbegen de bolar. USB dereginshe, azyq-túlik sebetine jumsalǵan shyǵyndardyń úlesi ótken jyldyń birinshi toqsanyndaǵy 50,4%-dan bıyl qańtar-naýryzynda 51,2%-ǵa deıin ósti. «Euromonitor International» derekterinen shamaly aıyrmashylyq (tamyzda 49,4%) qarastyrylyp otyrǵan ártúrli kezeńdermen de, ádisterdegi yqtımal aıyrmashylyqtarmen de túsindiriledi», deıdi sarapshylar.
Azyq-túlik baǵasynyń qymbattaýynyń ornyn toltyrý úshin el turǵyndary basqa sanattardan azyraq saýda jasaı bastaǵan. Máselen, bıyl birinshi toqsanda azyq-túlik emes taýarlarǵa jumsalǵan shyǵyndardyń úlesi 26,3%-dan 24,4%-ǵa deıin tómendepti. Adamdar kıim-keshek pen aıaqkıimge, jıhaz ben turmystyq zattarǵa, jóndeýge arnalǵan materıaldarǵa únemdedi. Olar alkogol men temekini de azdap satyp ala bastady: bul shyǵyndardyń úlesi bir paıyzdyq tarmaqqa azaıypty.
Bir qyzyǵy, qıyn-qystaý kezeńde el azamattary syrttan tamaqtanýdy azaıtqan. Kafe, grıl-bar jáne pısserııalarǵa barý shyǵyndarynyń úlesi tipti azdap ósipti (1,7%-dan 2,2%-ǵa deıin).
Aqshamen eseptegende, «Syrtta tamaq ishý» sanatyndaǵy ósim bir jylmen salystyrǵanda 57,3% boldy. Eger 2022 jyldyń basynda bir adam ortasha eseppen bir toqsanda fastfýd, kofe jáne meıramhanadaǵy keshki asqa 3,4 myń teńge jumsasa, bıyl qańtar-naýryzda bul soma 5,3 myń teńgege deıin ósti. Bul san óte az bolyp kórinedi. Degenmen munyń matematıkalyq eseptelgen qosyndy, ortasha arıfmetıkalyq shama ekenin eskerý kerek.
Statıstıkterdiń jekelegen taýar sanattary boıynsha egjeı-tegjeıli aqparaty otandastarymyzdyń barlyq ónimge shyǵyndardy ulǵaıtqanyn jáne bul ósýdiń ortasha alǵanda ınflıasııalyq dıapazonynda bolǵanyn aıqyn kórsetedi: 20%-27%-ǵa artyq. Biraq azyq-túlik baǵasynyń ósýine et jáne sút ónimderi, jarma jáne un ónimderi eń úlken úles qosty.
Tamyzdyń qorytyndysy boıynsha ınflıasııanyń jyldyq máni 13,1% boldy. Azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy – 12,4%, azyq-túlik emes taýarlar – 13,5%, aqyly qyzmetter 13,9%-ǵa ósken. Bizmedia.kz aqparaty boıynsha, Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi (EAEO) arasynda azyq-túlik baǵasynyń ósýi boıynsha kóshbasshy atanyp otyr. Jalpy, EAEO-da jyl basynan beri aqyly qyzmetter – 6, azyq-túlik taǵamdary – 3, azyq-túliktik emes taýarlar 2,6%-ǵa ósim kórsetken. Tamaqtaný ónimderi boıynsha eń joǵarǵy ósim de bizdiń elde tirkelip otyr – 5,9%. Bul kórsetkish Qyrǵyzstanda – 4,6%, Belarýste 3,2%-dy quraıdy.
