Tuǵyryl hannyń ordasy

Qaratúńke qonysy

Orta ǵasyrdaǵy mońǵol ústirtin me­kendegen kóshpeli taıpalardyń basyn qosý arqyly asa qýatty ulys qurǵan Shyńǵys han týraly jazylǵan «Moń­ǵoldyń qupııa shejiresi» atty kóne jazbada ataqty Tuǵyryl hannyń ordasy Týla darııasynyń saǵasy Qaratúńke (keıbir derekterde Qarashilik) degen qonysta ornalasqany jóninde naqty baıandalsa, atalǵan shejireniń 224-ta­raýynda «Tuǵyryl jeńilgen (1203 jy­ly) soń, onyń ordasyn Temújın óziniń úshinshi toqaly Esúıge syıǵa tartty. Jas toqal onda 22 jyl ómir súrdi. Shyńǵys han Tańǵyt elin baǵyndyrý joryǵyna (1225 jyly) osy ordadan attandy» delingen.

Joǵaryda aıtylǵan Qaratúńke qo­ny­­syn orys-mońǵol ǵalymdary 1940 jyl­dan bastap izdedi. Aqyry akademık H.Perlee men orys oqymystysy S.V.Kıselev basqarǵan top kóne jazba­larǵa súıene otyryp, 1944 jyly Ulan­batyr qalasyn janaı aǵyp jatqan Týla ózeniniń joǵary saǵasyndaǵy 20 shaqyrym jerden han ordasynyń ornyn tapty. Bul nysan Shyńǵys ıeligine ótken soń, «Qaǵannyń III ordasy» dep te atalady eken. Al astana irgesindegi Boǵda taýy bertinge deıin Tuǵyryl hannyń qurmetine «Han taýy» atalyp kelgenin bilemiz.

Joǵarydaǵy orda-qonysqa 60-jyldardan bastap tanymal arheolog D.Na­vaan barlaý júrgizip, nátıjesinde 2006 jyly qonystyń ornyn anyqtaı otyryp, qazba jumysyn júrgizdi. Bir ókinerlik jaǵdaı, qonys Ulanbatyr qalasyna irgeles bolǵandyq­tan, turǵyndar tarıhı nysandy qorshaı qora-jaı, baý-baqsha salyp, jappaı qonystanyp jatqan kórinedi. Qysqasy, nysannyń tynysy tarylyp keledi. Mamandar: «Orta ǵasyrda ataǵy aspandap, tipti eýropalyqtardyń nazaryn aýdarǵan Tuǵyryl han orda tikken qonys quryp ketýdiń aldynda», dep alańdaýshylyq bildirip otyr.

Qonysqa osydan 17 jyl buryn júr­gizilgen qazba jumysy kezinde ejel­gi kóshpelilerdiń dástúrli tıtýldyq haıýan­­dar: meshin, barys, pil, ulý jáne kóne ańyz-ápsana keıipkeri beınelengen jádigerler, sondaı-aq shyǵystyq jyl sanaýdaǵy dástúrli 12 janýardyń músini shekilgen dóńgelek formaly, ortasy tesik, altyn jalatylǵan «Ýaqyt eseptegish qural» tabylǵan bolatyn. Buǵan deıin eýropalyq tarıhshylar Tuǵyryl han nestorıan dinin ustanǵan degen pikir aıtyp kelgen bolsa, qazba kezinde joǵarydaǵy pikirdi dáleldeıtin eshqandaı artefakt tabylmady.

Tarıhı nysanǵa ótken jyly «Týla – Qaratúńke» jobasy aıasynda júıeli zertteý júrgizilip, maman­dar orda qurylysy 34h18,5 sm tuǵyry bar, bıik­tigi 4 metr, eni 70 sm qorshaý-qor­ǵan­nyń ishine ornalasqanyn anyq­tady. So­nymen qatar qorǵannyń syrty sý aǵatyn kanalmen qorshalǵan. Osyndaǵy zertteý jumystarynyń nátıjesine qaraǵanda, han ordasynyń sáýlettik qurylymy asa sheber salynǵan kórinedi. Ásirese qazba jumysy barysynda tabylǵan zattar Tuǵyryl hannyń Batystaǵy Eýropa jáne Shyǵystaǵy Qytaı mádenıetiniń jetistikterin tolyq paıdalanǵanyn dáleldeıdi. Han saraıynyń ortańǵy bóligi 15h35 metr alańdy alyp jatyr. Tórt úlken baǵana tireýdiń sulbasy saqtalǵan. Bıiktigi 6-7 metr shamasynda.

Qurylystyń arhıtektýrasy shy­ǵys úlgisiniń mánerinde jasalǵan. Joǵa­ry shatyrdan aqqan sýdy paıdalanatyn káriz júıesiniń soraby jaqsy saq­talǵan. Saraıdyń ishki jaǵynyń tóbesi shyǵystyq mánermen bezen­dirilgen. Dala ańdarynyń beınesi kór­kem túrde naqyshtalyp, qabyrǵalarǵa qashalǵan. Aıdahar, meshin, pildiń mú­sinderi, gúlderdiń ásem oıýlary beınelengen zattar kóptep tabylyp jatyr. Mundaǵy oıý-órnekter stıldik jaǵynan úndi-qytaı zergerleriniń qolynan shyqqan týyndy degen toqtam jasalýda. Bul zattar Tuǵyryl hannyń býdda mádenıetiniń oshaǵy bolǵan eldermen de saýda-sattyq, barys-kelis qarym-qatynasta bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Osy oraıda maqalamyzǵa ózek bolǵan Tuǵyryl babamyz týraly aıta ketken jón.

