Ekonomıkany eńselendirgen ınvestısııa

Elimiz egemendik alyp, Táýelsizdik tuǵyryna berik ornyqqaly beri jas memlekettiń irgetasyn bekemdep, ekonomıkasy men óndirisin durys jolǵa qoıý baǵytynda atqarylǵan sharalardyń biregeıi qoǵam ómiriniń barlyq salasy boıynsha qajetti is-qımyldy, jumysty jandandyrýǵa shetel ınvestısııasyn tartý boldy. О́ıtkeni biz sııaqty órkenıet kóshine endi qosylǵan eldiń ındýstrııasy men ınnovasııalyq múmkindikterin arttyrýda shetel ınvestorlarynyń yqpal, áseri erekshe. Oǵan el kóleminde san salaly ınvestısııalyq jobalar aıasynda boı kótergen ónerkásip nysandary men qolǵa alynyp, júıeli júrgizilip kele jatqan baıypty baǵdarlamalar legi aıqyn dálel. Investısııa tartý – sonymen qatar, salyq túsimderin arttyrý men el-halyq turmysyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan qalaýly qadamdardyń biri.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan-aq qoınaýy kenge, jaılaýy malǵa toly qazaq eli ınvestısııa úshin tartymdy memleketke aınaldy. Oǵan ishki yntymaq pen syrtqy saıasattaǵy yqpaldastyq ustanymy qosymsha sebep boldy. Bizdiń elimizde búgingi tańda turaqtylyq, tynyshtyq barynsha berik ornyqqan. Sonyń arqasynda áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıymyz da qarqyndy damyp keledi. Jer-jerlerde, óńirlerde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń aıasynda túrli ınvestısııalyq jobalar sátimen júzege asyrylýda. Ekonomıkany ártaraptandyrý jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrý baǵytyndaǵy aýqymdy sharalar negizinde qazirde barlyq derlik oblystarda, qalalarda jańa óndiris oryndary kóptep ashylyp, turǵyndar turaqty jumyspen qamtylýda.

Keıingi kezeńde álemniń túkpir-túk­pirinde oryn alyp jatqan túrli tolqýlar, qaqtyǵystar, iri derjavalar arasyndaǵy saıası shıelenister, jahandyq daǵdarysqa qaramastan, elimiz sheteldik ınvestısııalar úshin tartymdy bolyp qala beredi jáne osy baǵyt boıynsha TMD elderi turmaq, Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy birden-bir kóshbasshy. Táýelsizdik jyldary elimizge shamamen 400 mlrd dollardy quraıtyn tikeleı sheteldik ınvestısııa (TShI) tartyldy. Jan basyna shaqqandaǵy TShI aǵyny boıynsha da postkeńestik keńistikte basty oryndamyz.

Degenmen qazirgi asa kúrdeli geoeko­nomıkalyq jáne geosaıası ahýalda osy jaǵdaıdy saqtap qalý jáne nyǵaıtý úshin sheteldik ınvestısııalar tartý isinde belsendi túrde, oralymdy áreket etip, ınves­torlar úshin neǵurlym ońtaıly jaǵdaılar jasaýǵa umtyla berýimiz kerek.

Qazirgi tańda elimizde ınvestısııalyq qyzmet úshin berik normatıvtik-quqyqtyq negiz jáne qolaıly jaǵdaılar jasalǵan. Respýblıka táýelsizdik alǵannan beri 47 ekijaqty jáne 1 kópjaqty (EAEO) In­vestısııalardy kótermeleý jáne ózara qorǵaý týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıyldy.

Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU) sııaqty ártúrli halyqaralyq platformalarda belsendi, jan-jaqty jumystar júrgizilýde. Atal­ǵan uıymda Qazaqstan ınvestısııalyq ko­mıtettiń múshesi, komıtet sheńberinde ınvestısııalyq ahýaldy odan ári jaqsartý boıynsha usynystar ázirleý maqsatynda elimizdiń ınvestısııalyq saıasatyna sholýlar jasalyp otyrady.

2022 jyly el ekonomıkasyna 28 mlrd dollardy quraıtyn tikeleı sheteldik ınvestısııa tartyldy, bul 2021 jylmen salystyrǵanda 17,7%-ǵa joǵary (23,8 mlrd). Atalǵan meje – keıingi 10 jyldaǵy rekordtyq kórsetkish. Sońǵy ret taýdaı ınvestısııa 2012 jyly tartylǵan. Onda qarajattyń jalpy kólemi 28,9 mlrd dollar bolǵan.

