Esil boıy hám «Han joly»

«Jıyrma paraqtan tura­tyn joǵarydaǵy kitapta «Ozero Kýrgalchın», «Kazachıa orda» deı­tin shaǵyn derekter bar. Munda, baıyrǵy kerýen jolynyń bo­ıynda ornalasqan eski qamal-qor­ǵandardyń orny, Esil ózeni ańǵaryndaǵy kóne qonystar ja­ıynda birshama málimetter kel­tirgen» dep jazypty soltústik óńir tarıhyna qanyq hám keremet ólketanýshy, marqum Baıanbaı Husaıynuly 2010 jyly Astana qalasynda jaryq kórgen «Esil óńiri: tarıh jáne taǵylym» atty kitabynda.

Jýyqta aǵamyz aıtqan týyndyny ınternetten taýyp alyp tanysyp kórdik. Ásirese myna bir «Esil ózeni» atty syzba (1-sýret) jáne «Qazaq ordasy» kartasy (2-sýret)  kóńil aýdararlyq. Mundaǵy óte ósh­kin tańbalan­ǵan «Saýda jo­ly» (qazaqsha «Ke­rýen joly») týraly ólketanýshy Baıan­baı Husa­ıynuly kóp aıtatyn. Ol kisi­niń paıymdaýynsha, qazirgi Astana qalasy qonystanǵan Qa­ra­­­ótkel – Esil óńiri Soltústik pen Ońtústikti hám Batys pen Shy­­ǵysty jalǵap jatqan «Han joly­nyń» kúre tamyry bolǵan. Bul týraly XVII-XVIII ǵ. tán pat­sha­lyq Reseı jazbalarynda derek kóp. Ásirese joǵaryda atap ótken «Knıga bolshogo cherteja» atty kóne kitaptaǵy derek kózderi 1595 jyly Ulytaý arqyly ótip, Syr boıyndaǵy Táýekel han­nyń ordasyna barǵan orys elshisi Velıa­mın Stepanovtyń joljazbasynan alynǵan bolýy múmkin.

Ekinshi bir derek 1690 jyly jazylǵan. Ony hatqa tú­sirgen adam­dar patshalyq Re­seı­diń Orta Azııa jónindegi el­shi-­ókilderi Fedor Skıbın men Mat­veı Troshkın degender. Bular Tobyldan shyǵyp Qa­zaq orda­synyń hany Táýkege elshi­lik­ke barǵan. Sapar barysynda jú­rip ótken jer attaryn, onyń geogra­fııalyq erekshelikterin jazyp-syzyp hatqa túsirgen.

Sol sııaqty Qaraótkel – Esil óńi­rindegi han joldary jaı­ly alǵashqy bolyp zerttegen ǵalym­dardyń biri Shoqan Ýálıhanov. Ǵalymnyń 1856 jyly óz qolymen toltyrǵan «HIH ǵasyrdyń orta­syndaǵy qazaq dalasynyń kar­tasy» deıtin eńbegi bar. Bul eń­bek ǵalymnyń 1961 jyly jaryq kór­gen kóp tomdyǵynyń 5-tomyna engen. Osynda joǵarydaǵy Aby­laı meken etken aımaqtardy basyp ótetin kerýen joldary­­nyń syzbasy kórsetilgen. Syzbada Atbasar jáne Qorǵaljyn óńiri tolyq qamtylǵan.

Kelesi bir nazarda bolatyn dú­nıe – 1815 jyly Qoqanǵa ke­tip bara jatqan orys elshisi Fı­lıpp Nazarov óz esteliginde: «Qara­ót­keldi basyp ótip, Ulytaýǵa qa­raı kettim» deıdi. Qaraótkeldi me­kendep otyrǵan Qudaımende sul­tannyń óte jaqsy qarsy alǵanyn aıtady. Sultannyń 16 jastaǵy uly Qońyrqulja men inisi Bulqaıyr sultandar elshilerdi qurmetpen shyǵaryp salǵanyn rızashylyqpen atap ótken eken.

