Qońyr kúzde týyp, shyǵarmalarynda názik muń keshken daraboz qalamgerdi bosaǵan kóńilmen bebeý qaǵyp izdeıtin, saǵynyp syr shertýden sharshamaıtyn zamandasy men artyna qaldyrǵan baǵa jetpes murasy týraly tolǵanyp eske alar qalamdasy bul qalada qalyń shoǵyr. O dúnıege asyǵys attanǵanyna otyz jyldy ortalasa da, oqyrman Oralhanyn joqtaýdan jalyqqan emes. Ulttyq kitaphanada ótken «О́r Altaıdyń asqaq jyrshysy» atty konferensııaǵa ádebıet kóginde qanattasyp ushqan úlken-kishi qalamdas, shyǵarmalaryn izdep júrip oqıtyn kitapsúıer qaýym qataryn buzbaı kelip tegis qatysty. Alash jurtynyń súıikti perzentine aınalǵan arda azamattyń taǵylymdy izin, ádebıetke sińirgen ólsheýsiz eńbegin, elin súıgen úlken júregin ańsaı otyryp, estelikter tıegin toqtaýsyz aǵytty.
Jıynǵa aqyn, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Baýyrjan Jaqyp moderatorlyq etti. Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Arman Qyryqbaev sabaqtap, Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Is-sharaǵa jazýshynyń ápkesi Klara Maǵzumova qatysyp otyrdy.
Bas baıandamashy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Nurdáýlet Aqysh «Kesteli sózdiń Kerbuǵysy» atty baıandamasynda ádebıetti túsinetin oqyrmandy beı-jaı qaldyrmaı, oń baǵasyn alyp qoıǵan dúnıelerine qaıyra bir sholý jasap, jazýshynyń dara stılin ańdatqan kórkem atrıbýttar – kesteli kórkem til men kórkemdik tásilderi týraly aıta kelip, týyndy túbine jasyrylǵan, synshylardyń ózi ańdamaǵan astarly ıirimi týraly keńinen áńgimeledi. «Keıbir synshylar Oralhan shyǵarmalaryn taldaǵan kezde, jetkilikti tanı almaı jatatyny bar. Máselen, «Saryarqanyń jańbyry», «Terisaqqan» áńgimelerin tabıǵat týraly dese, «Býra» men «Kerbuǵyny» zoologııalyq taqyrypqa arnalǵan degender de bar. Shyǵarmalardyń astaryn jete túsinbeı qalǵan deýge bolady. Avtordyń ózi ol jóninde: «Terisaqqan» men «Býrada» qazaq halqynyń tragedııalyq tirshiligin sımvol arqyly bergen edim. Ony synshylar sol qalpynda qabyldap júr» degeni bar» deıdi ádebıettanýshy ǵalym. Sondaı-aq, ǵalymnyń baıandamasynda keltirgen: «Kerbuǵyda» buǵylar arasyndaǵy shaıqas ta tabıǵat ortasynda ashyq sýretteledi ǵoı. Sondaı tartys adamdar arasynda da bolyp jatady. Jazýshynyń óz baılamy qyzyq: «Ne nárse sulý bolsa, otap tastaýǵa, ne nárse bıik bolsa, qulatyp tastaýǵa, ne nárse áppaq bolsa, qaralap tastaýǵa, ne nárse saý-salamat bolsa, jaralap tastaýǵa, ne nárse adal bolsa, aramdap tastaýǵa áýes jumyrbasty pendeniń óz ońbaǵandyqtarynan aıaqtalar «aqıqat» árqashan daıyn» degen Or-aǵańnyń pálsapalyq oıy búgingi kúnmen tipti úılesimdi qabyldanady.
Ádebıettanýshy, Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory Gaýhar Baltabaeva daıyndaǵan «Oralhan Bókeıdiń prozasyndaǵy táýelsizdik ıdeıasy» atty qosymsha baıandamada aıtylǵan oı-pikir jazýshy tulǵasyn Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy jyrshylarynyń biri retinde jan-jaqty aıshyqtaı tústi.
O.Bókeıdiń shyǵarmashylyqqa o basta jýrnalıstıka arqyly kelgeni belgili. Jýrnalıstıka men ádebıet – qalamgerdiń qos qanaty syndy jazý aspanynda erkin qalyqtatty. Jas shaǵynda jýrnalıstigi atoılap aldyńǵy orynǵa shyqqan tegeýrindi maqalalardyń avtory qazaq kósemsóziniń tarıhyndaǵy sırek talanttyń biri ekenin tustastary túgel moıyndaıdy. Onyń jazý mánerine, saf aýa syndy móldir ári názik stıline eliktep ádebıet esiginen attaǵan qalamger shoǵyrynyń ózi búginde bir qaýym el. Oralhan ózinen keıingi býynnyń ádebıetti súıýine, qalam ustaýyna jáne sol qalamǵa adal bolýyna áser etken yqpaldy qalamgerlerdiń biri boldy. Shaqyrylǵan qonaqtardyń esteliginde ádebıettegi bul erekshe qubylysty atamaı, aınalyp ótkeni neken-saıaq.
