Ordany ormanǵa aınaldyrǵan
Ejelgi qoǵamda ómir súrgen adamdar bardan joq jasap, jasaǵan ortasyn bútindep, tabıǵatpen etene bola bildi. Qanshama bulaqtyń kózi ashylyp, san mıllıon aǵash egilip, kóleńkesin sansyz urpaq saıalady. Munyń bári eńbektiń jáne ony baǵalaýdyń jemisi. Al qazir she? Qazir bári basqasha. Osyndaıda eń alǵash orman otyrǵyzǵan adam kim boldy eken degen suraq týyndaıdy. Onyń jaýaby tabylǵansha, biz qazaqtyń eń alǵash orman otyrǵyzǵan izgi azamatynyń ekologııaǵa qosqan úlesi týraly aıta keteıik. Han ordasyn qaı jerde salý týraly sheshim qabyldaýda ataqty geograf ǵalymdarmen aqyldasqan Jáńgir han jer astyndaǵy sý kóziniń jer ústine jaqyn ornalasqanyn qup kóripti. Bul jaǵdaıda qumnyń ústinde terek, shegirshin, emen, aq qaıyń, úıeńki jáne qaraǵan aǵashtarynyń ósetinin bildiredi. Jáńgir hannyń tusynda onyń jetekshiligimen salynǵan orman aýdany 16 myń gektardy qurady. Ormandy aman qaldyrý úshin Jáńgir han baqylaýshylar da taǵaıyndady. Bul sol kezdegi el bıligin qolyna alǵan hannyń ekologııalyq sanasynyń tym joǵary ekenin bildiredi.
Peıinniń adal peıili
Al «Úndistan ormanshysy» dep atalatyn mynadaı bir izgi oqıǵany oqyrmanǵa usynǵymyz keledi. Úndistannyń shyǵysynda «Majuli» deıtin aral bar. 1900 jyldan beri klımattyń nasharlaýynan bul araldyń ekologııasy qatty ózgeriske ushyraıdy, nátıjesinde, aral aýmaǵy qý medıen shólge aınalyp, sonda ómir súretin jabaıy ańdar alysqa bosyp ketedi. Bul oqıǵa sol eldegi turǵyndardy da beıjaı qaldyrmaıdy. 1979 jyly 16 jastaǵy úndistandyq Jadav Peıin (Jadav Payeng) sol qıyn jaǵdaıdy óz kózimen kóredi. Onyń týǵan jeri Úndistannyń shyǵysyndaǵy Asamban óńirine bir retki tasqyn sýy jylan aǵyzyp ákeledi. Tasqyn basylǵan soń, álgi jylandar qozǵalýǵa da shamasy jetpeı, sol jerde qyrylyp qalady. Osy súrkeıli kórinis onyń sanasyna silkinis ákeledi. «Álgi jylandar shól dalada ómir súre almady, óıtkeni sol kezde onda jalǵyz túp aǵash ta qalmaǵan edi. Men jylandardyń óli beınesine qarap otyryp, kózimnen taram-taram jas aqqanyn bilmeppin. Sol sát aýyr qyrǵyndy kózime elestetti. Men ákimdiktiń orman basqarý bólimshesine baryp, shól dalaǵa aǵash egý týraly usynys jasadym. Olar basyn shaıqap, ol jerge tek bambýk egip, synap kórýimdi aıtty. Sol kúnder óz qıyndyǵymen máńgi esimde saqtalyp qaldy. Oıymdy qoldaıtyn adam tappaı daǵdardym. Aqyrynda oılaǵanymdy júzege asyrdym». Oılaǵany júzege asyp, shól dalanyń boıyna qan júgirtken Peıin sol kúnderdi osylaı baıandaıdy.
36 jyl boıy aǵash ekken
Bir kezdegi tirshilik keshý qıyn bolǵan qý medıen dalanyń búginde 550 gektar aýmaqtaǵy ormanǵa aınalaryn eshkim de oılamaǵan bolar? Qustyń alýan túri, buǵy, maral, múıiztumsyq, jolbarys, pil qatarly ańdar ormanǵa aǵylyp kelip, qaıtadan saıa tapty. Ol bir túp aǵash egýden bastap, bul jumaq mekendi jaratý úshin 36 jyldyq ǵumyryn sarp etti. Sońynda ózi bul mekennen aıyrylmastaı kúıge túsedi. Peıin 36 jyl boıy úzbeı ár kúni bir túp aǵash egýdi daǵdyǵa aınaldyrdy. Resmı derekte ol atalǵan shóldi qalpyna keltirý úshin on neshe myń túp aǵash egipti. Ekken aǵashyn sýarý Peıin úshin úlken máseleniń biri edi. О́ıtkeni ormandyqtyń kólemi tym úlken edi. Onyń ústine ózennen jalǵyz ózi sý tasyp, aǵash sýarý – asa qıyn is. Nátıjesinde, ol munyń da amalyn tabady, bambýk japyraǵyn jalǵap, ústine balshyqtan kishkene naýasha jasap, onyń túbinen tesik ashyp, naýashaǵa quıylǵan sýdy bambýk japyraǵynan jasaǵan toǵanǵa jiberip, aǵashtarǵa aqyryndap sý jetkizedi. Osyndaı mehnatpen 20 jylyn ótkizgen ol ormandyqtaǵy aǵashtardy aman-esen qatarǵa qosady.
