Infografıkany jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Olardyń qatarynda aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn lızıngke berý, agrarlyq sektordy monopolııadan aryltý, sý únemdeıtin tıimdi tehnologııalar engizý, sýǵarylatyn aımaqtar kólemin arttyrý máselesi bar. Prezıdenttiń aıtýynsha, jaqyn arada sýǵarylatyn aımaq kólemi eki ese kóbeıip, jalpy aýmaǵy 2,2 mln gektarǵa jetkizilmek. 3,5 myń shaqyrym sýarý kanalyn rekonstrýksııalaý, 25 jańa sý qoımasyn salý, 16 qazirgi sý qoımasyn qaıta jóndeýden ótkizý de – irgeli mindet. Sý qoımalarynyń salynýy jáne qaıta jańǵyrýy 4 tekshe metr shaqyrym sýdy qosymsha jınaqtaýǵa múmkindik beredi.
«Úlken qalalarǵa qaraǵanda aýyldyq jerde turýdyń jáne jumys isteýdiń mártebesin arttyrý úshin agrarlyq sektordy qaıta jańǵyrtamyz. Fermerler bizdiń ekonomıkamyzdyń jańa qozǵaýshy kúshine aınalady. Memleket aýylsharýashylyq kooperatıvterine qatysty aýqymdy jobany júzege asyrady. Kooperatıvter ónimdi egistikten alyp dúken sórelerine aparatyn tikeleı jetkizýshi bolady. Tıimsiz deldaldardan arylýǵa tıispiz», dedi Memleket basshysy.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregi boıynsha elimizde aýylsharýashylyq kooperatıvter sanynyń ósýi baıqalady. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha olardyń sany 3284 birlikke jetken. Bul 2021 jylmen salystyrǵanda 137-ge kóp. Kooperatıvterdiń basym bóligi Túrkistan (794), Jambyl (363) jáne Batys Qazaqstan oblystarynda (270) ornalasqan. Kooperatıvterde eńbek etetin adam sany – 7,3 myń jáne bir jyl ishinde olardyń sany 2 paıyzǵa azaıypty. Byltyr kooperatıvter 27,6 myń tonna bıdaı, 8,8 myń tonna júgeri, 14,6 myń tonna arpa, 26,4 myń tonna jemdik daqyl, 110 tonna bal jáne basqa da aýyl sharýashylyǵy ónimderin satty.
«Aýyl» partııasy tóraǵasynyń orynbasary Tóleýtaı Rahymbekovtiń aıtýynsha, kooperatıv jobasyn jetildirý jáne júzege asyrý – kezek kúttirmeıtin jumys.
«BUU-ǵa múshe 196 eldiń 175-i kooperatıvter halyqaralyq odaǵyna kiredi. Biraq sol odaqtyń ishinde biz joqpyz. Sondyqtan kooperatıv qurýdy halyqaralyq tájirıbe dep aıtsaq bolady. Bul jolmen damyp kele jatqan elder qatarynda AQSh, Japonııa, Germanııa, Fransııa, Shvesııa, Danııa, Izraıl, Qytaı bar. Kórshiles Qyrǵyzstan men О́zbekstan da osy tájirıbege qatty kóńil bólip jatyr. О́kinishke qaraı, bizde bul jaǵdaı áńgimeden ári qaraı jyljyp jatqan joq. Endi osy máselege Prezıdenttiń erekshe den qoıyp otyrǵany qýantady. Úsh aýmaqty alyp, úsh qanatqaqty jobany iske asyrý jóninde tapsyrma berdi. Saılaýaldy baǵdarlamasynda da jaqsylap jetkizdi. Halyqty jumyspen qamtamasyz etý, aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrý kooperasııa jolymen iske asyrylýǵa tıis. Prezıdent tapsyrma berýin beredi, biraq ony ber jaqtaǵy sheneýnikterdiń qalaı iske asyratyny, basqa másele», deıdi T.Rahymbekov.
Sarapshynyń aıtýynsha, elimizde kooperasııa múlde damymaı otyr deýge bolmaıdy. Aqmola, Jambyl, Aqtóbe oblystarynda ártúrli formada jumys istep jatyr. Biraq bul sharýaǵa eshkim keshendi túrde kirispeı otyr. Kirisýdi tejep turǵan birneshe túıtkildi sanamalady.