Belgili adamnyń beımálim qyry týraly kózkórgennen asyp kim aıtar? Eleńdep, el esteligin tyńdaýǵa asyqqan ekeý, Memlekettik syılyqtyń laýreattary Kádirbek Segizbaev pen Beksultan Nurjeke – jazýshynyń eń jaqyn dostary. Kózine jas alyp otyryp, adal dostyń esimin jańǵyrtyp aıtqan júrekjardy áńgimege jurt aırandaı uıydy. Oralhan qaıtys bola salyp, saǵynyp úlgergen, izdeýden talmaı kele jatqan el júregindegi mahabatty osy ardaqty azamattar mándi esteligimen mazdata túsetindeı. Qalamgerdiń ózi ómirden ozsa da, tulǵalyq turpatynyń ýaqytpen kólegeılenbeı, kerisinshe, halyqtyń júregine berik ornyǵyp, alystaǵan saıyn birte-birte bıik tartyp bara jatqan beıneniń jumbaqqa toly syryna toqtalyp, kópshiliktiń nazaryn aýdara aıtqan áńgimesi, ras, áserli órildi.
TÚRKSOI Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet, ádebıet synshysy Ámirhan Meńdeke, qazaq Pen-klýbynyń tóraǵasy Bıgeldi Ǵabdýllın, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty Qýandyq Túmenbaı, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Álibek Asqarov ádebıet klassıgi kóterilgen bıiktiń deńgeıi, azamattyq dúnıetanymy, adamı ynta-zary týraly tolǵamdy oı aıtty. Konferensııaǵa qatysýshylar jazýshynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kitap kórmesi men sýretshilerdiń týyndylarymen tanysty. Keńsaıdaǵy qalamger qabirine zııarat jasalyp, Quran oqylyp, as berildi.
Sondaı-aq Oralhan Bókeıdi eske alýǵa arnalǵan rýhanı sharalar jelisin alaman aıtys óneri jalǵastyrdy. «Alataý» dástúrli óner teatrynda ótken sóz saıysyna elimizdiń betkeustar 14 aıtysker aqyny qatysty. Olardyń qatarynda Ásem Erejeqyzy, Jansaıa Mýsına, Serik Qýanǵan, Aspanbek Shuǵataev, Shuǵaıyp Sezimhan, Qaziret Berdihan, Muhtar Nııazov, Ardabek Aqbaba, Nurzat Qarýqyzy, Meıirbek Sultanhan, Aqnıet Jubanysh, Tólegen Jamanov, Erjan Ámirov, Farhat Marat bar. Kil júırik baq synasqan sóz dodasynyń tizginin áıgili aıtysker aqyn Amanjol Áltaı ustady. «Almatynyń halqy aıtysty saǵynyp qalǵan eken. Ine shanshar jer joq, zal tolyp otyrdy. Jyr arqaýy – qazaq ádebıetiniń zańǵar tulǵalarynyń biri, klassık jazýshy Oralhan Bókeı aǵamyz. Aıtysqa aǵamyzdyń da tikeleı qatysy bar. Ol 90-jyldardyń kezinde ózi uıytqy bolyp, Almatyda birneshe márte aıtys ótkizgen. Al búgin onyń mereıtoıynda aqyndar kelip, Oralhan aǵany jyrǵa qosyp otyr. Kitap oqıtyn, ádebıet súıetin ult bar kezde aǵamyzdyń beınesi jadymyzdan óshpek emes», – dedi Amanjol Áltaı. Qazylar alqasynyń sheshimimen respýblıkalyq alaman aıtystyń bas júldesin shashasyna shań juqtyrmaı shyn júırik ekenin tanytqan Muhtar Nııazov jeńip alyp, oǵan 2,5 mıllıon teńgeniń sertıfıkaty tabystaldy. Qaziret Berdihan I oryndy jeńip alsa, II orynnyń tórine Shuǵaıyp Sezimhan men Jansaıa Mýsına jaıǵasty. Al III oryndy Serik Qýanǵan men Tólegen Jamanov ózara bólisti. Osy keshte T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń stýdentteri O.Bókeıdiń «Qar qyzy» povesi jelisimen teatrlandyrylǵan kórinis sahnalady. Sondaı-aq sóz dodasyn tamashalaýǵa kelgen qurmetti qonaqtar men ıgi jaqsylarǵa «Oralhan Bókeı – 80» mereıtoılyq medaldary tapsyryldy.
ALMATY
