Sýretterde: Ásettiń fotosyn túsirgen fotograf Muhametjan Iýsýpov (1896-1975); Tuńǵysh ret 1963 jyly Almaty qalasynda jaryq kórgen A.Jubanovtyń «Zamana bulbuldary» kitabyna jáne «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynyń 1977 jylǵy jeltoqsan aıyndaǵy sanynda j
Joǵarydaǵy Áset aqynnyń fotosyn kim, qaıda túsirdi degen suraq týary anyq. О́ıtkeni bul jádiger týraly ár jerde, ár kezde qadaý-qadaý aıtylǵany bolmasa, júıeli zerdelenip baıandalǵan joq. Bizge bul fotony qandaı jaǵdaıda, kim túsirgeni týraly Almaty qalasynyń turǵyny – jasy 94-ke kelgen Ińkár Bapına apamyz aıtyp berdi. Bul keıýanany tanystyrar bolsaq: apamyz áýeli ótken ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary Shyǵys Túrkistan tarıhyndaǵy eleýli tulǵalardyń biri, ult-azattyq armııasynyń polkovnıgi, aýdarmashy, qalamger Balqash Bapınnyń jary bolsa, odan keıin Áset aqynnyń sýretin túsirip, ony tarıhta qaldyrǵan áýesqoı fotograf Muhametjan Iýsýpovtyń týǵan qyzy eken. Atalǵan sýrettiń túpnusqasy qazir osy kisiniń qolynda tur.
Jýyqta telefon arqyly apamyzben tildeskenimizde, ákesi Muhametjan Ábdikárimuly 1896 jyly Sháýeshek qalasynda týǵany týraly aıtty. Muhańnyń ákesi Ábdikárim atamyzdyń ulty ózbek bolsa, osy kisiniń báıbishesi Zulqıja Shókimanqyzy naıman – qarakereı – týma eken. Ábdikárim kezinde Sháýeshektegi patshalyq Reseı konsýlynyń shabarmany mindetin atqarypty. 1901 jyly konsýl Bornıman qaıtys bolǵanda onyń otbasyn kóshirisip Peterborǵa jetkizip tastaǵan kórinedi. Iаǵnı orys, ózbek, qazaq, qytaı, t.b. tilderdi óz deńgeıinde ıgergen tulǵa kórinedi.
«Meniń ákem Muhametjan konsýldyq mekemeniń qasynan ashylǵan úsh jyldyq orys mektebinde oqypty, jastaıynan ónerge beıim bolǵan. Onyń syrtynda Reseıden orys, qazaq, tatar tilderinde shyǵatyn gazet-jýrnaldardy aldyryp oqıtyn. Ákeıdiń alǵyrlyǵyna tánti bolǵan konsýldyq mekemeniń fotografy Z.S.Sýmenko eline qaıtarda óziniń menshik foto apparatyn ákeme berip ketipti. Osydan bastap sýret túsirýge áýestendi. Sháýeshek qalasynyń baılary áıelderiniń betin bógde adamǵa kórsetpeıtin bolǵandyqtan olardy meniń anam Ámına baryp túsirip júrdi», deıdi Ińkár apaı.
Zaman qubylyp, qýǵyn-súrgin óristegen 1938 jyldary fotograf Muhametjandy qytaı bıligi túrmege japqan eken. Osy almaǵaıyp kúnderi foto sińirilgen beıneli áınekterdi (ol kezde plenka bolmaǵan) nan jabatyn peshtiń kómeıine jasyrady. 1951 jyly ekinshi dúrkin tergeýge alynǵan tusta áınek-fotolardyń deni joıylyp ketken kórinedi. Bir ǵajaby alash arystarymen birge túsken Áset aqynnyń fotosy aman qalǵan. 1955 jyly Muhametjan fotograf otbasymen keńes eline qonys aýdaryp Almatyǵa kelip, Balqash Bapınge jolyǵady. Balqash Álimqazyuly bul kisini kompozıtor Ahmet Jubanovpen tanystyrady. Muhametjanovtyń qolynan Áset Naımanbaıulynyń fotobeınesin kórgen kompozıtor ony óńdetip, sýretti joǵaryda aıtqanymyzdaı, «Zamana bulbuldary» atty kitabyna jarııalaıdy.
