Bala densaýlyǵyna – aıryqsha nazar

Naýqastyń qaýpi

Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııat qyzylsha aýrýy­nyń asqynýy bo­ıynsha álemniń 167 elinde 415 myńnan asa jaǵ­daı tirkelgenin aıtty. Al óz eli­­mizde qyzylsha syrqatyna shal­dyqqandardyń sany 17 myń­nan asyp ketipti. Olardyń 82%-dan astamy balalar, onyń kópshiligi vaksına almaǵandar eken. Qyzyl­sha aýrýy barlyq óńirde tirkelgen. Eń joǵary deń­geıi Shymkent pen Almaty qala­larynda, Jambyl, Almaty, Mańǵystaý, Aqtóbe, Qyzylorda jáne Atyraý oblystarynda baıqalady. Oqý maýsymy bastalyp, uıymdasqan ujymdarda balalardyń jınalýyna baılanysty bıylǵy qyrkúıek aıynan bastap aty jaman syrqatpen aýyrýdyń kúrt ósýi baıqala bastaǵan. Saldarynan syrqattaný deńgeıi eki esege deıin ósipti. Aıaqtalǵaly turǵan aıda qyzylshanyń 6 myńnan asa jaǵdaıy tirkelip úlgeripti.

Qazirgi ýaqytta elimizde qy­zyl­shamen aýyrǵan naýqastar úshin ınfeksııalyq aýrýhanalarda 3,5 myńnan asa tósek-oryn ornalastyrylǵan. Sta­sıo­narlyq emdeýde 2 375 bala em alyp jatyr. Búgingi tań­da tósek-orynmen qamtý júkte­me­si 59,5%-dy quraıdy, 1 myń­nan asa oryn rezervte tur. Em­deýge jatqyzylǵandardyń ishin­de 30 bala reanımasııa bólim­she­lerinde aýyr jaǵdaıda jatyr. Olardyń arasynda 1 jas­qa deıingi 15 bala bar. Qyzyl­sha boıynsha jaǵdaıdy tu­raq­tandyrý maqsatynda 1 jas­tan 6 jasqa deıingi 600 myńnan asa bala josparly ım­mýn­­daýmen qamtyldy, bul vak­sı­nalanatyndardyń 84%-yn quraı­dy. Bul DDU usynymyna sáıkes keledi. Jyl sońyna deıin osy jas aralyǵyndaǵy 100 myń­nan asa balany qamtý jos­parlanyp otyr.

Aýrý oshaqtarynda 15,4 myń­nan asa adamǵa shuǵyl túrde vaksına jasalǵan. Sondaı-aq 18 jasqa deıingi buryn egilmegen 63,2 myń balaǵa vaksınalaý júrgizildi. Naýqastardyń 65%-y 5 jasqa deıingi balalar ekeni eskerilip, qarasha aıynan bastap 1 jasqa deıingi sábılerdi, sondaı-aq 2 jas­tan 4 jasqa deıingi balalardy qosymsha jappaı ımmýndaý bastaldy. Sóıtip, 94 myń adam qamtyldy. Bıyl barlyǵy 770 myńnan asa bala egilgen. Búginde qyzylshaǵa qarsy vaksınanyń qosymsha 1,5 mln dozasy satyp alynǵan. Osy kezde 500 myń doza kelip túsipti. Aldaǵy jeltoqsan aıynda 1 mln doza jetkiziledi dep kútilip otyr. Jalpy, qosymsha ımmýndaýdyń tıimdiligi 2005, 2015 jáne 2019 jyldardaǵy qyzylshanyń aldyńǵy órshýi kezinde dáleldengen.

Premer-mınıstr elimiz­de aýrýdyń taralýyn múmkindi­gin­she tezirek toqtatý kerektigin aıtty. «Qyzylsha asqynyp ketse, balalar densaýlyǵyna asa úlken qaýip tóndiredi. Sondyqtan onymen tek densaýlyq saqtaý júıesi ǵana emes, búkil qoǵam bolyp kúresýimiz qajet. Bala densaýlyǵy basty nazarda bolýǵa tıis», dedi Á.Smaıylov.

