Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Elimizde birer jylda buzylǵan nekelerdiń sany shamaly azaıǵany baıqalady. Biraq keıingi on jylda bir údep, bir báseńdep turǵan ajyrasý kórsetkishi jalpy alǵanda ońalmaı tur. «Azamattyq hal aktileri jazbalary» aqparattyq júıesiniń málimeti boıynsha, qazirgi ahýal on jyl burynǵy jaǵdaıdan esh ózgere qoımaǵan. Dálirek aıtsaq, 2013 jyly – 51 305, 2014 jyly – 54 438, 2015 jyly – 53 007, 2016 jyly – 51 775, 2017 jyly – 54 948, 2018 jyly – 54 859, 2019 jyly – 59 899, 2020 jyly – 58 466, 2021 jyly – 51 950, 2022 jyly 51 220 ajyrasý tirkelgen.
Al bıyl shilde aıyndaǵy, ıaǵnı jeti aıdaǵy derek boıynsha, elimizde buzylǵan nekelerdiń sany – 9 650, bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 9,2%-ǵa az. Bıylǵy ajyrasý faktisiniń 74%-y qalalarda tirkelgen, ıaǵnı 7 147 shańyraq shaıqalǵan. Al aýyldarda buzylǵan nekelerdiń úlesi 26%-dy quraıdy, bul – 2 503 otbasy. О́ńirlerdiń ishinde eń kóp ajyrasý kórsetkishi Almaty (1 262) jáne Astana (878) qalalarynda, sondaı-aq Qaraǵandy oblysynda (862) tirkelip otyr.
Kez kelgen shetin máseleniń sheshimin izderde saldarmen emes, sebeppen kúresýdiń mańyzdy ekeni anyq. Al ajyrasýdyń negizgi sebepteri qandaı? Bul rette Ádilet mınıstrliginiń Tirkeý qyzmeti jáne zań qyzmetin uıymdastyrý departamentiniń deregin alǵa tartýǵa bolady. Bul habarlamada: «Eki jaqty kelisimmen nekeni buzýǵa ótinish bildirgen azamattar ajyrasýdyń sebebi retinde kóbine «minezdiń sáıkes kelmeýin» kórsetken» delingen. Árıne, mundaı qadamǵa barǵan azamattar osy sebepti formaldy túrde kórsetýi múmkin ekenin joqqa shyǵara almaımyz. Munyń artynda basqa da máseleler jatýy múmkin. Mysaly, Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty júrgizgen 2022 jylǵy áleýmettik saýaldamaǵa qatysqandar qandaı jaǵdaılardyń ajyrasýǵa sebep bola alatynyn kórsetken. Aıtalyq, respondentterdiń jaýaby boıynsha ajyrasýǵa sebep bolatyn jaǵdaılardyń eń negizgisi mynalar: erli-zaıyptylardyń bireýiniń maskúnemdigi, nashaqorlyǵy (61,7%), otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq (51,1%), júris jasaý (47%), qumar oıyndaryna salyný (38,4%), dástúrli emes jynystyq kózqaras (22%).
Qalaı degenmen ajyrasýdyń durys qadam emes ekenin bilemiz. Alaıda atalǵan áleýmettik zertteýde otandastarymyzdyń basym bóligi kıkiljińi bitpeıtin qarym-qatynastan góri ajyrasýdyń jón ekenin aıtypty. Mysaly, respondentterdiń 41,3%-y ajyrasý jaǵymsyz jaǵdaı ekenimen kelise otyryp, keıde bitpeıtin arazdyqqa qaraǵanda ajyrasý durys sheshim dep sanaıdy. Sondaı-aq saýaldamaǵa qatysqandardyń 12,8%-y ajyrasý jańa ómir bastaýǵa múmkindik beredi dep jaýap bergen. Al olardyń 39,8%-y qandaı jaǵdaıda da ajyrasýǵa jol bermeý kerek degendi alǵa tartypty.
Osy oraıda biz birqatar sarapshynyń pikirine de qulaq túrgen edik. Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi, «Talbesik» kópbalaly analar odaǵy» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi Lázzat Qojahmetovanyń aıtýynsha, keıbir azamattar áleýmettik jeńildikke qol jetkizý úshin qaǵaz júzinde ǵana ajyrasady.
«О́kinishke qaraı, qazirgi kezde elimizde otbasy ınstıtýty ájeptáýir álsirep qaldy. Onyń bir dáleli – qanshama shańyraq shaıqalyp, ajyrasyp jatqan otbasylar kóp. Tolyq emes otbasynda tárbıelengen balalardyń bolashaǵy alańdatpaı qoımaıdy. Jalpy, jalǵyzbasty analar da kóbeıip barady. Burynǵy kezde jalǵyzbasty analar degendi tek kúıeýi qaıtys bolǵandar dep túsinetin edik. Búginde turmys qurmaı-aq bes-alty balany dúnıege ákeletin jalǵyzbasty analar da bar. Memleket tarapynan ondaı sanattaǵylarǵa 04 degen anyqtama beredi. Iаǵnı olardyń bosanǵan balalaryna qujat daıyndarda ákesi degen baǵan toltyrylmaıdy. Túrli jaǵdaılar týyndap, bir nemese eki balany ákesiz dúnıege ákelýge bolatyn shyǵar, biraq odan kóp balany bosanyp, ákesiz ósirý degendi óz basym quptamaımyn. Negizinde bul sanattaǵy otbasylarda ákesi bolady, birge ómir súredi, biraq zańdy túrde neke quryp, balalaryna óz tegin bergisi kelmeıdi. Qorqynyshtysy, mundaı jaǵdaı kádimgideı beleń alyp barady. Qazir elimizde jalǵyzbasty analardyń sany 100 myńnan asady. Osy máseleniń týyndaýyna baspananyń joqtyǵy da sebep bolyp otyr. О́ıtkeni jalǵyzbasty ana retinde tirkelgen, kóp balasy bar áıel bolsa, úı kezeginde alǵa jyljýǵa múmkindik mol degen túsinik bar. Biraq shyn máninde mundaı jeńildikter joq. Bul máselelerdiń bárin memleket der kezinde rettegen joq. Tek bıyldan bastap jalǵyzilikti analarǵa beriletin jeńildikter alyna bastady. Buǵan deıin kóptegen jeńildik qarastyrylǵan edi. Osynyń bári otbasylardyń qaǵaz júzinde ótirik ajyrasýyna ákep soqtyrdy», deıdi sarapshy.