Osy oraıda atap ótýge turatyn kelesi bir derek «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1990 jylǵy 18 mamyr kúngi sanyna «Asyl aǵalardy sýretke kim túsirdi?» degen bir tutam jazba jarııalanypty. Avtory – Ińkár apamyz. Jazbada ákesinen estigen estelikti keltiredi. Onda: «1918 jyldyń aprel aıy. Sháýeshekke Rossııadan qonaqqa kelgen qazaq jazýshylary Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Raıymjan Mársekuly qurmetine qala syrtyndaǵy baqshalardyń birinde qalanyń qazaq jastary qonaq-májilis jasady. Sol qonaq-májilisinen bútin ýáláııat boıynsha birden-bir fotograf meniń ákeme rásim túsirýge daǵýat qyldy. Májilis ashylysynda Baqtydan Sháýeshekke jeke isimen kelgen qádirmendi Qanaǵat bolys Súıleımenuly (Qabanbaı batyrdyń urpaǵy) joldastarymen jeti-segiz adam kelip qatysty. Solardyń arasynda Áset aqyn da bar edi. Bul Áset aqyndy osydan tórt-bes jyl buryn Barlyq-Arasanǵa bara jatqan jolymda Emil boıynda Álimǵazy bolystyń (Balqash Bapınnyń ákesi) atajurtynda meıman bolyp qonǵan kezimde kórgem, salǵan ánin estigem. Kelýshiler men shaqyrylǵan meımandardy tanystyryp bolǵan soń Mirjaqyp Áset aqynnan birer án, óleń aıtyp berýdi ótindi. Buǵan sonda bolǵan halyq ta qosyldy. Basynda Áset án salýǵa tamaǵy aýyryp júrgendigin syltaý qylyp, qabyl almady. Biraq suraýshylar qaıta-qaıta yqylas etken soń: «Men dombyramen aıtýshy edim», dep dombyra talap etti. Qaıdan ekenin bilmeımin bir jaqsy dombyra taýyp keltirildi. Buny qolǵa alyp arly-berli shertip kórip, munymen án-kúı aıta almaıtyndyǵyn bildirdi. Jáne: «Jaqsy garmon bolsa», dedi. Garmon da tabyldy. Biraz ýaqyt Áset qysylyp, yńǵaısyzdanyp otyrdy da, ánge salyp, óziniń ónerin kórsetti. Ásetti estýshiler maqtap, oǵan bıik baǵa berdi. Qonaq-májilistiń sońynan rásimge túsirý boldy. Áset sonda bir shette otyryp túsip qalǵan edi», dep jazady.
Sondaı-aq Alash arystarynyń Sháýeshekke kelgen sebebi týraly Muhametjan Iýsýpov joǵarydaǵy esteliginde kókeıge qonymdy mynadaı pikir aıtady: «1916 jyly patshalyq Reseıdiń «Qazaq jastaryn maıdannyń qara jumysyna alý týraly» oǵash saıasatynyń kesirinen kóptegen shańyraq qytaı eline asyp ketken bolatyn. 1917 jyly ornaǵan Keńes úkimeti sol adamdardy qaıtaryp ákelý máselesi boıynsha qazaq zııalylaryn jibergen», depti.
Joǵarydaǵy áńgimelerdi aıyp bergen Ińkár apamyz: «Ákem Muhametjan Iýsýpov 1975 jyly Frýnze (qazirgi Bishkek) shaharynda qaıtys boldy. Osy kúnde ár kez Ásettiń sýreti jarııalanǵanda ony túsirgen meniń ákem ekeni eshqashan aıtylmaıdy. О́kpe-naz aıtaıyn dep otyrǵan joqpyn. Biraq qanshama qýǵyn-súrginnen ótkende peshtiń kómeıine, quran qobdıshasyna, etiginiń qonyshyna tyǵyp, aman-esen saqtaǵan eńbeginiń eskerilmegeni kóńilge qaıaý túsiredi», dep nazyn aıtty.
