Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Polkte áskerı tártip óte qatal, starshına Alekseı Bodýnov kitaphanadaǵy gazet-jýrnal tigindilerin tekseredi, sondyqtan oqyp bolǵannan keıin mindetti túrde eki gazetti de tigindige tirkeımiz. Ǵaınet pen meniń mekteptegi synyptasym Amangeldi Muqashev eki-úsh aılyq kýrsty bitirip, tep-tez aǵa serjant shenine ıe boldy da, bizdiń apshymyzdy qýyrdy. Qaıdan úırengenin qaıdam, Amangeldi sol kezdiń ózinde orys tiline jetik. Qazaqtan – men, ózbekten – Sálim bul tilge álsizdeý boldyq. «Toqpaǵy myqty bolsa, kıiz qazyq jerge kirer» degendeı, áıteýir, úıtip-búıtip qatarǵa kirdik-aý!
Sol jyldarda áskerden kelgenderde azdap maqtanysh sezimi boldy. Soldat kıimin qasterlep, kóshege, qonaqqa shaqyrǵanǵa syqıyp kıip barý, kerzi etikti laqtyryp tastap, eski qurym etik taýyp, onyń qonyshyn jıyra kııý degen sııaqtylar – menen de shet qalmady. Osyndaı bir qam-qareket tusynda ákemniń: «Ýaqyty ótip keter, «Sosıalıstik Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda» gazetine, sosyn «Juldyz» jýrnalyna kelesi jylǵa jazyl, má, aqsha», degeni. О́zi osy eki gazetti jazdyryp alyp oqıdy eken, kenetten «Juldyzdy» qostyrǵanyna ishimnen rızashylyq sezimde boldym. Mektepte oqyp júrgende, ǵaıyptan taıyp, «Juldyz» ýaqytsha qolyma túsip, «Qan men terdiń» jýrnaldyq nusqasyn bir nómirinen, «Qaharly kúnder» romanyn bir nómirinen oqyp, shuǵyl túrde eki avtorǵa da muqııattap hat jazǵanmyn. Dámem zor edi, biraq qaıyra jaýap bolmady, múmkin qoldaryna tımegen shyǵar. Aıtpaqshy, soldattyq ómirde shatqaıaqtap óleńsymaq jazyp, áriptesterime oqyp júrdim. Oralǵan soń sol óleńniń birsypyrasy aýdandyq gazette jarııalandy. Kele sala tókpektetip ákeme de oqyǵanmyn, osy kúni oılaımyn, «Juldyz» jýrnalyna jazylýǵa osy áreketimniń de paıdasy tıgen bolar-aý dep.
Sol 1964 jyldan beri men «Sosıalıstik Qazaqstan», («Egemen Qazaqstan»), al 1974 jyldan bastap «Juldyz» jýrnaly, sál keıinirek «Qazaq ádebıeti», «Lenınshil jas» gazetteriniń bir sanyn da qalt jibermeı qadaǵalap oqyp kelemin. 1970-1975 jyldary stýdenttik kezimizde gazet-jýrnaldy ár kósheniń qıylysqan tusyndaǵy dúńgirshekten satyp alatynbyz.
Ol kezde basylymdardyń taralymy aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyqtaı edi. Mysaly, «Juldyz» jýrnalynyń taralymy Tahaýı Ahtanov bas redaktor bop turǵan kezde 50-55 myńǵa jetti. 1990 jyly qatarǵa qosylǵan «Ana tili» gazetiniń taralymy áp degende sharyqtady da, birte-birte azaıa berdi. Jazýshy Mereke Qulkenov bas redaktorlyq etken jyldary bul gazet taralymy qaıta 30 myńǵa jetti.
Elimizdiń bas gazeti – «Egemen Qazaqstandy» táýelsizdik jyldary Sherhan Murtaza basqardy. Basylymnyń taralymy kóterilgeni osy tus. Gazettiń basshylyǵyna belgili qalamger Saýytbek Abdrahmanov taǵaıyndalǵan kezde basylymnyń taralymyn keńes kezindegi taralymǵa jýyqtastyra aıdy aspanǵa shyǵaryp, oqyrmannyń júregine jol tapty. Sózimizdi naqty derekpen dáleldesek: 2014 jylǵy 25 naýryz sany – 201 715 dana, 2015 jylǵy 12 tamyz sany – 203 394 dana, 2016 jylǵy 9 qańtar sany – 210 932 danamen jaryq kórgen. Qalyń oqyrman basylymdy izdep júrip oqydy. Shynaıy kóńilmen El gazeti «Egemen», jazylmaımyn nege men?», dedi. «Egemen Qazaqstannyń» betinde jurt shóldep otyrǵan túıtkildi máseleler ashyq jazyldy. Synı materıaldar óz órisin taýyp, gazettiń tórine jaıǵasty. Basylym betinde 1920 jyl men 1940 jyldyń arasynda muraǵatta (arhıv) jasyrynyp jatyp qalǵan ashy da, tushy da materıaldardy taýyp jarııalady. Kil «men ataıyn, sen tur» jýrnalısterin baǵyt berip jumsaǵasyn, olar jeti qabat jerdiń astyndaǵysyn sýyryp alýǵa daıyn edi. Al marqum Erjuman Smaıyl men Janbolat Aýpbaev o bastan «Egemen» úshin jaratylǵandaı jýrnalısterdiń jýrnalısi, ekeýi de basylymǵa zor úles qosty.