«Eń birinshi problema – ótkizý problemasy. Fermer óz ónimin laıyqty saýdalap, paıda taba almaı otyr. Satqan kúnde de ádiletti baǵamen satyp otyrǵan joq. Sondyqtan olardyń tabysy tómen. Sharýa qojalyqtarynyń da jaǵdaıy osyndaı. Zańdy tulǵalar, ıaǵnı aksıonerlik qoǵamdar, JShS-lar, óndiristik kooperatıvterdiń jaǵdaıy máz emes. Kooperatıv birinshi kezekte osy ótkizý problemasyn shesher edi. Áıtpese, óndirgen ónimin ár fermer jeke júrip, qaıda baryp satady? Kabınette otyrǵan sheneýnikter «bazarǵa baryp satsyn, sol jerden oryn beremiz» deıdi. Fermer tańnan keshke deıin bazarda tursa, aýyldaǵy malyn kim baǵady, egistigine kim qaraıdy? Sóıtsem olar «áıeli men balasy barsyn» deıdi. Jaraıdy, sóıtsin. Biraq ol aýyl qaladan 5-6 shaqyrym jerde tursa jaqsy. Al aýdan ortalyǵynan 200-300 shaqyrym shalǵaı ornalasqan bolsa she?! Kúndelikti eki shelek súti men eki qap kartobyn avtobýspen tasıtyn bolsa, súttiń baǵasy ósip ketedi ǵoı. Sondyqtan búkil aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerin bir jerge jınap, ónimderdi bastapqy qaıta óńdeýden (salqyndatý, tazalaý, jýý) ótkizip, sol jerden úlken kólikpen satý ornyna alyp ketýdi uıymdastyrý kerek. Taýar óndirý úshin janar-jaǵarmaı, tuqym, tyńaıtqysh, tehnıka kerek bolady. Sonyń bárin aýyl turǵyndaryna ákelip beretin kim bar? Ondaı júıe joq bizde. Qatardaǵy kásipkerler eń birinshi paıdasyn oılaıdy. Al myna kooperatıv degenimiz – kommersııalyq emes júıe. Olar paıda qýmaıdy, taýar óndirýshilerdiń talabyn oryndaýǵa tyrysady. Iаǵnı qajetti kerek-jaraqty ádiletti baǵamen ákeledi. Fermerdiń ózine jáne ónimge qyzmet kórsetilýge tıis. Sharýa qojalyǵynda 50-60 sıyr bar, qosalqy sharýashylyqta 5-6 sıyr bar delik, solarǵa veterınarııa qyzmeti kórsetilýi kerek. Egistiktegi ónimderdi qorǵaý jumysyn kim jasaıdy? Bilikti, bilimdi agronom bar ma? 5-6 gektar jerdi jyrtý úshin derbes traktor ustamaıdy ǵoı. Árıne, munyń bárin kooperatıv uıymdastyra alar edi», deıdi ol.
Aıtýynsha, sharýalarǵa bilim úıretý, konsýltasııa berý fýnksııasyn da kooperatıv atqarsa ıgi.
«Memlekettik qoldaý, arzandatylǵan sýbsıdııa men kredıt te osy kooperatıvter arqyly usynylýǵa tıis. Sheneýnikter ereje bar, fermer qujat jınap, aýdanǵa barsyn deıdi. Taǵy da aıtamyz, ol kabınet aralap, qujat jınap júrgende kásibi qaraýsyz qalady. Ony eshkim eskerip jatqan joq. Menińshe, memlekettik qoldaý fermerdiń úıine deıin, fermerdiń qorasyna deıin barýy kerek. Ony aparyp beretin – kooperatıv. Eger osynyń bári retimen oryndalsa, onda aýyl turǵyndarynyń tabysy kem degende 3-4 ese artýshy edi. Sáıkesinshe, ónimdilik ósedi. Bizdiń aıtyp otyrǵanymyz baıaǵy kolhoz sekildi óndiristik kooperatıv emes, servıstik kooperatıv. Bul jerde de taýar óndirýshilerdiń deńgeıine qaraı, kooperatıvtiń ózi eń az degende úsh túrge bólingeni jón. Bireýi – ár aýyldyq okrýgte (Qazaqstanda eki myńnan asa okrýg bar) bir-bir kooperatıv qosalqy sharýashylyqtar úshin qurylýy kerek. Ekinshiden, maıda sharýa qojalyqtary úshin aýdandyq kooperatıv kerek. 166 aýdan bar bolsa, 166 kooperatıv qajet degen sóz. Úshinshiden, iri sharýa qojalyqtary, zańdy tulǵalarǵa bólek kooperatıv qyzmet kórsetsin. Bularǵa arnap 17 oblysta 17 kooperatıv qurylsyn. Sonda el boıynsha eń az degende eki jarym myńdaı kooperatıv qajet eken. Sóıtsek ǵana aýyl sharýashylyǵynyń jumysy alǵa basady», deıdi.
