Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ár adamnyń ómirinde umytylmaıtyn balalyq, jastyq shaq sekildi kezeńder bar. Al 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi Almatydaǵy joǵary oqý ornynda oqyǵan, jumys istegen jastardyń jadynda óshpesteı iz qaldyrdy. Muny áli kúnge umytpaıtyn jannyń biri – Nurym Erǵalıev. Alataý eteginde shahar jastarymen birge Brejnev alańynda bolǵan ol qazir «Saraıshyq» jýrnalynyń ádebı redaktory. Baspasózdegi eńbegi elenip, byltyr «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattalǵan.
«Sol jyly QazMÝ-daǵy jýrnalıstıka fakýltetiniń 5-kýrsynda oqıtyn edik. Bizdiń kýrstaǵy stýdentterdiń deni páter jaldap turatyn. Men jaldaǵan úı «Qazaqfılm» stýdııasy jaqta ornalasqan. Sabaqqa tús qaıta baramyz. Ádettegideı 17 jeltoqsan kúni de sabaqqa keldim. Biraq fakýltetten kýrstasym Úrlaı Rysbaevadan ózge eshkimdi kórmedim», deıdi Nurym Erǵalıev.
Ekeýi bir-birinen jón surasqanda, Úrlaı kýrstasy «Stýdentterdiń bári alańǵa ketipti. Sen bul týraly estigen joqsyń ba?» depti. Sol kúni alańǵa tek 5-kýrstyń emes, fakýltettiń biraz sýdenti barǵan. Biraq Nurym Erǵalıev alańda ne bolyp jatqanynan habarsyz bolǵan. Sóıtip, ekeýi surastyra júrip, 16 jeltoqsandaǵy qysqa plenýmda Dinmuhamed Qonaevtyń qyzmetinen bosatylǵanyn estigen. Respýblıka basshylyǵyna jergilikti halyqtyń tarıhynan, mádenıetinen múldem beıhabar adam taǵaıyndalǵan edi.
Bul, ásirese, qazaq jastary tarapynan narazylyq týǵyzdy. Almatydaǵy birneshe joǵary oqý ornynyń, onyń ishinde QazMÝ-dyń birneshe fakýltetiniń stýdentteri qarsylyq aksııasyna belsendilik tanytty.
«Biz kýrstastarymyzdy izdep, ortalyq alańǵa jetkende adamnyń óte kóp jınalǵanyn kórdik. Deni – jastar. Olardyń qolynda «Lenındik ult saıasaty jasasyn!», «Ár ultty óz kósemi basqarsyn!» degen plakattar bar. Jastar Jumeken Nájimedenovtiń sózine jazylǵan Shámshi Qaldaıaqovtyń «Meniń Qazaqstanym» ánin shyrqap turdy. Alańǵa ár tustan kelip qosylǵan jastardyń legi toqtaǵan joq. Olar da «Meniń Qazaqstanym» ánin shyrqap keldi. Áli esimde keshke taman Jansaıa Sábıtova degen kelinshek sóıledi. «Men alańǵa qyzymmen kelip edim. Qazir qyzymnyń qaıda ekenin bilmeımin. Adasyp qaldym. Biraq aıtaıyn degenim, qazaq halqy buǵan deıin talaı zobalańdy, ashtyqty da, qýǵyn-súrgindi de kórdi. Munyń bári – qazaqtyń rýhyn syndyryp, bas kótertpeý úshin ortalyqtan jasalǵan ımperıalıstik pıǵyldyń kórinisi. Nege deseńiz, 50 jyl buryn Alashtyń úrkerdeı tobyn, Turar Rysqulov, Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhan, Mustafa Shoqaı sekildi ultjandy zııaly qaýym ókilderin qasaqana halyq jaýyna aınaldyrdy. Ult zııalylaryn sottady, atyp jiberdi. Endi, mine, sondaı jymysqy áreketpen el basqaratyn adamdy basqa jaqtan ákelip otyr. Sonda qazaqtyń arasynan el basqaratyn saıası saýatty, bilimdi adam joq pa?» degenin umytqan joqpyn», dep eske aldy N.Erǵalıev.
Onyń aıtýynsha, qarańǵy túsken mezgilde alańda ózgeshe dúrbeleń bastalǵan. Bul kezde Almatyda jumys isteıtin qazaq jastary da alańǵa jınalǵan. Bul, árıne, alańdaǵy adam sanyn eselep arttyrǵan.
