Ǵalymnyń júrip ótken jolyna búgingi beles bıiginen kóz sala, balalyq shaǵynan bastap baıandap, irkilissiz jóńkilgen tarıh kóshiniń iri tulǵasyna aınalý jolyndaǵy úderisti shym-shytyryq hıkaıat ispetti óristetip-órgen bas baıandamashy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Arman Jumadildiń ustaz ómirinen tereń habary baryn baıqatyp qana qoımaı, myń márte taǵdyr synaǵyna tússe de, jigeri muqalmaǵan ǵıbratty ǵumyrdy jan-jaqty qamtyp-saralaǵany qatysýshylardyń qurmetin oıata tústi. Ardager tarıhshy ómir jolynda qıyndyq pen qııanatty kóp kórdi, biraq eshqashan óziniń azamattyq ustanymynan, dúnıetanymdyq qundylyqtarynan ajyramaǵanyn baıandamanyń ár kezeńge bólingen taraýlary túıindep jatty. Eń alǵash qıyndyq shyńdaǵan kúreskerlik minez shaǵyn ulttarǵa tizesi batqan alpaýyt memleketke qarsylyqtan qalyptasa kelip, el múddesin bıik sanaǵan otansúıgish maqsaty men qajyrly qasıeti ulttyq tarıh ǵylymyn ıgilikti zertteýmen, baǵaly derektermen baıyta tústi.
Zııalylardy qýdalaı bastaǵan ozbyr saıasatpen ymyraǵa kele almaǵan Á.Dáýlethan alpysynshy jyldardyń aıaǵynda Qazaqstandy betke alyp, bir top joldasymen shekarany buzyp ótip, týǵan jerine taban tirese de, temirdeı qatań totalıtarlyq júıeniń jeke basynyń erkindigin tejegen qysymynan báribir qutyla almady. «Keńes azamaty» degen tólqujatqa tek 18 jyl ótken soń ǵana toń jibı bastaǵan 1986-nyń jylymyǵynda áreń qol jetkizdi. Keńestiń kirpik qaqpaı qadaǵalaıtyn baqylaýynda júrip áńgime, povest jazyp, shyǵarmashylyǵyn shırata túsýdi ǵana maqsat tutyp, 1978 jyly «Jalyn» baspasynan «Syrymdy aıtam» atty alǵashqy jınaǵyn oqyrmanǵa tartý etti.
Budan keıingi «Alataý» telearnasynda, halyqaralyq «Zaman-Qazaqstan» gazetinde, Dúnıejúzilik qazaqtar qaýymdastyǵynda qyzmet atqarǵan jyldar da jemissiz bolǵan joq. Túrik tilin erkin meńgerip, shyǵarmashylyq múmkindiginiń kókjıegin keńeıte tústi. Ǵylymı aýdarmamen kásibı túrde aınalysyp, Túrkııada jaryq kórgen tarıhshy Bahaddın О́geldiń «Uly Hýn ımperııasynyń tarıhy» atty eki tomdyq eńbegin sapaly tárjimalaýyna baılanysty Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyna jumysqa shaqyrylady. Hýndar tarıhyn jan-jaqty zertteýiniń nátıjesinde ǵylymı ortada sınolog, túrkitanýshy jáne sheber aýdarmashy retinde tanylady. Á.Dáýlethan ómiriniń tulǵalyq qyryna tereń taldaý jasaǵan Arman Jumadil: «Ejelgi jáne ortaǵasyrlardaǵy túrkiler: tarıhı zertteýler» atty eńbegi Á.Dáýlethannyń jeke basynyń rýhanı negizi men ǵylymı yntalylyǵy tek ulttyq-túrkilik tuǵyrnama aıasynda qalyptasqanyn baıqatty. Mundaı azamattyq ustanym ony qazaq halqynyń syrly da qıly tarıhyn tarıhı úderisterdi túısiný arqyly janashyrlyqpen jazýǵa baǵyttady. Buǵan deıin halqymyzdyń kóne tarıhy men etnomádenıetin ulttyq turǵydan jazyp sıpattaǵan eńbekter kemde- kem bolatyn» dedi.
El ishindegi alýan túrli ańyz áńgimege arqaý bolǵan ǵalymnyń artynda qalatyn murasy – kitaby. Konferensııa barysynda tarıh ǵylymynyń kósh basynda júrgen belgili tarıhshylar Á.Dáýlethannyń jaryqqa jańa shyqqan tórt kitabynyń jibekbaýyn qıdy. «Shyǵys Túrkistandaǵy dúrbeleńmen ótken 40 jyl. 1912-1952 jyl», «Ulylardyń ulaǵaty» kitaptary, «Shyǵystyń sónbes juldyzy – Dýbek Shalǵynbaev» jáne konferensııa materıaldarynyń jınaǵy – ǵalymnyń eshqashan ózektiligin joımaıtyn qundy eńbekteri qatarynda ǵylymı aınalymǵa endi.