Sóıtip, vaksına alýdan basqa, mundaı qaýipti vırýspen basqasha kúresý múmkin emes ekenin atap aıtyp, tıisti jumys­ty barynsha kúsheıtýdi tap­syrdy. «Densaýlyq saqtaý mı­nıstrligi men ákimdikter vak­sına alýdyń qajettiligi týra­ly aqparattyq-túsindirý jumys­taryn kúsheıtýi kerek. Barlyq ákim vaksınalaý másele­sin jeke baqylaýda ustap, jumys­ty Densaýlyq saqtaý mınıstr­ligi­men úılestirýi qajet», dedi Premer-mınıstr.

Alańdatqan avtojoldar

Úkimet otyrysynda avtojol salasyn odan ári damytý sharalary da talqylanyp, táptish­teldi. Kólik mınıstri Marat Qarabaev bıyl qurylys-montajdaý jumystarymen 10,7 myń km avtomobıl joldary qamtylǵanyn, onyń ishinde 6,5 myń km respýblıkalyq mańyzy bar tasjoldar, 4,2 myń km jergilikti joldar ekenin málimdedi. Júrgizilgen jumystardyń qorytyn­dy­sy boıynsha respýblıkalyq deńgeıde normatıvtik jaı-kúıdegi joldardyń úlesi 92%-ǵa, jergilikti deńgeıde 87%-ǵa jetedi eken. Búginde Úlken Almaty aınalma joly, «Qandyaǵash – Maqat» jáne «Úsharal –Dostyq» tasjoldary boıynsha jumystar aıaqtalǵan. Bul rette turǵyndardan túsken shaǵymdar­dy eskerilip, negizgi kúsh-qýat 4-5 jyl sozylyp kele jatqan negizgi joldarǵa baǵyttalǵan. Bul – «Taldyqorǵan – О́skemen», «Qaraǵandy – Almaty», «Merke – Býrylbaıtal», «Aqtóbe – Qandyaǵash», «Atyraý – Astrahan» avtojoldary. Atalǵan jobalar boıynsha eldi mekenderdegi aınalma joldardan basqa, 923 km-de qozǵalys ashylǵan.

Batys Qazaqstan oblysyndaǵy joldardy kúrdeli jóndeý jobalaryna erekshe nazar aýdarylady. Olardyń ishinde «Kaztalovka – Jánibek» jáne «О́nege – Bısen – Saıqyn» bar. Qazirgi ýaqytta 220 km-de kólik­pen júrýge bolady. Bul jobalar alda­ǵy jyly tolyǵymen aıaqtalady dep kútilip otyr.

Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, kúre joldardy damytý ekonomıkanyń ósý dınamıkasyna oń áserin tıgizedi. Sondaı-aq kúre joldardyń jelisi ishki jáne syrtqy saýdany damytýǵa múmkindik beredi. «Qazaq­stan tolyqqandy kólik-logıs­tıka­lyq habqa aınalýǵa tıis. Memleket basshy­sy bizdiń aldymyzǵa osyndaı mindet qoıyp otyr. Ol úshin avtomobıl joldary­nyń qury­lysyn, jol boıyndaǵy ınfraqu­rylym­dy damytyp, qyzmet kór­setý jobalaryn iske asyrýdy jandandyrý qajet», dedi Á.Smaıylov.

Onyń sózinshe, 2025 jyldyń sońyna deıin 3,6 myń km joldy kúrdeli jón­deýdi aıaqtaý josparlanyp otyr. Sodan keıin uzyndyǵy 4,7 myń km bola­tyn jańa jobalardy iske asyrý bastalady. «Osylaısha, 2030 jylǵa deıin barlyq ha­lyqaralyq avtomobıl dálizin jańǵyrtý jumystary aıaqtalady. Basty másele – jol qurylysynyń sapasyn qamtamasyz etý», dedi ol.