Jalpylaı aıtqanda, «Han jo­ly» taqyryby áli tolyq zert­telgen joq. Osy oraıda «Han joly» degenimiz baıyrǵy «Ji­bek jolynyń» bir tarmaǵy ma, álde bertinde paıda bolǵan jańa súrleý me degen saýal týyndaıdy. Bul saýalǵa ólketanýshy hám Esil óńi­riniń tarıhyn zertteýshi Baıanbaı Husaıynuly 2010 jy­ly Astanada jaryq kórgen «Esil óńiri: tarıh jáne taǵylym» atty eńbeginde jaýap berýge tyrys­qan. О́lketanýshynyń jazbasynda: «Qazaqstan jeri Reseıge tolyq bodan bolǵanǵa deıin soltústik ólkede tórt úlken kerýen joly bolǵan. Sonyń biri – Qyzyljar qalasynan shyǵyp, Aqmola dýany arqyly Ulytaýdy basyp ótip Buhara, Tashkentke jetip jy­ǵylǵan. Osy kerýen jolyn ertede «Han joly» dep ataǵan. Keı­bir derekterde «Abylaı joly» dep te aıtylady. Buny kóne «Ji­bek jolynyń» bir súrleýi dep aıtýǵa da bolady. Biraq tarıhı stra­tegııalyq mańyzy jaǵy­­nan Qa­zaq handyǵy qurylǵannan keıin ór­kendep, Abylaı dáýiri men Reseı patshalyǵynyń tu­synda eń negizgi strategııalyq kúre jolǵa aınalǵan. Mysaly, Qorǵaljyn aýdany jerindegi «Asaý balyq» kóline bara jatqan jolda «Abylaı ótkeli» («Abylaı alqymy») deıtin jer bar. Bul ataýdyń máni Abylaı ári-beri ótip júrgendikten paıda bolǵany málim. 1993 jyly Almaty qala­synda jaryq kórgen «Aby­laı han» atty shaǵyn kitapshada: «Kók­she óńirine Abylaıdyń aq­or­dasy qonys tepken jyldar­dan bastap «Abylaı alańy», «Han asýy», «Han kóli», «Hannyń qyzyl aǵashy», t.b. jer ataýlary paıda boldy. Soltústiktegi Qyzyljar men ońtústiktegi Túr­kistandy jal­­ǵastyrǵan «Aby­laıdyń qara joly» deıtin qaty­nas jelisi ornady» delingen.

Sonymen qatar ólketanýshy: «Joǵarydaǵy jolmen orystyń elshileri, áskerı kerýen-sherý­leri (ekspedısııa) júretin bol­ǵan­dyqtan, halyq «Shashty­nyń jińishke joly» dep atap ketken. Tegi basyna shash ósirgen orys aǵaıyndar kóshpeli eldiń kó­zine usqynsyz kóringendikten osy­laı ataǵan bolýy múmkin», dep ja­zypty. Bul jerde aǵamyz ańǵar­maı qalǵan sııaqty. Ol zamanda qazaqtar «Shashtynyń joly» dep soltústikten Tashkentke baratyn kúre joldy osylaı ataǵan. О́ıtkeni kóne derekterde qazaqtar Tashkent qalasyn «Shash shahary» dep aıtatyn bolǵan.

Akademık-jazýshy Sábıt Mu­­qa­­nov «Eseıý jyldary» atty shyǵarmasynda jas kezin­de Qar­saq­paıdan ádeıi atpen shy­ǵyp, Shash­tynyń jińishke joly arqy­ly týǵan eli Qyzyljarǵa bar­ǵany týraly jazǵany bar.

Kelesi kezekte aıtpaǵymyz: ja­ńa­dan shyǵyp jatqan «Qazaqstan tarıhy» atty kóp tomdy eńbek­­tiń 1-tomynda «Han joly» týra­ly jaq­sy málimet bar. «Taǵy bir «Han joly» dep atalady. Bul joldy qazaqtar jańa zamanǵa deıin paıdalanyp keldi. Tarazdan Talastyń boıymen tómen qaraı Moıynqum men Betpaqdala arqy­ly Atasý jaǵalaýyna qaraı kete­di» dep jazylǵan (Qazaqstan tarı­hy. 1-tom. Almaty «Atamura» 2010 jyl. 499-bet). Odan keıin etnograf-ǵalym Aqseleý Seıdimbektiń «Qazaq ále­mi» kitabynda birshama derek aıtylady.

«Al meniń paıymdaýym bo­ıynsha, – dep jazady Baıanbaı Hu­sa­ıynuly, – Túrkistan ólkesi­nen shyq­qan kerýen joly Ulytaý­­ǵa ke­lip túıiskennen keıin bir­ne­she tarmaqqa bólinip, taraıtyn bol­ǵan. Sonyń biri Qaraótkel arqyly ótken. Qaraótkel óńiri «Han jo­lynyń» kúre tamyry bolǵan».

Osy oraıda myna bir derekke nazar aýdarǵan jón sııaqty. Orta júz qazaqtarynyń Qytaı elimen qarym-qatynasyn zerttegen orys tyńshysy F.Gordeevtiń 1761 jyly Troısk bekinisiniń komendanty P.Rodenge jazǵan qupııa málimdemesinde «Abylaı sul­tan Jylandy taýlarynyń mańaıyn­da Atbasar ózeni boıyndaǵy Kolý­tan degen jerdi jaılap otyr» depti. Kolýtan aýyly Astana qalasy­nan 160 shaqyrym jer. Árıne, Abylaıdyń ońtústik óńirlerge sa­pary joǵarydaǵy ótkel arqyly iske asyp otyrǵany anyq.