L.Qojahmetova otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýdaǵy osynaý máselelerdi kóterip qana qoımaı, onyń sheshimin tabýǵa da atsalysyp júr. Ol búginge deıin Qaraǵandy oblysynda otbasyn qoldaıtyn 4 ortalyq ashypty. Sonyń úsheýi aýdandarda ornalasqan. Buǵan qosa 32 otbasyǵa demeýshi taýyp, baspanaǵa qol jetkizýge septesken eken.
«Jalpy, atalǵan máselelerdi sheshý úshin memlekettik deńgeıde júıeli túrde aınalysý kerek. Qazirgi kezde otbasy máselelerin qarastyrý ártúrli baǵyttar boıynsha birneshe mınıstrliktiń quziretine tıesili. Bul rette men bul mindetti tek bir mınıstrlikke qana telip, óz aldyna bólek Otbasyn qoldaý komıtetin ashý kerek dep oılaımyn. Tipti keıbir memleketterde Otbasy isteri boıynsha arnaýly mınıstrlikter de jumys isteıdi», deıdi L.Qojahmetova.
Al áleýmettanýshy Elmıra Otar otbasyn kúıretetin faktorlarmen kúresý úshin dástúrli otbasylyq qundylyqtardyń mańyzyn kúsheıte túsý kerek dep sanaıdy.
«Bizdiń elimizde ǵana emes, búkil álemde otbasy ınstıtýtynyń transformasııasy júrip jatqanyn baıqap otyrmyz. Bul – ashyq qoǵamǵa tán qubylys. Otbasylardyń ózgeriske ushyraýyna kapıtalızm, ekonomıkalyq bastaýlar, saıası jáne mádenı faktorlar áser etedi. Áleýmettik ınstıtýttyń álsireýi ajyrasýlardyń kóbeıýinen kórinedi. Ásirese, pandemııadan keıin bul keleńsiz jaǵdaı qatty bilindi. Iаǵnı árbir úshinshi otbasy buzylyp jatyr. Buǵan bir sebep – urpaq aralyq sabaqtastyqtyń nasharlaýy, nýklearly otbasylardyń kóbeıýi. Mysaly, burynda bir shańyraqtyń astynda úsh býynnyń urpaǵy turdy: ata-áje, áke-sheshe, bala. Qazirgi zamanda jastardyń osylaı erte enshisin alyp, bólek turyp ketýi kóptegen nekeniń buzylýyna keri yqpalyn tıgizip otyr. Jastardyń sýbmádenıetiniń ózgerýi otbasy qundylyqtarynyń álsireýine, ózgerýine ákep soqtyrdy. Mundaı jaǵdaıǵa áleýmettik jeliler de kóp yqpal etedi», dedi E.Otar.
«Ákeler odaǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Maqsutbek Aıtmaǵanbettiń aıtýynsha, otaǵasy óziniń jaýapkershiligin tolyq sezingen jaǵdaıda otbasylyq máselelerdiń túıini tarqaıdy.
«Otaý quryp jatqan jastar áýelden jaýapkershilikti sezinýi kerek. Iаǵnı shańyraq kóterýdiń, ata-ana bolýdyń jaýapkershiligi óte zor. Bul rette er adam otbasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýda mańyzdy ról atqarady. Iаǵnı otaǵasy úıin tek materıaldyq jaǵynan qamtamasyz etýdi ǵana oılamaı, shańyraǵyndaǵy jyly aýrany da saqtaýǵa mán berýi kerek. Eger azamat jaryna, bala-shaǵasyna jetkilikti deńgeıde kóńil bólse, bala tárbıesin tek áıeline artyp qoımaı, ózi de teń deńgeıde atsalyssa, ondaı shańyraqtyń shaıqalýy óte qıyn. О́kinishke qaraı, qazirgi kezde ómirge jeńil qaraıtyn, kezdesken qıyndyqtardy eńsere almaıtyn azamattardyń kezdesetinin joqqa shyǵara almaımyz. Tipti ajyrasqannan keıin de balalarynan habar almaı, alımentin tólemeı, bar aýyrtpalyqty áıelderge silteı salatyn jigitter de joq emes. Biz kóbine ana men balany alǵa qoıyp, solarǵa kóbirek nazar aýdaramyz ǵoı. Sol sııaqty ákeler ınstıtýtyn kúsheıtýge de basa mán berý kerek dep oılaımyn», deıdi M.Aıtmaǵanbet.
«Bas ekeý bolmaı, mal ekeý bolmaıdy» degen ataly sóz bar. Bul otbasyna ǵana emes, jalpy qoǵamǵa da qatysty. Iаǵnı bas quraǵan otbasylar kóbeıgen saıyn eldiń de kósegesi kógere beredi. Al kerisinshe ár shańyraqtyń shaıqalýymen qoǵamnyń irgesi sógile bermek. Ilgeri jyljımyz desek, tutastyǵymyzǵa iritki bolatyn osyndaı keleńsiz jaǵdaılarǵa jol bermeý jaǵyn qarastyrý mańyzdy.