Úkimet basshysy jol sapasynyń nasharlyǵy turǵyndardyń narazylyǵyna sebep bolyp jatqanyn da aıtty. Osy jyldyń ózinde memlekettik organdarǵa avtomobıl joldaryna qatysty 19 myńnan asa aryz-shaǵym kelip túsipti. «Mysaly, jol azabyn tartqan Qostanaı oblysynyń turǵyndary «Uzynkól» stansasy men Troebratskoe aýyly arasyndaǵy ábden tozyp bitken jolǵa qatysty ujymdyq hat jazǵan. Bul jol osy óńirdi kórshiles Soltústik Qazaqstan oblysymen baılanys­tyrady jáne Reseıge qaraı tranzıttik jol bolyp tabylady. Bıyl Aqtóbe oblysynyń «Juryn» stansasy men Orqash aýyly arasynda qıyrshyq tas tóselmegen sapasyz jol salynǵan. Taraz qalasynyń turǵyndary Qarasý shaǵyn aýdanynda 1 jyldan astam ýaqyt boıy bitpeı jatqan jol jóndeý jumystaryn aıaqtaýdy talap etip keledi. Mundaı mysaldar barlyq óńirde kóptep kezdesedi», dedi Á.Smaıylov.

Sondaı-aq jergilikti joldardyń sapasyna saraptama jasaý jumysyn da durys júrgize almaı otyrǵanyn aıtty. Bul rette keıbir óńir qurylys-montajdaý jumystaryn tehnıkalyq qadaǵalaý tarapynan baqylaýsyz júrgizedi. Buǵan qosa bul salada sheshilmeı kelgen máseleniń biri – bıtým tapshylyǵy. «Bıtým boıynsha paıdalaný tehnologııasy saqtalmaıdy. Bul da joldardyń sapasyna keri áserin tıgizip otyr. Sonymen qatar ákimdikter qurylys jáne jol boıyndaǵy qyzmet kórsetý obektileriniń jobalaryna arnalǵan jer ýchaskelerin berý ýaqytyn sozyp jiberedi. Osy faktorlardyń barlyǵy salany damytýǵa kedergi bolyp jatyr. Sondyqtan jol qurylysyna degen kózqarasty ózgertý qajet», dedi Premer-mınıstr.

Ol avtomobıl joldaryna qatysty barlyq josparlanǵan jobanyń ýaqtyly iske asyrylýyn qamtamasyz etýdi, bıtýmdy saqtaý ınfraqurylymyn qurý boıynsha sharalar qabyldaýdy, ony saqtaý jáne paıdalaný tehnologııasynyń saqtalýyn baqylaýdy qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Jópeldemede qurylys jáne jol boıyndaǵy qyzmet kórsetý nysandaryn keńeıtý jobalaryna arnalǵan jer telimderin berý tártibin ońaılatý máselesin pysyqtaý kerektigin aıtty. «Ákimdikter azamattardan jol sapasyna qatysty kelip túsetin shaǵymdar bo­ıynsha ýaqtyly sharalar qabyldaýy qajet. О́ńirlik trassalar – jergilikti atqarýshy organdardyń jaýapkershiliginde. Jol jaǵdaıyna turaqty monıtorıng júrgizip, olardy jóndeý boıynsha shuǵyl sharalar qabyldaý qajet», dedi Á.Smaıylov.

Bırja erejesi qaıta baıyptalady

Otyrysta taýar bırjalaryn damytý máseleleri de Úkimet talqylaýyna tústi. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev baıandaǵandaı, Memleket basshy­synyń tapsyrmasyn iske asyrý úshin bır­jalyq saýda máseleleri boıynsha jańa zań jobasy ázirlengen. Onda bırjalarǵa qoıylatyn retteýshi talaptardy kúsheıtý, jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń satyp alý rásimderin aınalyp ótý múmkindigin boldyrmaý jáne bıznes úshin taýar bırjalaryna shyǵý boıynsha kedergilerdi joıý sharalaryn qarastyrady. Budan basqa, kómir, bıdaı, munaı ónimderi jáne birqatar áleýmettik ma­ńyzy bar azyq-túlik ónimderin satý kon­­kýrs­tyq negizde Úkimettiń sheshimimen aı­qyn­­dalatyn arnaıy tizimge engizilgen taýar bır­jalarynda ǵana júzege asyrylatyn bola­­dy. Bul atalǵan taýarlarǵa ashyq baǵa belgi­­leýdi qamtamasyz etýge, sondaı-aq el ishin­d­e de, syrtqy ekonomıkalyq qyzmette de taýar aǵynyn baqylaýǵa múmkindik beredi.