Elder bólinisinde eń kóp ınvestısııa Nıderlandtan – 8,3 mlrd dollar, AQSh-tan – 5,1 mlrd dollar, Shveısarııadan – 2,8 mlrd dollar, Belgııadan – 1,6 mlrd dollar, Reseıden – 1,5 mlrd dollar, Ońtústik Koreıadan – 1,5 mlrd dollar, Qytaıdan – 1,4 mlrd dollar, Fransııadan – 770 mln dollar, Ulybrıtanııadan – 661 mln dollar, Germanııadan – 469,5 mln dollar kóleminde tústi.

Salalyq bóliniste ınvestısııalardyń aǵyny taý-ken óndirý ónerkásibine – 12,1 mlrd dollar (25%-ǵa ósý), óńdeý ónerkásibine – 5,6 mlrd dollar (+2,7%), kóterme jáne bólshek saýdaǵa – 5,1 mlrd dollar (+36%), kásibı, ǵylymı jáne tehnıkalyq qyzmetke – 1,2 mlrd dollar (2,2 ese), kólik jáne qoımalaýǵa – 1,2 mlrd dollar (+13,5%) kóleminde tıesili.

О́ńirlik bóliniste ınvestısııalardyń kóbisi Atyraý oblysyna – 8,3 mlrd dollar (ósim 48,3%), Almaty qalasyna – 7,6 mlrd dollar (+10,9%), Astana qalasyna – 2,2 mlrd dollar (+107,2%), Shyǵys Qazaqstan oblysyna – 2,2 mlrd dollar (+3,1%), Aqtóbe oblysyna – 1,2 mlrd dollar (11,2%-ǵa tómendeý) tıesili.

Halyqaralyq reıtıngtik agenttikter de elimizdiń ınvestısııalyq saıasatynyń oń nátıjelerin aıǵaqtaıdy. Fitch, S&P, Moody’s boljamdaryna sáıkes, egemen kredıttik reıtıngimiz «BBB» deńgeıinde, turaqty qalyp ustanyp keledi.

Úkimet osy jaǵdaıdy saqtaı otyryp, odan ári nyǵaıtý úshin eldiń ınvestısııalyq ahýalyn jaqsarta túsý boıynsha júıeli negizde jumys júrgizip, ınvestısııalardy qoldaý quraldaryn eń úzdik álemdik standarttarǵa sáıkes jetildire beredi.

Investısııalyq ekojúıeni odan ári jaqsartý úshin 2022 jylǵy shilde aıynda jańa ınvestısııalyq sıkldy qalyptastyrýǵa jáne jańa trendterdi, sonyń ishinde ESG standarttaryn eskere otyryp, ınvestısııalardy tartý saıasatyn qaıta qaraýǵa ba­ǵyttalǵan Investısııalyq saıasattyń 2026 jylǵa deıingi tujyrymdamasy qabyl­dandy. Ony iske asyrý 2026 jylǵa qaraı negizgi kapıtalǵa ınvestısııalar deńgeıin ishki jalpy ónimniń 25,1%-na deıin ósirý boıynsha Úkimettiń aldyna qoıylǵan pers­pektıvalyq maqsatqa qol jetkizýge múm­kindik bermekshi. Tujyrymdamada qo­syl­ǵan quny joǵary ta­ýarlardy óndirý ta­ra­by­na ınvestısııalardyń qurylymyn ózger­tý­ge jaǵdaı jasaıtyn sharalar kesheni kózdelgen.

«Bul bir kúndik jumys emes jáne memlekettik apparattyń ǵana emes bıznes-qoǵamdastyqtyń da josparly jáne strategııalyq qyzmeti ekenin jete túsiný qajet. Osy oraıda elimizdiń ustanyp otyrǵan saıasaty men ınvestorlar úshin jasalyp jatqan jaǵdaılar esebinen eldiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn saqtaýǵa jáne odan ári damytýǵa yqpal etetin barlyq múmkindigi bar dep batyl aıtýǵa bolady», dedi Ulttyq ekonomıka mınıstriniń orynbasary Baýyrjan Qudaıbergenov.

Basym salalarǵa quny shamamen 49 mln dollar bolatyn iri ınvestısııalyq jobalardy tartý úshin sońǵy shırek ǵasyr ıininde zańnamanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin Investısııalar týraly kelisim syndy qural qoldanylyp keledi. Jobalardy irikteý salany damytý úshin eń joǵary ekonomıkalyq tıimdilik qaǵıdaty boıynsha júzege asyrylady, ınvestorǵa qajetti barlyq jaǵdaı jasalady jáne memleketten preferensııalarǵa aıyrbastaý úshin qarsy mindettemeler belgilenedi.

