Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Mereıhan Sansyzbaıuly – Respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebiniń túlegi, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń matematıkalyq kompıýterlik pishindeý mamandyǵynyń bakalavr jáne magıstratýra baǵdarlamasyn támamdaǵan. Tájirıbesi mol ustaz búginde eki birdeı jekemenshik mektep ashyp úlgergen. Izdenimpaz muǵalimniń alǵa qoıǵan maqsaty da kóp. «Kemeldengen matematıka» sabaǵy sol izdenisiniń alǵashqy bastamasy kórinedi.
Bilikti mamannyń aıtýynsha, matematıkany oqytý jolyn naqtylap josparlaǵan jón. Bala mektep jasyna deıin sanaýdy, qarapaıym amal-tásilderdi bilýi kerek. О́kinishke qaraı, qazir balaǵa qarapaıym matematıkany ıgerýge arnalǵan oqý quraldary joqtyń qasy. Sebebi bul ispen aınalysatyn arnaıy ınstıtýt joq. Mereıhan Sansyzbaıuly osy olqylyqtyń ornyn toltyryp, úsh jastaǵy baladan bastap, joǵary synyp oqýshylaryna arnaıy oqý quraldaryn ázirlemek. Qazirdiń ózinde eńbekqor muǵalimniń birneshe esep jınaǵy men oqý quraldary ustazdarǵa paıdasyn tıgizip júr. Bastaýysh synyp oqýshylaryna arnalǵan logıkalyq tapsyrmalar men olımpıadaǵa daıyndyq kitaptarynyń, 5-6-synyp oqýshylaryna arnalǵan esepter jınaǵynyń, sondaı-aq Nazarbaev mektebi men Respýblıkalyq fızıka-matematıka syndy daryndy balalarǵa arnalǵan mektepke oqýǵa túsýge arnalǵan kitaptardyń avtory.
«Úsh jastaǵy balaǵa matematıkany qyzyqty etip túsindirý úshin 40 kitapsha ázirleý josparymda bar. Bala sol qyryq baspaldaqtan ótýi kerek. Keıbir balalar óte daryndy bolady. Olar ári qaraı tórt jastaǵy balalarǵa arnalǵan kitapshany alyp, bastap ketkeni jón. Keıbir balalar birinshi synypty oqysa da, úshinshi synyptyń esebin shyǵara alady. Birinshi synyp oqýshysy úshin úshinshi synyptyń esebin berý degenmen kúrdeli bolýy múmkin. Sol sebepti de oqýshyǵa esepti deńgeıge bólý arqyly usyný kerek. Mektep baǵdarlamasynyń oqýlyqtarynda esep A, B jáne C deńgeılerine bólinip berilse, biz daryndy balalar úshin D, E, F deńgeıiniń esepterin de jınaqtaımyz», deıdi shyǵarmashyl ustaz.
Mereıhan Sansyzbaıuly alda bul isti ári qaraı damytyp, balalardyń matematıkalyq qabiletin damytýǵa arnalǵan ınstıtýt ashýdy maqsat tutyp otyr. Sol úshin de mektep muǵalimderimen aqyldasyp, arnaıy trenıngter ótkizýdi bastady.
«Kez kelgen ustaz balany matematıka páni boıynsha qabiletin qalaı damytý keregin bilmese, ınstıtýtymyzǵa kelip, balany testileýden ótkizedi. Balanyń deńgeıin anyqtaımyz, sertıfıkat beremiz. Sodan soń ǵana oqýshyǵa aqyl-keńes aıtamyz. Sondaı-aq daryndy oqýshylardy olımpıadaǵa daıyndaýǵa da muǵalimderdiń biligi jetpeı jatady. Ol kezde de ınstıtýtqa kelip, biliktilikti arttyrý kýrsynan ótý qajet bolady», deıdi ustaz jumys josparyn túsindire otyra. Onyń oıynsha, mektep muǵalimderiniń balamen jumys isteýde biligi jetpegendikten, oqytý jolyn bilmeıdi. Sondyqtan da jas urpaqtyń bilimin jetildirý úshin muǵalim deńgeıin kóterý kerek.