Sirá, 2008 jyldyń kúz aıy-aý! Saýytbek Aqtóbe qalasyndaǵy ýnıversıtette oqyrmandarmen kezdesý ótkizdi. Eki saǵattaı ýaqyt jalǵyz ózi sóıledi. Gazettiń kelesi jylǵy josparynan naqty-naqty materıaldardyń atyn atap, túsin tústep, qandaı másele kóteretinin shegelep tastady. Sodan keıin suraq-jaýapqa aýysty. О́rimdi, óresi bıik suraqtar qoıyldy. Bir kelinshek: «Men «Egemen Qazaqstannyń» úsh danasyna jazylyp júrmin. Bireýi – anama, bireýi – ákeme, bireýi – ózime, óıtkeni ekeýi bir gazetke talasyp qalmasyn deımin. Kúıeýim orystildileý edi, ony qazaqshaǵa moıynsundyrdym, qazir «Egemendi» bastan-aıaq oqıdy» dep edi, jurt dýyldata qol soqty. Jalpy alǵanda, Saýytbek Abdrahmanov – baspasózdiń tilin de, tehnıkasyn da tolyq meńgergen, qulashy keń, qarymdy maman. Meniń baıqaǵanym, Saýytbektiń qalyń oqyrmannyń erteńgi gazet betinen neni oqyǵysy keletinin, qandaı janrǵa kóńili aýatynyn, ol ádebıet pe, álde poezııa ma, álde suraq-jaýap pa, álde kórkem ocherk pe, álde túıindi máselege qurylǵan kesip túser synı maqala ma, áıteýir, ýaqyt tezin, ıaǵnı aýanyn bajaılaıtyn kóripkeldiginiń barlyǵy. Nómir qurylymyn buzbaı birdi-ekili materıalmen oqyrmandy rıza etip, «Pa, jasa, Egemen» degizetindigi.
Saýytbek basqa qyzmetke óz erkimen aýysyp, Májilis depýtattyǵyna saılanǵanda, búgingi «Astana aqshamynyń» bas redaktory Erkin Qydyr basshy boldy. Iskerligin baıqadyq. Nómiri birinshi ulttyq gazetimiz 2019 jyly 100 jasqa tolaıyn dep otyrǵanda «tutqasyn kim ustar eken?» dep te qam jedik.
Qudaıǵa shúkir, bilikti de bilgir azamat Darhan Qydyráli oryntaqqa jaıǵasyp, qulashyn ońǵa, solǵa siltep, biraz joba-jospar ıgerip, mınıstr laýazymyna joǵarylady. Búginde ol – senator.
2022 jyldyń qyrkúıek basynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń basshylyǵyna Dıhan Qamzabekuly keldi. Búgingi «Egemen Qazaqstan» jańa laýazymdy jetekshimen Darhan Qydyráli qolǵa alǵan jańalyqty tereńdetip, jańasha sıpatta óristetti. Ár bettegi materıaldyń ornalasýyna, kórkemdelip, bezendirilýine, túrli tústi sýretterdiń erekshe órnektelip, janyndaǵy jandy maqalaǵa ún qosýy basylymnyń dástúrin jalǵastyrdy. Bul ádis – oqyrmannyń sana-sezimin bıiktetip, gazetke degen yqylasyn arttyrǵanyna kýá boldyq. Jarııalanǵan materıaldardyń sapasy, saýattylyǵy, ómirsheńdigi, oqyǵan ár oqyrmanǵa jetetini anyq. Bul – ujym shyǵarmashylyǵyndaǵy birlik pen nátıjeniń kórinisi. Ár bettegi jarııalanym, ózine qoıylǵan aıdarǵa tikeleı jaýap berip, basqa áńgimege moıyn burmaıtyny, ár nárseni bir túrtkilep, ezýlep ketpeıtini oqyrmandy asa súısindireri sózsiz. Gazettiń árbir sany – izdeniske toly. Alys aýdandardan túsetin materıaldardyń dáıekti faktileri syrǵyma sózden góri naqty sıfrlarǵa júginetini, izdenimpaz tilshilerdiń qabilettiligin pash etedi. «Sarǵaıǵan jeter muratqa, sabyrsyz qalar uıatqa» degendeı, basqa basylymdardan kósh ozyq «Egemenmen» eń bolmasa qaptaldasatyn basylym ázirshe joq. Kelesi jylda gazettiń taralymy kóńildegideı bolary haq. Kóziqaraqty, kóńili oıaý oqyrmandar «Egemen Qazaqstannyń» taralym qorjynyn syqıta toltyrar degen úmittemin! Alpys jyldaı osy gazetpen birge jasasyp, kóp oqyrmannyń biri bolyp kele jatqan meniń basylymǵa degen rızashylyǵymda shek joq. Gazettiń ár sanyn asyǵa kútemin, ár betin saralap, asyqpaı oqýyma – basylym da, oqyrman men de múmkindik jasaımyz.