Tuǵyryl han kim?

Mońǵol ımperııasynyń tarıhyn zertteýshiler Shyńǵys qaǵannyń alǵash adam bolyp, at jalyn tartyp minip, kúızelgen elin bútindep, kúıregen jur­tyn jınaǵanda dem berip, demeý bolǵan osy Tuǵyryl han deıdi. Ataq­ty Kókesh baqsynyń han Shyńǵysqa qara­typ aıtatyn:

«Táńirden sýat aldyń,

Tuǵyryldan qýat aldyń,

Naımannan hatshy aldyń,

Kereıden baqsy aldyń,

Qońyrattan aqyl aldyń,

Jalaıyrdan batyr aldyń,

Merkitten qatyn aldyń», – deıtin tolǵaýynda dúıim tarıhtyń syry jatyr.

 Tuǵyryl han 1130 jyly týǵan. Shyń­­ǵystan 32 jas úlken. Temújınniń ákesi Esýkeıdiń sert baılasqan dosy. Sebebi Esýkeıdiń atasy Ambyǵaıdy, Tu­ǵy­ryldyń atasy Marǵuzdy tatarlar men júrjinder ustap alyp, Altyn eliniń patshasynyń qolyna tapsyrǵan. Altyn hany olardy aǵash esekke shegelep óltirgen. Onyń syrtynda Tuǵyryldyń ákesi Qurshaquz Buıryq pen Esýkeıdiń ákesi Qabyl dos bolǵan.

Tuǵyryldyń da kórmegeni joq. On úsh jasynda tatardyń Ajaı hany tutqynǵa túsiredi. Odan qashyp shyǵyp eline kelip, qaıyrymsyz aǵa-inileri Taıtemir men Buqatemirdi yǵystyryp, han taǵyna otyrady. Osylaı tozǵan eliniń aýzyn aqqa jetkizip, alys-jýyqqa ataǵy shyǵyp dúrkirep turǵan shaǵynda, bir kúni jylap-eńirep aldyna Esýkeı dosynyń balasy Temújın keledi.

– Qaraǵym, saǵan ne boldy? – dep suraıdy Tuǵyryl han.

– Han áke, qońyrat Daı sheshenniń qyzy Bórte meniń qalyńdyǵym edi. Sony áıeldikke ákelip otaý kóterip edim. Tuqymy qurǵyr merkitter qatynymdy tartyp áketti, – deıdi Temújın.

– Saspa, balam, – deıdi Tuǵyryl han. – Ákeń jaqsy adam edi, arýaǵy rı­za bol­syn, myna meniń ulym Sengún ishim­nen shyqsa, sen syrtymnan shyqqan ulym emessiń be. Qaıda ol qańǵyǵan merkitter! Saqalynan súırep sabasyna túsireıin! – dep atqa qonyp, Te­mújınniń shaıqalǵan shańyraǵyn tik­tep bergen eken. Osy oqıǵa jaıly mońǵoldyń «Qupııa shejiresinde», «Altyn shejiresinde», Rashıd-ad-dınniń tarıhı shyǵarmalarynda aıtylady. Bul oqıǵa 1180 jyly bolǵan.

1190 jyly Tuǵyryl han, Temújın, Jamýqa úshtigi atqa qonyp, tatar-mer­kitti tynyshtandyrady. Osy jo­ryqta Ja­mýqa men Temújın barlyq bu­qarasyn sarqyp júrip, 20 myń ás­ker áreń shyǵarǵanda, Tuǵyryl han qınal­maı-aq bir ózi 20 myń qoldy bas­tap kelgen. Osy joly Altyn eliniń ımperatory Tuǵyrylǵa «Ýań han» degen ataq beredi. Bul ataq artynan hannyń esimine aınalyp ketken jaıy bar. Tegi ıtalııalyq jıhanger Marko Polo: «Álemge áıgili, ásirese eýropalyqtar qatty áserlenetin Shyǵystaǵy «Ioan pop» degenimiz osy «Ýań han», dep jazady. Orys jylnamalarynda «Van han» degen atpen belgili.

Zaman óte kele Tuǵyryl han da Shyń­ǵyspen shaıqasyp jeńiledi. Jan saý­ǵalap batystaǵy Naıman handyǵyna bara jatqanda, shekara kúzetinde turǵan qaraýyldar qolynan qaza tabady. О́li bastyń ataqty kereı Tuǵyryl han ekenin tanyǵan naımannyń Daıyn hany ony kúmispen kúptetip, óziniń altyn taǵynyń ústine qoıyp aza tutady. Bul – 1204 jyly bolǵan oqıǵa. Sol kezden búginge jetken joqtaý bar. Onda:

«Ýa, Tuǵyryl, Tuǵyryl,

Aıbatty alyp han ediń,

Dańqyń ketken álemge,

Ataǵy zor jan ediń,

Qutlyq áje ósirgen,

Buıryqtan týǵan dana ediń...», – degen jyr joldary bar.

Qudaıdyń qudireti-aı, kúlli naıman aza tutyp jatsa, álgi ólgen hannyń basy yrjyń-yrjyń etip kúlipti. Buny jaman yrymǵa joryǵan eken. Aqyry ol da ras boldy... Tuǵyryldyń inisi Jaqa batyrdyń asqan sulý tórt qyzy bolǵan. Osynyń úshinshi qyzy Surtoqtyǵa Shyńǵystyń kishi uly Tóle úılenedi. Surtoqtydan ataqty handar Móńke, Qubylaı, Qulaǵý, Aryq-buqa tórteýi týǵan.