Tarıh • 17 Qarasha, 2023

«Eldiktiń kepili – jer». Alash qaıratkerleriniń jer týraly naqyl sózderi

720 ret
kórsetildi
3 mın
oqý úshin

Jersiz ulttyq múdde qundylyqtary qalyptaspaıdy. Qazaqtyń san ǵasyrlyq tynys-tirshiligi jerge tyǵyz baılaýly. Ultymyzdyń órkendeýi jónindegi san saýal el men jer taǵdyry tóńireginde órbigen. Sebebi qazaqtyń barlyq ómiri, baılyǵy, tarıhy, dástúr tájirıbeleri, urpaq bolashaǵy jerdi qorǵaýdan, bir qarysyn joǵaltpaı bolashaqqa amanattaýdan quralady. Dana halqymyz qasıetti jerdi «anaǵa», «Atamekenge» balaǵan. HH ǵasyr basynda da qazaq dalasy, qazaq balasy jer jaıyndaǵy máselelermen jıi betpe-bet kelip otyrǵan. Sonyń ishinde Alash qaıratkerleri óz eńbekterinde tyǵyryqtan shyǵar joldy nusqap otyrǵan. Osy oraıda Alash qaıratkerleriniń jer týraly jazǵan jazbalarynan úzindi usynamyz.

«Eldiktiń kepili – jer». Alash qaıratkerleriniń jer týraly naqyl sózderi

«Eldiktiń kepili – jer. Ol – táýelsiz memlekettiń jáne sol ulttyń Basqujaty. Ary. Namysy. Bary. Baılyǵy. Bólinbeıtin enshisi. Sol úshin basyn ólimge tigedi».

«Qazaqtyń baıyrǵy jerin qashan qazaqtar óz betinshe ǵylym men tehnıkaǵa súıenip tolyq ıgermeıinshe, jer jeke menshikke de, qonystanýshylarǵa da berilmeıdi».

«Birinshi ustanym – jer máselesi. Jersiz Otan joq»

Ekinshi ustanym: jerdiń astyndaǵy, ústindegi, aspanyndaǵy barlyq ıgilik qazaq memleketine qyzmet etýi kerek. «Onyń árbir túıir tasy qazaqtyń óńirine túıme bolyp qadalý kerek» .

Úshinshi ustanym: «Qazaqtyń jerinde óndirilgen «bir ýys jún sol memlekettiń azamattarynyń ústine toqyma bolyp kıilýi».

«Jer týraly kórgen zorlyq kóp. Jer dese dirildemeı bolmaıdy. Sonda da jer máselesi negizgi ómir máselesiniń eń zory. Jer isin ala qashty, tartyp aldy, tıip ketti qylmaı, aqylmen, sabyrmen atqarǵan oń».

Álıhan Bókeıhanovtyń 1917 jyly «Qazaq» gazetiniń №227 sanynda jarııalanǵan «Jer komıteti» maqalasynan.

«Jerge, eginge, ónimge ekken ıe, eńbek ıe». Sultanbek Qojanov, «Eńbek ıe, ekken alady» maqalasynan.

«Aıdalaǵa aıǵaı, qurǵaq daý, jelókpe saıasat, jelikpe aýyljaqtyqtan góri, halyqqa jer-sý keregirek». Sultanbek Qojanov, «Aq jol» gazeti «Egis maýsymy hám jer máselesi» maqalasynan.

«Qazaq mal baqqan halyq, qazirgi baǵyp otyrǵan malyna laıyq jer qaldyrmaı tastaýyn aqylǵa syıdyrýǵa bolmaıdy. Halyqtyń ǵumyry jıyrma-otyz jylda ǵana emes, dúnıe turǵansha turady. Sol úshin túbin oılaǵanda qazirgi turmystyń neshe ǵasyrlardan beri bekip qalǵan negizin buzbasqa kerek». Mirjaqyp Dýlatov sózi.

«Avtonomııasyz jurt jer – sýǵa ıe emes, kóptiń aýzyna qaraıdy. Bizdiń qazaq-qyrǵyzdyń jeri mol. Enshi alamyn dep telmirip otyrǵan jurttan jerimizdi qorǵaýǵa avtonomııa úlken qarý. Avtonomııaly jurttyń jer bıligi ózinde bolady». Álimhan Ermekov, «Saryarqa» gazetinde jarııalanǵan maqalasynan.

«Qazirgi qazaq máselesiniń eń zory – jer máselesi. Bul – qazaqtyń tiri ıa óli bolý máselesi».

«Jerdi qolynda qatty ustaý, bos ustaý qazaqtyń ózderinen». Ahmet Baıtursynuly,  «Jer jaldaý jaıynan» maqalasynan.