«Shartty jaza»

Áleýmettik jelide qandy oqıǵaǵa qa­tys­ty san alýan pikir jazyldy. Áli de jazylyp, aıtylyp jatyr. Eń kóp jazylǵan oıdyń biri – «Eger Bıshimbaev shartty túr­de merziminen buryn bosap shyqpaǵanda jas qyz tiri júrer edi» degen tujyrym. Tipti «endi paraqordyń qylmys óteý ýaqytyn qysqartyp, bostandyqqa shyǵýyna jaǵdaı jasaǵan sýdıanyń da qoly qanda» degen pikir de ara-tura aıtylyp qaldy.

Esterińizde bolsa, eks-mınıstr 2018 jyly «Báıterek» holdınginiń dırektory bol­ǵanda Qyzylorda qalasynda áınek zaýy­­tynyń qurylysy kezinde merdigerden iri kólemde para aldy jáne holdıngten iri kó­lemde aqsha jymqyrǵan qylmystyq top qur­dy degen aıyppen ustalyp, 10 jylǵa bas bos­tandyǵynan aıyrylǵan edi. Alaıda 2019 jyly Shymkent qalasy Abaı aýdandyq soty Bıshimbaevtyń merziminen buryn bosatý týraly ótinishin qanaǵattandyrady. Osy­laı­­­sha, ol 10 jyldyń nebári 2 jyl 9 aıyn túr­me­de ótep, bostandyqqa shyǵady. Qyl­­mys­tyq-atqarý júıesi komıteti eks-mı­nıstr­­diń qa­maýda bolǵan kezde «jaqsy minez-qulyq» kórsetip, sot taǵaıyndaǵan «aryz-talap­ty ótegenin» alǵa tartqan. Sýdıa sot­talýshy­nyń osy «jetistikterin» eske­rip, eks-mınıstrge meıirim tanytyp edi...

Shyny kerek, sot tájirıbesinde shartty túrde merziminen buryn shyǵyp jatqandar az emes. Statıstıkaǵa súıensek, bul sanattaǵy­lardyń sany jyl saıyn artyp otyrǵa­nyn baı­qaýǵa bolady. Məselen, 2017 jyldan beri jemqorlyqqa barǵan 111 laýazym ıesi shart­ty túrde bosap shyqqan. Bes jyl bu­ryn bul tizimde nebári 7 adam bolsa, 2019 jyly – 30, 2022 jyly 27 adam túrmeden erte shyq­qan. Qaı eks-sheneýnik «shartty jazaǵa» ilikkenin qoǵam jaqsy biledi. Biz sot júıesine qaraımyz, olardan ádilettik kútemiz. Biraq kúrdeli jaǵdaı qaıtalanyp jatady.

Bul tizimge qarap «shartty jaza» kó­bine qaltasy qalyń, quryǵy uzyn baı-baǵ­lan­darǵa ǵana qoldanylatyndaı kórinedi. Qara­paıym halyqtyń ashý-yzasyn týǵy­zyp otyrǵany da osy. О́ıtkeni túzeý mekemesin­de mundaı sheshimdi 5-10 jyldap kútetinder de bar. Árıne, adam balasyna qatelesý tán. Qylmystyq kodekstegi shartty túrde mer­ziminen buryn bosatý jáne ótelmegen jazany neǵurlym jeńil túrine aýystyrý degen qos quqyqtyq ınstıtýt negizinen osy úshin qarastyrylǵan. Biraq bul kez kelgen qylmysker túrmeden erte shyǵyp kete be­re­di degendi bildirmeıdi. Máselen, aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵan jemqor­larǵa shart­ty túrde merziminen buryn bosatý shara­syn qoldanýǵa zańmen tyıym sa­lynǵan. Prezıdent 2020 jyly tıisti zańǵa ózgertý engizýdi mindettegennen keıin eselep aıyppul tólep, jazadan sytylyp kete­tinderdiń sany kúrt azaıǵan. О́ıtkeni buryn­dary jaza­nyń belgili bir bóligin ótegennen keıin, sot tolyq óteýdi qajetsiz dep tapsa, paraqor­lar bostandyqqa erte shyǵa alatyn. Al asa aýyr qylmys jasaǵan, máselen, qasaqana kisi óltirgender bas bos­tan­dyǵy­nan aıyrý jazasyn ony shekteý­ge nemese aıyppulǵa aýystyra almaıdy. Buǵan qosa, qos shara ­pedofılderge, terrorıster men ekstre­mıs­terge qoldanylmaıdy.

Jazany óteýden shartty túrde merzimi­­nen buryn bosatý jaǵdaıynda sottalǵan adam qylmystyq-atqarý júıesiniń mekemesinen merziminen buryn bosatylady jáne jaza merzimi aıaqtalǵanǵa deıin turǵylyqty jeri bo­ıynsha probasııalyq baqylaýda bolady. Al ótelmegen jazany neǵurlym jeńil túrine aýystyrý boıynsha sottalǵan adam jazanyń basqa, neǵurlym jeńil túrin (bas bostandyǵyn shekteý nemese aıyp­pul tóleý) óteıdi. Jeńil jáne orta aýyrlyq deńgeıindegi qylmysy úshin sottalǵan adam jazanyń úshten bir bóligin, al aýyr qylmys jasaǵandar merzimniń jartysyn ótegennen keıin bostandyqqa shyǵý quqyǵyna ıe bolady.

Quqyqtyq túsindirmede jazany óteýden shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa «qylmystyq zańnamaǵa engizilgen gýmanızm kórinisteriniń biri» dep baǵa berilgen. Iаǵnı mundaı jaza sottalǵannyń túzelýine yqpal etip qana qoımaı, osy sanattaǵy adamdardy qoǵamǵa tezirek oralýyna yntalandyrýy kerek. Teorııa boıynsha. Al ómirde kórip otyrǵanymyz Bıshimbaev sekildilerdiń bas­syzdyǵy ǵana...