Taza aýyz sý – álemdik másele

Ekologııanyń 11 sanaty bo­ıynsha 40 tıimdilik kórsetkishterin paıdalana otyryp, zertteý toby dúnıe júziniń 180 elin klımat­tyń ózgerýi, qorshaǵan orta jaǵ­daıy jáne ekojúıelerdiń ómir­sheńdigi kórsetkishteri boıynsha baǵalaıdy. Bul maqalada Iel ýnıversıteti jarııalaǵan Eko­logııalyq tıimdilik ındeksi negizinde jasalǵan (Unsafe drinking water). Ishýge jaramsyz aýyz sý ındeksin bólek kórsetip, álemdi alańdatqan máselege arnaıy toqtalmaqpyz.

Árbir memlekettegi sýdyń sapasyn baǵalaýda zertteýshiler qandaı derekterdi qamtyǵany mańyzdy. Iel ýnıversıtetiniń mamandary eń obektıvti kórset­kish retinde túrli qalalarda alyn­ǵan sýdyń zerthanalyq tal­daýlarynyń ortasha kórset­kishi emes, halyq arasynda sýdy tutynýdyń saldarynan týyn­daǵan densaýlyqqa qatysty máli­metterdi taldaý durys dep sheshken. Ishýge jaramsyz aýyz sý ındeksin qurýdyń basty krıterııi halyq tutynatyn aýyz sýdyń áserine baılanysty densaýlyqqa kelgen zııan men aýrýlardyń ortasha statıstıkasy alynǵan. Esepte sarapshylar «DALY» kórsetkishin qoldana otyryp, tutynǵan aýyz sýdyń áserinen 100 myń adamǵa shaqqanda densaýlyǵyna zııan kelgen, múgedektikke shaldyqqan statıstıkalyq derekterdiń jas boıynsha standarttalǵan ómir súrý málimetterin paıdalanǵan.

Eki jylda bir ret jańartylyp otyratyn reıtıngtiń sońǵy nus­qasy 2022 jyly shyqty. In­dekste qamtylǵan barlyq memleket 0-den 100-ge deıingi shkala boıynsha baǵalanady ári eń joǵary upaı taza ári sapaly aýyz sýdy qamtamasyz ete alǵan memleketterdi bildiredi.

Tizimniń úzdikterine 100 upaı alǵan 10 memleket engen. Zertteý dereginen kórip otyrǵanymyzdaı, ındekstiń alǵashqy ondyǵynda Aýstrııa, Fınlıandııa, Gresııa, Islandııa, Irlandııa, Malta syndy Eýropa men Jerorta teńizi memleketteri ornalasqan. Indekste Armenııa – 39, Bela­rýs 40-orynǵa jaıǵassa, Qazaq­stan álemdik kórsetkishte 54-orynǵa turaqtaǵan. Atap ótetin jaıt Qazaqstan 2020 jylǵy reıtıngte de 55,8 upaımen 54-oryndy ıelengen edi.

Al ózge Orta Azııa elderi ishinen О́zbekstan – 60, Túrik­menstan – 77, Qyrǵyzstan 78-orynda ornalasqan. Túr­kııa 80-oryn­ǵa turaqtasa, Ázer­baı­jan 84-orynda tur. Zert­teý reıtın­­ginde tómen kórset­kishterdi Afrı­ka qurlyǵy memle­ketteri ıelengen. Kamerýn – 170, Nıgerııa 177-orynǵa turaq­taǵan.

Búgingi tańda taza aýyz sý má­selesi adamzat balasy úshin ózekti bolyp otyr. BUU-nyń dereginshe, dúnıe júzinde mıllıardtaǵan adam áli kúnge deıin taza aýyz sýǵa qol jetkize almaı keledi. Dú­nıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń (DMU) sý resýrstary boıynsha klımattyq qyzmetterdiń jaı-kúıi týraly sońǵy esebine sáıkes, sýǵa baılanysty táýekel­der joǵary qarqynmen ósip keledi. 2000 jyl­dan bastap sý tasqyny – 134, qurǵaqshylyqtyń uzaqtyǵy 29 paıyzǵa ósken.

Qazirdiń ózinde mamandar jahandyq klımattyń jylynýyna baılanysty 2050 jylǵa qaraı Ortalyq Azııada sý taqyryby kúrdeli másele bolatyndyǵyn boljap otyr. Negizgi ózenderi kórshiles memleketterden bastaý alatyn Qazaqstan úshin sý máselesi sheshimin tabýdy qajet etetin strategııalyq ba­sym­dyqtardyń biri ekeni anyq. Elimizde aýyldar men shal­ǵaı óńirdegi halqymyzdy taza aýyz sýmen qamtamasyz etý maq­satynda memlekettik baǵdar­lamalar júıeli túrde jumys istep keledi. Degenmen jerasty sýlarynyń kartasyn jańartý, bul baǵytta tıisti ǵylymı zertteý­ler júrgizý syndy atqarylatyn máseleler de barshylyq.

Iel ýnıversıtetiniń Ekolo­gııalyq tıimdilik ındeksi men Ishýge jaramsyz aýyz sý esepteri ǵalymdarǵa, atalǵan sala mamandaryna, jalpy taqyrypqa qyzyǵýshy qaýymǵa qajetti kómekshi qural bola alady.

Baýyrjan SERIKBAEV,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy