Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Aıtýly is-sharaǵa memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, zııaly qaýym men ádebıettanýshylar, kıno-teledramatýrgter, kınotanýshylar, teatrtanýshylar, ónertanýshylar, joǵary oqý oryndarynyń professor-oqytýshylar quramy, doktoranttar, magıstranttar men stýdentter qatysty.
Alqaly jıynǵa moderatorlyq etken UǴA akademıgi, «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory Dıhan Qamzabekuly, eń aldymen, toqsannyń tórine shyqqan qalamgerdiń qaıratkerlik tulǵasyna toqtaldy.
«Ákim aǵanyń mereıtoıy qarsańynda baspasóz betterinde, «Egemen Qazaqstan» gazetinde de kóptegen súıekti maqala jarııalandy. Baıqasaq, jazýshy týraly jazylǵan barlyq sózdiń túıini – Ákim Tarazı ádebıettiń qatardaǵy qalamgeri ǵana emes, ulttyń sózin ustaǵan tulǵasy, urpaqqa úlgi etetin qalam qaıratkeri retinde baǵalanypty. Rasynda, sýretkerdi abyzdyq deńgeıge kóterip otyrǵan – qalamynyń qýaty, ultqa degen adaldyǵy, shyǵarmashylyqqa degen beriktigi dep bilemiz. Eki kúnge jalǵasatyn mádenı-rýhanı is-sharalar eldik mańyzǵa ıe. Búgingi alqaly jıynymyzdy sol eldik is-sharalardyń qulaq kúıi dep qabyldańyzdar», dedi Dıhan Qamzabekuly.
Alǵashqy sóz tizginin alǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Mádenıet komıteti basshysynyń orynbasary Danııar Álıev jazýshynyń ult rýhanııaty jolyndaǵy orasan eńbegin atap ótti.
«Abyz aqsaqal Ákim Tarazıdiń qazaq ádebıetine, ult rýhanııatyna qosqan úlesi orasan. Jazýshynyń osy ýaqytqa deıingi el úshin jasaǵan eńseli eńbegi aqtalǵanyna, mine, búgingideı mereıli kúnde kezekti ret kýá bolyp otyrmyz. Shyn talanttyń úlken qýanyshy shyǵarmalary bir qoldan bir qolǵa ótip, jappaı oqylyp, sahnalanyp jatqany emes pe? Ákim aǵa bul qýanyshtan kende emes. Jazýshy shyǵarmashylyǵyn halqy da, Memleket basshysy da únemi qoldap júredi. Búginde qalamgerdiń shákirtteri de ult rýhanııaty men mádenıeti jolynda oza shaýyp, top jaryp júr. Toqsannyń tórine osynshama abyroı-dańqpen shyǵyp otyrǵan asyl aǵamyzǵa qurmetimiz erekshe», dedi.
Al Almatydan arnaıy kelgen akter, teatr rejısseri, professor, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tuńǵyshbaı Jamanqulov esten ketpes estelikterin ortaǵa saldy.
«Búgin bir erekshe qanatty sezimde turmyn. Bala kezimizden atyn estip, maqtanyp ósken, qazaqtyń mańdaıyna bitken úlken sýretker, sanaly ǵumyryn ulttyń arǵy-bergi oı-paıymdary men tarıhyna, kesteli tereń sózderine, aýyldaǵy qarapaıym qara shaldardyń aıtqan ataly sózderine mán berip, sony qaǵazǵa túsirgen qalamy júırik Tarazı kókemniń mereıli merekesine qatysyp, sóz sóılep turǵanyma qýanamyn. Biz mektepte oqyǵanda Ákim kókemizdiń alǵashqy kitaptary shyǵyp jatty. Sonda bizdiń eldiń azamaty dep atyn aspanǵa kóterip júretinbiz. Biraq jazýshy báıgege qosylyp, ádebıette óz talantymen tanylyp úlgergen tusta tanysyp-bilisip, qolyn ala almadyq. Keıin ónerge ózimiz de ımene aıaq basyp, sahnaǵa shyǵyp júrgende alǵash kezdestik. Ol kezde ákem teatrda jas aktermin. Ákim aǵanyń keńes odaǵyn dúr silkindirgen «Joly bolǵysh jigit» degen pesasy bizdiń teatrda qoıyldy. Ol qoǵamnyń bar dertin alǵash ret batyldyqpen aıtqan, qantalap turǵan pesa boldy», dedi Tuńǵyshbaı Jamanqulov.
Sondaı-aq ol bul spektakldiń taǵdyry ońaıǵa soqpaǵanyn, ol ýaqytta aıtýǵa bolmaıtyn oılardy, qoǵamnyń meńdep kele jatqan jarasyn bir shyǵarmada qanyn tamyza sýrettegen Ákim Tarazıdiń boıynda jazýshylyq sheberlikten de bıik qasıet baryn erekshe atap ótti.
«Sonda Bókenniń rólin talantty akterlerdiń biri Ánýar Moldabekov oınady. Akterdiń sheberligi de shyǵarmanyń salmaǵyna saı kelgen edi. Spektakldiń sońyna qaraı keıipker ábden qyspaqqa tirelgen kezde Ánýar Moldabekovtiń badana kózinen jas shyǵyp, obrazdy shynaıy alyp shyqty. Dál bir avtordyń jan azabyn tereń túsinip, jazǵan adamdaı qınalǵany bar. Sodan beri de Ákim kókemizdiń shyǵarmalaryn oqyp júrip, ǵulamalyǵyna, arǵy-bergi tarıhtan bilimdiligine qaıran qaldym. Ol bilgenin patrıottyq sezimmen, sýretkerlikpen jazatyny – erekshe qasıet. Jan-dúnıeleri, qalamdary men qııaldary bir keńistikte qatar júzgen áıgili «Bes tapaldyń» berik shyǵarmashylyq dostyǵyna da kýá boldyq», dep tolqydy.
Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń tárbıe jónindegi prorektory Marat Bolatuly Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine rızashylyq bildire otyryp, oqý ornynyń rektory Aıman Musaqojaevanyń alǵyshatyn tabystady.
Konferensııa barysynda kórnekti jazýshynyń ádebıetke alyp kelgen tyń taqyryby men sony stıli egjeı-tegjeıli taldandy. Jazýshy, dramatýrg, pýblısıst, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Elen Álimjan Kirpishbaıdyń jańa qoǵamnyń keıipkeri ekenin zerdelep aıtty.
«Alpysynshy jyldary ádebıetimizge erekshe urpaq kelip, berik ornyqty. Olar – Sheraǵań, Muhtar Maǵaýın, Ábish. Bul urpaqtyń ereksheligi – olar soǵysqa qatyspasa da, qan maıdannyń zardabyn, joqshylyqty sezingen, tereń qabyldaǵan eken. Ony shyǵarmalarynan kórip otyrmyz. Al Ákimniń óz zamandastarynan aıyrmashylyǵy – ol balalyq shaǵyna kóp aıaldaǵan joq. Jazýshy birden qazirgi ómirdi – óz zamanynyń tynys-tirshiligin jazdy. Basqalarǵa uqsap tarıhı taqyryptarǵa da ketip qalǵan joq. Qazirgi zamandy jazýdyń qıyndyǵy bar – qalamgerdiń óz ómiri men kózqarasy sáıkes kele bermeýi múmkin. Ekinshiden, jazýshynyń bári birdeı osy zamandy boıyna sińire almaıdy. Úshinshiden, qasyńda júrgen jandardy keıipker etý de ońaıǵa soqpaıdy. Oǵan syn da, min de kóp bolady. Osy turǵydan alǵanda Ákim Tarazıdiń «Quıryqty juldyz» degen povesi sumdyq tańǵaldyrdy. О́ıtkeni ol kezde biz soǵys kezindegi ádebıetti basty nazarda ustadyq. Jetim-jesirlerge jábir kórsetken brıgadırler, joqshylyq, kókesin kútken balalar... Al bul kisi ádebıetke jańa adamdardy alyp keldi», dedi jazýshy.
Iá, jalpy, «keńes dáýirin kórkem ádebıette qalaı sýrettedik? Keńes dáýiriniń kórkem beınesin qalaı jasadyq?» degen kezde sondaǵy iri tulǵa Ákim Tarazı qalamyn birinshi kóremiz. Baıandamashy Elen Álimjan da avtordyń sol ýaqytta tyń taqyrypqa bet alǵanyn qosa aıtty.
«Máselen, qazaqtyń tarıhyn jazǵan Sheraǵań men Maǵaýınniń orny bólek. Al Ákim Tarazı saıası baǵasyn alyp úlgermegen taqyrypty jazdy. Sol dáýirdiń kórkem prozadaǵy beınesine búgingi bıikten kóz salsaq, eń aldymen, Ákim Tarazıdiń romandary turady. Kirpishbaılardyń beınesin birinshi kóremiz. Kirpishbaı – jańa zamannyń beınesi. Kirpish degen qalyptan shyqqan dúnıe. Onda beder, belgi joq, jyp-jylmaǵaı. Bizdiń kóbimiz sol kirpishten shyqtyq. Osyndaı adam bolyp qalyptastyq, ony moıyndaýymyz kerek», dedi.
Budan bólek, konferensııa aıasynda jazýshy, pýblısıst, aýdarmashy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Lıýbov Shashkova, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Sherýbaı Qurmanbaıuly, jazýshy, dramatýrg, О́zbekstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Javlon Jovlıev, jazýshy-ǵalym, Phd doktory, aýdarmashy, Qazaqstannyń «Dostyq» ordeniniń ıegeri Ashýr О́zdemır, aýdarmashy, Mysyrdaǵy Asýan ýnıversıtetiniń professory Muhammed Rııad qatysyp, baıandama jasady.
Sondaı-aq Ákim Tarazı shyǵarmalary týraly Túrkııanyń ádebı, ǵylymı basylymdarynda zertteý maqalalary jarııalanǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory (PhD), Gazı ýnıversıtetiniń professory Jemıle Qynajy, Á.Tarazı shyǵarmashylyǵy boıynsha monografııa jazyp, kitap etip qurastyrǵan Ankara Hajy Baıram Velı ýnıversıtetiniń oqytýshysy Ibrahım Atabeı men Ankara Hajy Baıram Velı ýnıversıtetiniń magıstranty Melıke Iylandıl onlaın formatta qatysty.
Al Almaty qalasynan ózge oblystardan jazýshy, dramatýrg, professor Sultanáli Balǵabaı, ádebıettanýshy, synshy Álııa Bópejanova, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Alpysbaı Musaev, mýzykatanýshy, ádebıettanýshy, aýdarmashy Rena Jumanova syndy ádebıet jáne óner qaıratkerleri onlaın formatta qatysyp, oılaryn ortaǵa saldy.
Aıta keteıik, alqaly jıyndy onlaın rejimde elimizdiń barlyq kitaphanalary da kórip otyrdy. Eki kúnge jalǵasqan konferensııa aıasynda sheberlik dáristeri, «Tarazı oqýlary», jańa kitaptyń tusaýkeseri, Á.Tarazıdiń ssenarııi boıynsha túsirilgen fılmderdiń kórsetilimi, fotokórme jáne ózge de is-sharalar ótti.