Endigi sóz – ózim elý alty jyl qabyrǵalas júrip, tilekshi bolǵan «Juldyz» jýrnaly bul kúnde bireý bilse, bireý bilmeıtin basylymǵa aınalýǵa jaqyn. Shetelge ketken Muhtar Maǵaýınnen keıin bas redaktor oryntaǵyna bildeı-bildeı tórt jazýshy otyrǵanmen, aı saıyn ár nómiri jaryq kórgenmen, taralym (tıraj) máselesi mandymaı qoıǵany jasyryn syr emes. Buǵan aldymen segiz júz alpystaı Jazýshylar odaǵynyń múshesi alańdaý keregin basa aıtqym keledi. Aldymen eń bolmasa, «Juldyz», «Qazaq ádebıeti» basylymyna ózderi jazylyp, sodan keıin nasıhat jumysyna kóńil aýdarsa, ózderi ómir súrip, jumys jasaıtyn jerlerine, sózderi ótetin joldas-joralaryna, aǵaıyn-týystaryna bir-bir danadan jazdyrýǵa múmkindik jasasa, abyroıǵa bóleneri haq. Astanada bir júz jetpis Odaqtyń múshesi turady. Qudaı dep aıtaıyn solardyń biren-sarany ǵana osy eki basylymǵa jazylady. «Juldyzdy», «Qazaq ádebıetin», aldyrasyń ba, jazylyp pa ediń? dep suraı qalsań, «Joq, qajetti tusyn ınternetten oqyp alamyn ǵoı, onyń nesine áýre bolamyn», deıtinder barshylyq. Ol shirkinder sonda shyqqanyna bir ǵasyr, bir jyl bolǵan «Juldyz», seksen toǵyz jyl tolǵan «Qazaq ádebıeti» gazetiniń neshe betten turatynyn, tipti súdinin umytyp qalmaı ma dep oılaýǵa májbúrmin. Sonda olar – «Juldyzdyń» bir jylǵa jazylý baǵasynyń bar bolǵany – 8 834 teńge ekenin, al «Qazaq ádebıetiniń» 5 526 teńge ekenin bile me eken, álde «Jany ashymastyń qasynda basyń aýyrmasyn» deımiz be?
Sóz arasynda aıta keteıik, men oqyrman retinde «Egemen Qazaqstan», «Ana tili», «Qazaq ádebıeti», «Juldyzǵa» jyl saıyn mindetti túrde jazylamyn. Basylymdardyń jarty jyly da, bir jylǵa jazylý baǵasy da sóz etýge turmaıdy.
Bir aıta ketetin jaıt, qazirgi ýaqyt tym shapshań, eki qoldy qaltaǵa salyp, taltaıyp turýdy kótermeıdi. Qozǵalý kerek, seziný kerek, jazyp-syzý kerek.
Ýaqyt úrdisinen, zaman talabynan shyǵatyn shyǵarmany týdyrsań sony jarııalap kóptiń nazaryna usynýǵa «Juldyz» jýrnaly, «Qazaq ádebıeti» kerek. Bul ekeýiniń jaǵdaıyn aldymen jazýshy oılamasa, endi kim oılaıdy? Ultymyzdyń bas gazeti «Egemen Qazaqstan» bul kúnde biryńǵaı saıası, mádenı aqparattyq baǵyt ustap, poezııa men prozany jarııalamaıdy.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy bolyp Mereke Qulkenov kelgeli odaqta qozǵalys baryn estip te, kórip te jatqan jaı bar. Al «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktorlyǵyna – Turysbek Sáýketaev taǵaıyndalǵanyna rızashylyǵymyzdy bildirdik. Bul eki jazýshynyń qalamy júırik, qulashy keń, oıy tereń, al adamı bolmysy men rýhanı kelbeti zaman aǵymyna jaýap bere alady.
Turysbektiń «Juldyzǵa» sińirgen eńbegi ólsheýsiz. «Jelqaıyq» romany Memlekettik syılyqqa ıe bolǵany – ult prozasynyń abyroıy.
«Juldyz» poezııa men prozanyń jıyntyǵy emes, ýaqyt talabyna, ýaqyt tezine oraı jazylǵan oqyrman lebizin, pikiri men kórikti oıyn, ádiletti Qazaqstannyń jetistigi men jańashyldyǵyn qoryta aıtatyn qomaqty materıaldar uıymdastyrý – jýrnaldyń asyl mindeti depti bas redaktor. Oraıly oı, dóp sóz!
Olaı bolsa, qalyń oqyrman zııalylyq pen mádenıetke janashyrlyǵyn merzimdi basylymdarǵa jazylyp qana kórsete alady. Iske sát!
Marat MÁJITOV,
jazýshy