Prezıdent saılaýaldy baǵdarlamasynda sharýalarǵa sý jetkizý máselesin de kótergen. Úkimet esebinshe, qazir fermerlerdiń jerine sýdyń 60 paıyzy ǵana jetip otyr. Infraqurylymnyń joqtyǵy sýarý máselesine orasan tejeý jasaıdy. Osy betimen kete berse, 2040 jylǵa taman eldegi sý tapshylyǵy 15 mlrd tekshe metrge jetpek.
Ortalyq Azııa óńirlik ekologııalyq ortalyǵynyń málimdeýinshe, Ortalyq Azııanyń kóp bóligi ylǵaldyń jetispeıtin aımaǵynda ornalasqan. Sondyqtan bul ólkede, onyń ishinde Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵyn damytý sýarmaly eginshilik arqyly ǵana múmkin bolmaq. Qazir sýarylatyn aýmaq kólemi – 2,2 mln gektar. Bul – barlyq óńdeletin jerdiń 7,6 paıyzy. Árıne, kórsetkish kóńil kónshitpeıdi. Kerisinshe, kórshilerimizdiń ahýaly birshama táýirleý eken. О́zbekstanda bul kórsetkish – 96, Túrikmenstanda – 90, Qyrǵyzstanda – 75, al Tájikstanda 73 paıyzdy quraıdy. Klımattyń jyl saıyn qurǵap, sý resýrstary tapshylyǵynyń ulǵaıa berýi azyq-túlik qaýipsizdigine, halyqty jumyspen qamtýǵa jáne kedeılikti azaıtýǵa úlken qater tóndiredi.
«О́zgerip jatqan klımatqa beıimdelý úshin Qazaqstan jańa ırrıgasııalyq júıe men tehnologııany damytýy kerek. Problemalardy sheshý úshin ırrıgasııalyq ınfraqurylym men jabdyqtardy modernızasııalaý, sý jáne jer sapasy esebin júrgizý, aýyl sharýashylyǵy qurylymyn ońtaılandyrý óte mańyzdy. Dúnıejúzilik banktiń qarjylandyrýymen biz Túrkistan oblysynda 19 tik drenajdy uńǵymany qalpyna keltirdik jáne sýmen jabdyqtaıtyn avtomatty júıeni, arnaıy esepteý qurylǵylaryn ornattyq. Bul júıe kelip túsetin jerasty sýlary men jaýyn-shashynnyń mólsherin esepteıdi jáne egistik alqapqa túsetin sýdyń mólsherin anyqtaıdy. Osylaısha, sýdy únemdeýge bolady», deıdi ortalyqtyń bas ekonomısi Fırýz Ibrohımov.
Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty mamandarynyń pikirinshe, bir gektar jerdi kútip-baptaý úshin 800 myń teńgeden asa qarjy qajet bolady.
«Klımattyń ózgerýine jáne antropogendik áserge baılanysty sý resýrstary únemi azaıady. Aldaǵy ýaqytta Jambyl oblysyndaǵydaı sý resýrstarymen qamtamasyz etýdegi osyndaı kúrdeli jyldar jıi qaıtalanady. Budan shyǵýdyń birden-bir joly – sýdy únemdeıtin sýarý tehnologııalaryn engizý», deıdi ınstıtýt basshysynyń orynbasary Tursyn Ibraev.
Memleket basshysy agrosektorǵa úlken mán beredi. Aldaǵy úsh jyldaǵy mindet – agroónerkásip keshenindegi óńdelgen ónim úlesin 70 paıyzǵa jetkizý. Jaqyn jyldarda 115 sý-taýarly fermasy, 15 iri qus fabrıkasy salynbaq. Odan bólek, aldaǵy bes jylda jalpy somasy 2,7 trln teńge bolatyn 900-ge jýyq ınvestısııalyq joba qolǵa alynady dep josparlanyp otyr.