Bırjaǵa shyǵýdy yntalandyrý retinde: otandyq óndirýshiler úshin – QQS tóleý kezinde esepke alý ádisin qoldaný; Ulttyq eksporttaýshylar úshin – QQS qaıtarýdyń jeńildetilgen tártibin engizý, mysaly, 5 kúnge deıin; QTJ-men birlesip, bırjalyq mámile jasalǵan jaǵdaıda logıstıkaǵa arnalǵan temirjol tarıfterin qaıta qaraý usynylady. Qazirgi tańda Qazaqstanda astyq, munaı ónimderi, kómir jáne basqa da taýarlar boıynsha saýda-sattyq júrgize­tin 10 taýar bırjasy bar ekenin Úkimet basshysynyń ózi atap ótti. Sonymen qatar bırjanyń basty mindeti – ashyq naryqtyq baǵa men básekelestikti qamtamasyz ete otyryp, saýdany uıymdastyrý. «Biz bırjalyq saýdaǵa úlken úmit artyp keldik. Keıingi 5 jylda zańnama 2 ret ózgerdi. Soǵan qar­amas­tan, bırjalar áli kúnge deıin naryq­taǵy óz qyzmetin tolyqtaı oryndaı alǵan joq», dedi Á.Smaıylov.

Premer-mınıstr saýda-sattyqtyń quqyq­tyq bazasyn jáne onyń qatysýshy­laryna qoıylatyn talaptardy túbegeıli qaıta qaraý qajettigin Memleket basshysy kótergenin eske saldy. Bul oraıda, negizgi problemanyń biri jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń taýar bırjalaryn óz múddelerine qaraı paıdalanyp ketýi bolyp otyr. «Búginde bırjalyq saýdanyń negizgi bóligi jergilikti qamtýdy saqtaý jóninde mindettemeleri joq dál osyndaı satyp alýlarǵa qyzmet kórsetýge baǵyt­talǵan. Saldarynan jyl saıyn 1 trln teńgeden astam qarajat bizdiń bızneske jetp­eı qalady. Bulaı bolmaý kerek. Jer qoı­naýyn paıdalanýshylardyń satyp alý­lary el múddesine jumys isteýge tıis. Jergi­likti qamtýdy keńeıtip, óndiristi ártarap­tandyrýdyń mańyzy óte zor», dedi ol.

Taýar bırjalaryn mıkrokásipkerlik sýbektilerine jatqyzý taǵy bir máselege aınalyp otyr. Bul olarǵa az salyq tóleýge jáne tekserýlerden qutylyp ketýge múmkin­dik berip jatyr. «Anyqtalǵan kemshilik­ter­diń barlyǵy jańa zańnama sheńberinde jo­­ıy­lýǵa tıis», dep atap ótti Premer-mınıstr.

Sóıtip, eki kún ishinde bırjalyq taýarlar máselesi boıynsha zań jobasyna Úkimet qorytyndysynyń jobasyn kelisýdi, qa­zir­gi álemdik standarttardy eskere oty­ryp, taýar bırjalaryn baǵdarlamalyq qam­ta­ma­syz etýdegi aqparattyq qaýipsizdikti art­tyrý máselesin pysyqtaýdy jáne Ákimshi­lik quqyq buzýshylyq týraly kodekske taýar bırjalary men onyń qatysý­shylary­nyń jaýapkershiligin qatańdatý bo­ıynsha túzetýler toptamasyn ázirleýdi tapsyrdy. «Ulttyq ekonomıka, Kólik mı­nıstrligi jáne «Samuryq-Qazyna» qory birlesip, bırjalyq taýarlardy, onyń ishinde bırjalyq saýda-sattyq mehanızmi arqyly eksportqa satýdy yntalandyrý bo­ıynsha sharalar keshenin ázirleý qajet», dep túıindedi sózin Úkimet basshysy.