Jıyndy ashqan M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, UǴA korrespondent-múshesi Kenjehan Matyjanov: «Qazaq poezııasy men rýhanı áleminiń juldyzy bolǵan Maǵjan shyǵarmashylyǵy azamattyq asqaqtyǵymen qazaq dalasyn dúr silkindirdi. Aqynnyń asqaq rýhty poezııasy halqynyń jadynda jattaldy. Shyǵarmashylyǵy zulmat jyldarymen tuspa-tus kelse de, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jetip, artynda óshpes mura qaldyrdy», dep atap ótti.
Rýhanı ráýishtegi basqosýda M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty ǵalymdary ázirlegen «Maǵjan Jumabaevtyń akademııalyq jınaǵy tanystyryldy. Instıtýt mamandary buǵan deıin A.Qunanbaıuly, J.Jabaev, A.Baıtursynulynyń akademııalyq jınaqtaryn jaryqqa shyǵarǵan bolatyn. Osy oraıda Maǵjan shyǵarmalarynyń akademııalyq jınaǵy da mazmundyq jaǵynan ǵylymı orta úshin tyń zertteýlermen tolyǵyp otyr.
Túrki akademııasynyń qoldaýymen jaryqqa shyqqan úsh tomdyq jınaqty tuǵyrly tulǵanyń 1920-1922 jyldary Qazanda, Ombyda basylǵan kitaptary negizinde «Sana», «Sáýle», «Jańa mektepte», «Aq jol», «Bostandyq týy» gazetinde jarııalanǵan óleńderi, aýdarmalary, qazaq dalasyndaǵy saýattandyrýǵa zor yqpal etken «Pedagogıka», «Bastaýysh mektepte ana tilin oqytý jóni», «Saýatty bol» oqý-ádistemelik eńbekteri engen. Bul jınaqta aqynnyń «Qyzyl ásker álippesi» tóte jazýdan kırıll qarpine aýdarylyp, alǵash ret jarııalanyp otyr.
Konferensııada sóz alǵan Túrki akademııasynyń vıse-prezıdenti Ashat Kesikbaev akademııa basshysy Shahın Mustafaevtyń quttyqtaýyn jetkizip, «Maǵjan murasy týǵan eliniń bostandyǵy men erkindigi, túrki áleminiń tutastyǵy men birligine arnaldy. Sondyqtan Maǵjan Jumabaev shyǵarmalarynyń túrki rýhanııatyndaǵy mańyzyn ashý – búgingi ýaqyt talaby. Jalpy, qazaq aqyndarynyń ishinde sol kezde túrki birligi taqyrybyn aldyńǵy lekke shyǵarǵan Maǵjan bolatyn», dep óziniń oılaryn ortaǵa saldy.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Mámbet Qoıgeldi «Alash partııasy jáne Maǵjan» týrasynda baıandama jasap, «Alash isi. 1920-1930 jj. «OGPÝ-NKVD» júrgizgen jasandy tergeý isiniń qujattary men materıaldary» derekter serııasynyń eki tomdyǵyn ǵalymdar nazaryna usyndy. Basylymǵa engen materıaldardyń da kópshiligi ǵylymı aınalymǵa alǵash enip otyr. Bul eńbektegi materıaldar sol kezdegi respýblıka astanasy Qyzylordada bastalyp, Almatyda jalǵasyn taýyp, Máskeýdiń Býtyrka túrmesimen aıaqtalǵan qazaqtyń ult-azattyq qozǵalysynyń qaıratkerleri ústinen qozǵalǵan sot isiniń derekteri keltirilgen.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Baýyrjan Jaqyp «Maǵjan poezııasynyń keıbir erekshelikteri» taqyrybyndaǵy baıandamasynda alashshyl aqyn murasynyń mańyzyna toqtaldy. «Maǵjan poezııasyna alǵash baǵa bergen Júsipbek Aımaýytuly aqyn shyǵarmashylyǵyn tereń zertteý kerektigin bir ǵasyr buryn aıtyp ketkeni belgili. Keńestik kezeńde Maǵjan poezııasy jabyq kúıinde qaldy. Bizder Maǵjan qoljazbalaryn aýdarmashy, týys inisi, aqyn Hamza Abdýllın jáne aqyn Jarasqan Ábdirásh aǵamyz arqyly tanyp, bildik. Aqynnyń «Paıǵambar», «Kúnshyǵys», «Ot» óleńderiniń, sondaı-aq asqaq romantıkalyq rýhta jazylǵan shyǵarmalarynyń áseri myqty boldy. «Altyn hakim Abaıǵa» degen óleńine «myń jyl ótse de dámi ketpes jyrlar» dep baǵa berse, óziniń de jyrlary dál sondaı qalypta edi. Ol qazaq poezııasynyń kókjıegin keńeıtip, jańa óleń ólsheýlerin, óleńge kúı ekpinin ákeldi. Sondyqtan aqyn shyǵarmalaryna jańasha kózqaraspen qarap, búgingi ádebıetke áseri turǵysynan zertteýimiz kerek», dedi B.Jaqyp.
Konferensııada Maǵjannyń aqyndyq álemi, maǵjantaný jáne túrkologııa salasy, aǵartýshylyq qyzmeti, qaıratkerlik tulǵasy haqynda Myrza Ulyqbek atyndaǵy О́zbekstan ulttyq ýnıversıtetiniń professory Nasımhon Rahmonov, Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, professor Sýat Beılýr, Sh.Aıtmatov atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń Qyrǵyz ádebıeti bóliminiń jetekshisi Keldibek Qoılýbaev, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Dandaı Ysqaquly, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Qoljazba jáne tekstologııa» ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyǵynyń dırektory Jumashaı Raqysh, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń ǵylymı qyzmetkeri, folklortanýshy Aqedil Toıshanuly, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Shámek Tileýbaev sóz sóıledi. Alash qozǵalysy, maǵjantanýdyń qazirgi zamanǵy ózekti máseleleri, arhıv, mýzeı jáne sırek qoljazba derekterindegi Maǵjan murasy syndy zertteý baǵyttary da ǵalymdar nazarynan tys qalǵan joq.
Alqaly jıyn ary qaraı M.Áýezov murajaı-úıinde kınorejısser, Halıla Omarov túsirgen «Maǵjan Jumabaev» derekti fılmimen jalǵasyn taýyp, Ǵylym ordasy Ortalyq ǵylymı kitaphanasy mamandary aqyn shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kitap kórmesin tanystyrdy.
ALMATY