Mereıhan muǵalim «Kemeldengen matematıka» sabaǵynyń alǵashqy bóliminde eldegi bilim berýdegi túıtkildi máselelerdi qozǵaı otyra, onyń sheshimin tabýǵa tyrysyp, ustazdardy ózara talqylaýǵa shaqyrady. Al sabaqtyń ekinshi bóliminde bastaýysh synyp oqýshylaryna arnalǵan esepterdi shyǵarýdyń tıimdi tásilderin kórsetedi. «Barlyq bala matematık bolýǵa mindetti emes, biraq matematıkanyń mektep baǵdarlamasynda durys berilýi mańyzdy», degen ustaz oqytýdaǵy birneshe olqylyqty atap ótti.
«Negizinde, balany synyppen bólý durys emes, jas mólsherine qaraı bólgen jón. Qyzdar men uldardyń fızıkalyq damýy men eseıýine de kóńil aýdarý kerek. Qyzdardyń eseıýi uldarǵa qaraǵanda eki jyl alda ekenin, biraq jetinshi synypqa kóshken ul balanyń qyz balaǵa qaraǵanda erjetýi eki ese jyldam ekenin de eskerýge tıispiz. Sondyqtan da, ustazdar, birinshi synyp oqýshysyna matematıka pánin oqytarda, oqýshylardy qyz jáne ul dep ekige bólesiz. Muǵalim jańa taqyrypty túsindirgende, qyzdar túsindik dep shýlap ketedi de, uldardy eskermeı qalady. Eger sizdiń synybyńyzda 6 jáne 7 jastaǵy ul bala bolsa, ekeýiniń qabyldaýy eki túrli. Qyz bala ul balaǵa qaraǵanda tez jetiledi, 6 jáne 7 jastaǵy qyzǵa bir aqparatty bere alasyz. Al keıbir ata-analar qyzyn 5 jastan oqýǵa berip jiberedi. Oǵan 6-7 jastaǵy oqýshyǵa beretin bilimdi berseńiz, ıgere almaı qalady. Iаǵnı osyndaı erekshelikke qaraı siz synypty tórt deńgeıge bólip oqytasyz. Al 5 jastaǵy ul bala oqýǵa kelse, toqtatý kerek. Sebebi ol bala áli oıynǵa qanyp bolǵan joq. Bes jastaǵy ul – oıyn balasy. Bes jastaǵy qyz qýyrshaqpen oınap ósken soń, analyq ınstınkti qalyptasa bastaıdy, boıynda qamqorlyq pen meıirim sezimi paıda bolady, sondyqtan da tez jetiledi. Ul balada qamqorlyq sezimi 7-8-synypta qalyptasady», deıdi Mereıhan aǵaı.
Bilim berýde bastaýysh muǵalimderiniń oqýshy úshin róli zor ekenin osydan-aq ańǵarýǵa bolady. Sonymen bir synypta jas ereksheligine qaraı tórt túrli bala oqıtyn bolsa, bir baǵdarlamany bárine birdeı qalaı túsindirýge bolady? Muǵalim bul jóninde de naqty jaýap berdi.
«Birinshi synypty oqytýda muǵalimderdiń eń úlken qateligi – san, sanaýǵa kóp kóńil bólip ketesizder. Mysaly, Alına jıyrmaǵa deıin sanaı alady, jaza alady, oǵan ári qaraı sanaý qyzyq emes. Oqýshy birinshi synypty aıaqtaǵansha sandy ǵana úırete berseńiz, onyń qyzyǵýshylyǵy basylyp qalady. Birinshi synyp baǵdarlamasy boıynsha eń basty maqsat – oqýshynyń dúnıetanymyn oıatý», dedi ol.
«Bir kitappen shektelýge bolmaıdy, jan-jaqty izdenis qajet. Daıyn kitap, daıyn test sanany múgedek etedi», dep Mereıhan Sansyzbaıuly daıyn asqa tik qasyq bolmaýǵa shaqyrdy. Izdenimpaz maman sabaq aıasynda ustazdarǵa bilgen-kórgenin bólisip, bilim jolynda tereń izdenýge, jańa ózgeristerge jasaý úshin birlese jumys isteý keregin basa aıtty. Sabaq sońynda urpaq bilimi men ult bolashaǵynyń ustazdar qolynda ekenin umytpaý kerek dep túıdik.
Aısulý SEZHAN,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty
