Abylaıdyń aq úıin aıqyndaǵan

О́z basym qazirgi tańda jigerli jýrnalshy, qalam qýatymen buqa­rany baýrap júrgen Jaqsybaı aǵany alǵash osylaı tanydym. Rasyn aıtsam, jýany jińishkerip, jińishkesi úzilip, asyly aryp, ja­syǵy toıynǵan ker zamanda (Dýlat Babataıuly) óship qalǵan shoqty úrlep, ótip ketken joqty izdep, kúlge aınalyp janyp ketken tarıhty  qaıta túletýge umylǵan bul azamat tegin adam bolmady. Meniń alǵashqy oıym edi bul.

Arada bir aı ótken joq, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 22 qarashadaǵy sanynda Jaqsybaı Samrattyń «Abylaıdyń aq úıi... Ańyz emes, aqıqat» atty jazbasy jarq etti. Maqalanyń toqeteri: Jaqań arnaıy suraý salýdyń nátıjesinde RF SIM arhıvinen 1765 jyly (ol kezde Petropavl degen qala atymen joq) Qyzyljar óńirine Abylaı hanǵa orda turǵyzylǵany jóninde qujatqa qol jetkizgen. Avtor: «Abylaıǵa arnalǵan úı Qyzyljardaǵy dóń­ge salynǵan alǵashqy nysan dep aıtýǵa bolady. Sóıtip, «bizdiki, biz salǵanbyz» dep ózeýreıtin keıbireýlerdiń aýzyna qum quıatyndaı bolyp, alǵashqy úıdiń qazaq hany Abylaıǵa arnap salynǵandyǵy, bul jerdiń qazaq halqyna ǵana qatysty ekendigi anyqtaldy», dep maqtanyshpen baıandaıdy.

Bul oqıǵany nege táptishtep otyrmyz. Bilgen janǵa bul – keremet jańalyq. Tegi júregi elim dep soǵatyn, sol eliniń jyrtyǵyn jamap, jel jaǵyna yq bolaıyn deıtin yqylasy mol, maqsaty bıik jandardyń qolynan keletin sharýa. О́z basym Jaqsybaı Baıanulyn tek osy áreketi úshin baǵalaımyn.

Sodan keıin taǵy bir ańǵarǵa­nym, aǵamyz kez kelgen jazbasynda eshqashan «Petropavl» demeıdi, Sábıt Muqanov atasy sııaqty «Qy­zyljar» dep jorǵa júrisinen qyryp jiberse de tanbaıdy. Qysqasy, Jaqań – óziniń ıdeıasynan, óziniń ustanymynan, óziniń kózqarasynan, óziniń maqsatynan, óziniń tanymynan taımaıtyn pil tabandy adam.

Bilgen, ıakı oqyǵan jan Jaqań­nyń týabitti tabıǵı tazalyǵy men tekti talǵamyn ańǵara alady. Bul qasıeti jýrnalıstik jazbalarynan góri, prozalyq shyǵarmalarynda aıqyn kórinis tapqan. Ári prozasy ádebı kórkemdikten buryn, dáýir shyndyǵyna jaqyn. Aıta­lyq, ótken ǵasyrdaǵy ult tarıhy­nyń jaraly beti Jeltoqsan kóte­rilisine (1986) qatysty ja­zyl­ǵan «Biteý jara» romanynda shovı­nısterdiń aram pıǵylyn qaqy­rata áshkerelese, tipti týyndy keıip­kerleri Gorbachev, Kolbın, Lıgachev, Qonaev, Kamalıdenov, Meńdibaev, Nazarbaev sııaqty partııa fýnksıonerleri naqpa-naq esim-soılarymen shyǵarmada menmundalap aıqaılap tur.

Jazýshy Muhtar Maǵaýın bul romandy ózi basqaryp otyrǵan «Juldyz» jýrnalyna túp qoparyp túgeldeı basyp jarııalaýy tegin emes, árıne. Sondaı-aq Jaqańnyń ekinshi romany «О́zgelendi bul ǵalamdy» oqyǵan tereń aqyl ıesi Amangeldi Aıtaly marqum altyn basyn shaıqap, aǵamyzdyń mańdaıynan ıiskegen eken. Ábekeń qatty rıza bolǵanda sóıtedi. О́ıt­keni týyndyda táýelsizdik jyl­daryndaǵy soltústik óńirdegi sepa­ratıstik áreketter, oǵan qarsy kúresken jergilikti qazaqtardyń qarapaıym áreketteri baıandalǵan. Bul shyǵarma, rasyn aıtsaq, táýel­sizdik jyldaryndaǵy óńir ahýalyn baıandaýmen qatar, halyq ara­syn­daǵy myltyqsyz maıdandy sýretteıtin qundy týyndy.

Aǵamyz aq qaıyńy syńsyǵan, aq samaly jel­pigen, kókoraıy jaıqalǵan, ıisi jupar, aýasy samal, biraq shyǵarmashylyq shabyty shaý tartqan soltústikte, sonyń ishinde burynǵy Lenın, qazirgi Esil aýdanynyń Taýaǵash deıtin kileń qazaqtar turatyn eldi mekende ósip-óndi. Úlken orta, úlgili ustaz kórgen joq. Sóıte tura qalamy – qylysh, sózi – marjan.

Biz de ádebı-rýhanı mektep kórme­gender sapynan edik, biraq kózimizdi tyrnap ashqaly jyrmen sýsyndap, dastanmen aýyzdandyq, eskiniń áńgimesin kóp tyńdadyq ári kúni-túni talmaı kitap oqydyq. Osylaı jetildik. Qyzyq! Jaqań da dál son­daı eken. Báse deımin, ádebı shyǵarmalarynda epı­kalyq tynys basym. Demek Jaqańnyń mektebi – qazaq­tyń otbasylyq qunarlyǵy. Oǵan dálel-dáıek te bar. Oblystyq «Soltustik Qazaqstan» gazetiniń 18 qazan kúngi sanynda jaryq kórgen «Jýrnalıst synshyl bolý kerek» atty suhbatynda: «Jas kúnimde áńgimeni kóp tyńdadym. Úıge qonaq kelse, uıyqtaǵan bolyp jatyp, olardyń áńgimelerin tyńdaıtynmyn. Kitapty da kóp oqydym, unaǵan keı tirkesterdi qoıyn dápterime túrtip alyp, reti kelgende paıdalanatynmyn. Birde dúkennen suraǵanymdy ápermegen shesheme «jumyrtqadan jún qyryqqan sarań ekensiz» dep tańǵaldyrǵanmyn. Sol kezde 2-3 synypta oqımyn. Sheshem ondaı sózdi buryn estimegen eken, tańdanysyn jasyrmady. Jazýshy Saıyn Muratbekovtiń «Jýsan ıisi» hıkaıatynda Aıan degen bala bar ǵoı. Soǵan uqsap oıymnan ertegi qurastyryp, balalarǵa aıtyp beretinmin. Aınalamdaǵy adamdardy tamsandyrýǵa yntyq boldym... Sabaqta birinshi bolyp jaýap berýge, jumbaq aıtylsa, birinshi bolyp sheshýge tyrys­tym... О́te uqypty, tyńǵylyqty bol­dym. Árbir zatymnyń óz orny bolatyn, bárin óz ornyna jınap qoıatynmyn», dep tolǵanypty.

Meniń ańǵarǵanym, Jaqsybaı aǵa joǵaryda aıtqandaı, óte uqyp­ty, tym tııanaqty. Bul qasıet aǵamyzǵa alǵashqy mamandyǵy ári kóp jyl nesibesin aıyrǵan «esepshilikten» daryǵan bolýy da múmkin. Bunyń ózi bir tarıh. О́zi aıtady: «Orta mektepten soń jan dúnıem ádebıetke tartyp tursa da, alys­taǵy Almatyǵa betteı almaı, jaqyn jerdegi Selınograd (qazirgi Astana) qalasyndaǵy Aýyl sharýashy­lyǵy ınstıtýtynyń «ekonomfagine» qujat tapsyrdym. Qazaq mektebin bitirip kelgen maǵan orys tili­nen dıktant jazdyryp qulatyp jiberdi. Sodan qujattarymdy alyp, jaqyn mań­daǵy Qarjy-eko­nomıkalyq teh­nıkýmǵa tapsyrdym».

Jaqsybaı Baıanuly osylaı qarjyger atanǵan. Teknıkýmdy bitirgen soń ózi súıip aıtatyn Qyzyl­jar qalasyna kelip, salyq ınspektory bolyp az ǵana ýaqyt istegen. Keshikpeı QazMÝ-dyń fılosofııa-eko­nomıka fakýl­tetine oqýǵa túsken. Ony aıaqtaǵan soń oblystyq kólik basqarmasynda segiz jyldaı aǵa revızor, bólim bastyǵy, bas býhgalterdiń orynbasary sııaqty qyzmetter atqaryp, 1993 jyly basqarma taraǵanǵa deıin eńbek etken.

Sóıtip, 1993 jyly aǵamyz, jazý­shy Oralhan Bókeı «Jýrna­lıstıka – jol ústin­degi ádebıet» degenindeı, osy salaǵa túbegeıli aýys­qan. Alǵashqy qadamynan ob­lystyq televıdenıe­de qyzmet at­qara júrip, QarMÝ-dyń til-áde­bıet fakýl­tetin syrttaı oqyp alǵan. Osy jyldary ártúr­li taqy­rypta qalam terbegen jýr­nalıs­tik oı-tolǵamdary respýb­lıka­lyq basylymdarda turaqty jarııa­­lanyp turdy. Jazbalarynda qoǵamdaǵy kókeıkesti máselelerdi ár qyrynan kótere bildi. Jerlesi hám kesteli sózdiń sheberi Ǵabıt Músirepov barlyq qalam­gerge qaratyp aıtqan: «Qyzyǵa jaz, qyza jaz, qyzdyra jaz, qyzyqtyra jaz. Ekinshiden, oılanyp jaz, oıly jaz, oı sala jaz, oılandyra jaz! Úshinshiden, yzamen jaz, kekpen jaz, kektendire jaz», degenindeı, Jaq­sybaıdyń jýrnalıstik jazbalarynda Ǵabeń aıtqan sıpattardyń bári boldy.

Aǵamyzdyń eń bir ashylǵan, arǵymaqtaı arqy­rap kósilgen kezi – «Egemendegi» kúnderi. Jaqań tabaldy­ryǵan attaǵan 2004 jyldary el gazeti Erjuman Smaıyldyń basqarýynda naǵyz tolysyp tur­ǵan shaǵytyn. О́tirik deseńiz, gazet tigindisin aqtaryp kórińiz. Kózińiz jetedi.

Jaqań mártebeli basylymda eńbek etken 2004-2014 jyldar aralyǵynda Prezıdent pýlynda bolyp, Memleket basshysy, Parlament tóraǵasy jáne Úki­met músheleriniń shet memleketterge jasaǵan saparlary ­týraly maqalalar jazdy. «Prezıdentpen birge 30 shaqty shet memlekette boldym. El kórip, jer kórip, kókirek kózim ashylyp, ómirlik kózqarasym qalyptasty. Osy saparlardan túıgenim: qazaqtyń ár balasynyń júreginde «men osynaý ulan-baıtaq jerdiń ıesimin, elimdi, jerimdi qorǵaımyn» degen aıaýly sezim bolýy kerek eken. Ony kez kelgen jerde, ortada aıta bilý mańyzdy ekenine kózim jetti», deıdi aǵamyz.

Qazir el aǵasy jasyna jetken Jaqsybaı uqypty adam. Prezıdenttik pýlda júrip gazetke jarııa­lanǵan pýblısıstıkalyq jazbalaryn «Izdenis jyldary» degen atpen jeke jınaq etip toptap qoıypty. Bul kitaptyń ereksheligi – birinshiden, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy memlekettiń saıası baǵyt-baǵdarynyń baıany ispettes bolsa, ekinshiden, jas jýrnalıster úshin oqýlyq bolýǵa jarap tur.

Qashanda qalamy qolynan túspeıtin jýrnalıst óziniń jeke ómir jolyn baıandaıtyn eki tomnan turatyn memýarlyq roman jazyp qoıypty. Ataýy – «О́mir joly – tar soqpaq». «Bul kitapta Qyzyl­jardaǵy ultaralyq ahýal, aýmaly-tókpeli kezeń týraly kózi­miz kórgen, basymyzdan ótken oqı­ǵalar tolyq baıandalady», deı­di avtor. Bu­ıyrsa, bul týyndy ke­shik­peı oqyrman qolyna tıeri anyq.

Sózimizdi túıindep aıtar bol­saq, bizdiń keıip­kerimiz – erekshe eńbekqorlyǵynyń syrtynda óte týrashyl, shynshyl, ádiletke jaq, qııanatqa qas adam. Mundaı tulǵanyń mynadaı zamanda qyz­met­tik turǵydan órleýi qıyn. Aqyn Qorǵanbek Amanjol osy Jaqsybaı inisine ázildep: «Jaqsy eken aty da, Jaqsy eken zaty da, Betke týra aıtam dep, Qalǵan talaı qapyda…» dep jazǵany bar edi. Bul – dál baǵa.

Qazirgi tańda «Mádenıet qaı­ratkeri», «Aqparat salasynyń úzdigi», «Eńbek ardageri», Esil aýda­nynyń Qurmetti azamaty sııaqty ataqtary bar Jaqsybaı Samrat «Egemenniń» Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy menshikti tilshisi qyzmetin abyroımen atqaryp júr. Qalamyń muqalmasyn, Jaqa!