Búgingi kúni shamamen 290 mln dollarǵa 4 Investısııalar týraly kelisim jasaldy. Sondaı-aq zańnamada ınvestorlar úshin ınvestısııanyń ornyna (150 mln aılyq eseptik kórsetkish nemese 1 mlrd dollar) ın­vestısııalyq salyqtyq kredıt alý quqy­ǵy jáne 10 jylǵa salyq zańnamasynyń turaq­tylyǵyna kepildik beriledi.

2022 jyldan bastap ınvestısııalar úshin salyq zańnamasynyń turaqtylyǵyna kepildik berýdi kózdeıtin jańa qural – Investısııalyq mindettemeler týraly kelisim engizildi. Kelisim jasaý sheńberinde 75 mıllıon eselengen aılyq eseptik kórsetkish somasyn (500 mıllıon dollar) ınvestısııalaý kezinde keminde 10 jylǵa salyq zańnamasynyń turaqtylyǵyna kepildik beriledi. Kepildik qosymsha qun salyǵy, aksızder, qorshaǵan ortaǵa emıssııa­lar úshin tólem, tólem kózinen ustalatyn jeke tabys salyǵy jáne korporatıvtik tabys salyǵy sııaqty salyqtar men bıýdjetke tólenetin tólemder boıynsha usynylady.

Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵy úlgisinde qurylǵan jáne postkeńestik keńistikte teńdesi joq Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń (AHQO) alańynda ınvestorlarǵa bıznes júrgizý úshin buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaı jasalǵan. AHQO bazasynda ınvestısııalyq daýlardy sheshý múmkindigine ıe jalpy quqyq negizinde balamaly ıýrısdıksııa qoldanylady. Salyqtyq demalys beriledi, ıkemdi eńbek qaǵıdalary belgilenedi, operasııalardy kez kelgen valıýtada júrgizýge ruqsat etiledi.

«Bıyl biz «Memlekettik-jekeshelik áriptestik týraly» zańdy aıtarlyqtaı jańarta otyryp, MJÁ-niń jańa úlgisine kóshtik: jekeshe áriptesti aıqyndaý kezinde konkýrstyq rásimderdi mindetti qoldanýdy, qurylǵan veb-portal arqyly jekeshe áriptesterdi irikteý rásimderiniń ashyqtyǵyn, bıznesti memlekettik jobalardy iske asyrýǵa tartý jaǵdaılaryn jasaýdy, jobalardyń tıimdiligin sapaly arttyrýdy qamtamasyz etetin túzetýler qabyldandy», deıdi B.Qudaıbergenov.

2015 jyly «MJÁ týraly» zań qabyl­dan­ǵannan beri Qazaqstanda ekono­mıkanyń barlyq salasynda MJÁ jo­balarynyń belsendi ósýi baıqalady. 2023 jylǵy 1 qa­zandaǵy jaǵdaı boıynsha jalpy quny 2 216,1 mlrd teńgeni quraıtyn 1 086 MJÁ jáne konsessııa sharty jasaldy (onyń ishinde: 789-y iske asyrylyp jatqan jáne 297-si iske asyrylǵan joba), onyń ishinde: quny 1 250,4 mlrd teńgege 15 respýblıkalyq joba, quny 965,7 mlrd teńgege 1071 jergilikti joba qarastyrylǵan.

MJÁ jobalarynyń tájirıbesi memle­ket­tik mańyzy bar nysandarǵa jeke qarjy­lan­dyrý kózderin tartý, memleket pen bız­nes arasyndaǵy táýekelderdi teń bólý, bas­qarý fýnksııalaryn jeke ınvestorǵa berý arqyly tıimdi basqarýdy qamtamasyz etýden baıqalatyn aıtarlyqtaı oń nátıje kórsetti.

Qazirgi ýaqytta áleýmettik salada MJÁ damytý jóninde keshendi jospar ázirleý bo­ıynsha jumystar júrgizilýde. Jospar aıasynda áleýmettik nysandardyń tapshylyǵyn azaıtýǵa, jańa jumys oryndaryn qurýǵa jáne áleýmettik obektilerdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańartý esebinen kórsetiletin áleýmettik qyzmetterdiń sapa­syn jaqsartýǵa múmkindik beretin joǵa­ry bilim, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qyz­metter, sport, oqý-aǵartý salasynda 43 áleý­mettik nysan qurý kózdeledi.

Jalpy alǵanda, elimiz óziniń ornalasý ornynyń strategııalyq turǵydan ońtaıly bolýy, qalypty bıznes orta, ınves­torlardyń quqyqtaryn qorǵaý, ınves­tısııalyq yntalandyrý, saıası turaqtylyq, baı shıkizat bazasy negizinde óziniń ınves­tısııalyq áleýeti joǵary ekenin tanytyp otyr dep senimmen aıtýǵa bolady.