Kitap tusaýkeserine qatysyp, quttyqtaý sóz alǵan akademık Mámbet Qoıgeldıev: «sovet úkimetin ornatqanda sovettik zombylyqtan qaǵajý kórgen qalyń qazaq qashyp, arǵy betke ótti. Bul – fakt. «Bulardy toqtatpasaq, Qazaqstanda qazaq qalmaıtyn jaǵdaıǵa jetemiz, toqtatý kerek» degen uran kóterildi. Al qalaı toqtatasyń? Pýlemetpen, oqpen toqtatasyń. Bul da solaı boldy. Birazy shekarada qyryldy. Arǵy betke osy jaqtan biraz zııaly ótken. Olar kóp. Biraq men ekeýin ǵana aıtaıyn: Raıymjan Mársekov pen Ybyraıym Jaınaqov jáne basqalar. Bular Shyǵys Túrkistanǵa zııalylyqtyń jańa tolqynyn, jańa lebin alyp barǵan. A.Baıtursynulynyń jazýy men álippesin, Maǵjannyń óleńderin alyp bardy, qysqasy, Alash rýhyn alyp barǵan. Al sol Alash rýhy Shyǵys Túrkistanda tamyrlanyp, topyraǵyna ábden sińdi dep oılaımyn. Aıtan Núsiphan, Álimǵazy Dáýlethan, Nábıjan Muqamedhanuly, taǵy tolyp jatqan zııalylar Alash rýhynyń jemisi, sol kezdegi kórinisi – osy azamattar. Álimǵazy – talantty adam. Eger ol tarıh ǵylymyn tańdamaǵanda, jazýshy bolýy bek múmkin edi. Álimǵazynyń alǵan negizgi irgeli bilimi – til jáne ádebıet. Biraq til men ádebıet bul kisiniń tarıhqa kelýine sebepshi boldy. Sózdi túsingen adam tarıhty túsinedi. Qazaq tilin bilmeıtin orys, qazaqsha bilmeıtin nemis ıakı japon qazaq tarıhyn jazady dep aıta almaımyn. Oǵan aýzym da barmaıdy. Al qazir qazaq tilin bilmeıtin qazaqtar qazaqtyń tarıhyn jazyp jatyr. Bul – sumdyq! Bul kásibı damýdan ajyrap qalýdyń kórinisi».
M.Qoıgeldi ǵalymnyń uıǵyr halqynyń ádebıeti boıynsha jeti eńbek jazǵanyn, onyń bári de irgeli, paıdaly eńbek ekenin atap ótti. Á.Dáýlethan orta ǵasyrlar tarıhyn jańa qyrynan zerttep, jańa kezeńde jańa tarıhty jazýǵa da atsalysty. Ol eńbektiń bári de tyń. Tarıhshylar arasynda da bul zertteýler jaqsy qabyldandy.
Konferensııa jumysyna qatysqan belgili tarıhshy jáne ádebıetshi ǵalym-professorlar Kenjehan Matyjanov, Áýezhan Shashaev, Bereket Káribaev, Tur-synáli Ryskeldi, Qaıdar Aldajumanov, Ahmet Toqtabaı, Rýda Zaıkenova, Orynaı Jubaı tarıh pen ádebıetke birdeı eńbek sińirgen biregeı ǵalym týraly tyń estelikter tıegin aǵytty.
Álimǵazy Dáýlethannyń ınstıtýttyń jas zertteýshi ǵalymdaryna óz atynan taǵaıyndaǵan shákirtaqysy tabystaldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń hatshysy, aqyn Qasymhan Begmanov tarıhshy ǵalymnyń byltyr ǵana Odaqqa múshelikke qabyldanǵanyn aıtyp, qazaq ádebıetine qosqan zor úlesi úshin Á.Dáýlethanǵa «Qazaqstannyń qurmetti jazýshysy» ataǵy berilgenin jetkizdi.
Baıandamalar negizinde jańa Qazaqstandaǵy tarıh ǵylymynyń ózekti máseleleri men túıtkildi problemalary keńinen talqylanyp, ǵylymı konferensııanyń qorytyndysy negizinde ortaq qarar qabyldandy.
ALMATY