Budan syrt Peıin ekologııany tanyp-bilýge yntalanyp, ortany áýelgi qalpyna qaıtarady. Ol jerdiń topyraǵy qunarsyz bolǵandyqtan, Peıin áýeli qumyrsqalar men jaýynqurtyn ákeledi. Qumyrsqa men jaýynqurty tasqa aınalýǵa shaq qalǵan topyraqty jibitip, topyraqtyń áýelgi qalpyna qaıtýyna, qunarlanýyna eshkim de jasaı almaıtyn kómek jasaıdy. Qumyrsqa men jaýynqurtynyń qarapaıym ádisi eshbir tehnıkanyń tilin de qajet etpegeni shyndyq.
Ormanǵa degen máńgilik mahabbat
Orman arasynda ómirin ótkizýge nıettengen Peıin aýyldaǵy qyzmetin tastap, ormanǵa kóship baryp, birneshe sıyr satyp alyp, baspana turǵyzady. Kúni búginge deıin bir otbasyndaǵy bes adam ormanda kún keship keledi. Ýaqyttyń ozýymen aǵashtar aspanmen boı talasyp óse berdi, keıbir qıynshylyqtar da bara-bara sheshimin tapty. Ormandaǵy pilder egistikke jaqyndap, jergilikti turǵyndardyń daqyldaryna zııan sala bastaıdy. Erkinsigen jolbarystar da halyqtyń qoradaǵy qusy men malyna aýyz salýdy ádetke aınaldyrady ári jabaıy ańdar turǵyndardyń ómirine qaýip tóndirdi. Ashýǵa bókken jurt Peıinniń mazasyn ala beredi.
Bul qıyn jaǵdaıdan qutylý úshin Peıin sansyz túp aǵash egedi. Munyń ishinde banan aǵashynyń sany eń mol edi. Munyń qupııasy, pil banan aǵashyn jaqsy kóredi, osy arqyly pilderdi ormannan shyǵarmaý ádisi kózdelgen bolatyn. Onyń ústine ormandyqta ózge de janýar túri kóbeıgen soń, jyrtqysh jolbarystar men basqa da ańdar orman arasynan azyq taýyp, aýa jaıylyp, turǵyndardyń mazasyn almaıtyn bolady. Jyl artynan jyl ótip, baıaǵy qaqyraǵan shóldi dala óz tabıǵatyna qaıta oralyp, ańdar da óz mekeninde asyr salady. Peıinniń osyndaı ǵıbratty hıkaıasy kóptegen ǵalymdy tańǵaldyrady: qazirgideı damyǵan zamanda jabaıy ańdardy biz qorǵamasaq, kim qorǵaıdy? Peıinniń tájirıbesi eshqandaı sanaqty qajet etpeı-aq, kún saıyn ýshyǵyp bara jatqan ekologııa máselesin oılaýǵa jeteleıdi, tipti teńdesiz tehnıkalardyń da tabıǵı baılyqty saqtap qalýǵa esh dármensiz ekenin túsindirdi.
«Eńbegi bardyń ónbegi bar»
2008 jyly Úndistan úkimetiniń orman basqarý mekemesi bir top meken aýystyrǵan pilderge ilesip, Peıinniń ormandyǵyna barady. Ormandyq sol kezden bastap Peıinniń jaqsy kóretin úı janýary «Maolai»-dyń atymen atalyp, «Forest Maolai» («Maýlaı ormandyǵy») dep ataldy. 2012 jyly Úndistannyń astanasy Jańa Delıdegi Nehrý ýnıversıteti (Nehru University) Peıindi marapattap, oǵan «Úndistan ormanshysy» (Forest man of India) degen ataq beredi. Sol jyly kanadalyq derekti fılm rejısseri Veılmeık Mastr Peıinniń izgi isinen áserlenip, Amerıkanyń «Kickstarter» qory arqyly qarjy toptap, ol týraly «Ormanshy adam» atty derekti fılm túsirip, jalǵyz adamnyń kúshi de Jer sharyndaǵy ekologııalyq ortaǵa áser etetinin búkil álemge jarııa etti.
Túıin sóz: Biz keıde áldebir ıdeıany júzege asyrý úshin aınalaǵa qarap, tosyrqap, solardan járdem kútip, tipti áýelgi oıymyzdan qaıtyp jatamyz. Shyntýaıtynda, keı sátte jalǵyz adamnyń kúshi kúlli álemdi ózgertip, adamzat balasyna izgilikter ákeletinin kesh túsinetindeımiz. Bıyl qazaq dalasynda kóptegen orman órti boldy. Kóz aldyma jasyl orman ishinde jylap turǵan ańdar elestedi, qaıtpek kerek? Olardy qutqaratyn bir Peıin bizden de shyǵar degen asyl úmit ári qaraı jeteleı beredi, jeteleı beredi. «Úmitsizdik – saıtan isi» degen sózge biz de aldana turaıyq.
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
jýrnalıst