«Jumysshy jastar top-tobymen kelip, stýdentterge rýh bergendeı áser etti. Joǵary oqý ornyna túse almaǵandyqtan, qurylys mekemelerinde aýyr jumysty atqaryp júrgen jumysshy jastardyń báriniń páteri joq. Otbasymen jataqhanada turady. Keıbiri ózge ulttyń qýyqtaı bólmesin, tipti taýyq qora sekildi úıshigin jaldaıdy. Onyń shet jaǵasyn ózimiz de kórdik. Bul, árıne, qazaq jastarynyń namysyna tıetin jaıt qoı. Biraq alańǵa jınalǵan jastar jeke bastyń problemasyn qozǵaǵan joq. Birinshi hatshylyqqa jergilikti adamnyń taǵaıyndalýyn talap etken jastardy qalqanmen, rezeńke soıylmen qarýlanǵan arnaıy maqsattaǵy otrıad toby qorshady. Olar jastardy taratý úshin keri yǵystyrady. Jastar qaıtadan lek-legimen alǵa umtylady. Sol kezde qarýlanǵan otrıad jastardy uryp-soǵýdy bastady. О́rt sóndirýshi mashınalar kolonnasy kelip, sýyq sý shashty. Munyń bári jastardy ashý-yzaǵa ábden býlyqtyrdy. Bul – jastardy arandatý úshin ádeıi jasalǵan áreket», deıdi alańdaǵy oqıǵany kózimen kórgen N.Erǵalıev.
Qazir onyń qolynda Qazaq KSR memlekettik qaýipsizdik komıtetine óz qolymen jazǵan túsiniktemesiniń túpnusqasy saqtalǵan. Bul – 1987 jyly 11 naýryzda jazylǵan túsinikteme. Biraq nege ekeni belgisiz komıtet basshylarynyń, ne ózge jaýapty adamdardyń aty-jóni kórsetilmegen. Muny keıin jaýapty bolmaý úshin, tergeýdi kim júrgizgenin jasyrý úshin ádeıi solaı jazdyrǵan bolýy múmkin.
«Biz alańǵa 17 jeltoqsanda bardyq. Sol kúngi aýa raıy óte yzǵarly edi. О́ńmenińnen óter yzǵyryq jel soǵyp turdy. Keshkisin jaldap turatyn úıge jetý múmkin bolmady. Tún ortasynda QazGÝ qalashyǵyndaǵy №5 jataqhanaǵa jaıaýlatyp áreń jettik. Al kelesi kúni – 18 jeltoqsanda bizdi jataqhanadan shyǵarmaı tastady. Fakýltettiń oqytýshylary kezekshilik atqaryp, stýdentterdiń jataqhanadan shyǵýyna jol bermedi. Birneshe kúnnen keıin tergeý bastaldy», deıdi N.Erǵalıev.
Ony memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń eki qyzmetkeri jataqhananyń jertólesinde tergegen. Biraq tergeýdiń nege jertólede júrgizilgenin áli kúnge túsine alar emes. Jaýap alý kezinde tergeýshiler onyń kózine jaryq shaǵylystyratyn shamnyń sáýlesin túsirip qoıǵan.
«Tergeýshiler «Alańnan kimdi kórdiń? Sen án aıtady ekensiń? Alańǵa nege bardyń?» degendi suraqtardy oryssha qoıdy. Men oryssha túsinbeıtinimdi, qazaqsha jaýap beretinimdi aıttym. Biraq tergeýshiler qaǵazǵa jazyp bergen jaýabyma qanaǵattanbaı, qaıta-qaıta jyrtyp tastap otyrdy. Keıin meni rektoratqa shaqyryp, taǵy da birneshe ret jaýap aldy. Tergeýge odan keıin de qaıta-qaıta shaqyrdy. Sóıtip, 1987 jyldyń jazyna deıin, dıplom alǵansha tergeýge baryp júrdik. Sol kezde fakýltettiń oqytýshylary «Bastapqyda bergen jaýaptaryńnan taımańdar», dep janashyrlyq tanytty. Ustazdarymyzdyń sol janashyrlyǵy bolar, áıteýir, qudaı saqtap, bizdiń 5-kýrstyń stýdentteri qatań jazadan aman qaldyq», deıdi Nurym Erǵalıev.
QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen keıin Almatyda kóp aıaldaǵan joq. Kindik qany tamǵan munaıly óńirge oralyp, tilshilik jumysyn Balyqshy aýdandyq «Kaspıı tańy» gazetinen bastady. Keıin Qurmanǵazy aýdandyq gazetinde, odan soń oblystyq basylymda jumys istedi. Eki aýdandyq gazettiń bas redaktory boldy.
Nurym qazaq jastarynyń beıbit sherýin táýelsizdikke umtylystyń ushqyny dep esepteıdi. Shyndyǵynda bul bodandyqtyń buǵaýyn byrt-byrt úzýge baǵyttalǵan naqty qadam ekeni daýsyz. Bul odaqtyń quramyndaǵy Orta Azııa jáne Baltyq jaǵalaýyndaǵy elderdiń turǵyndaryna úmit otyn jaǵardaı áserin tıgizdi.
«Jeltoqsan kóterilisine qatysty áli de aıtylmaı júrgen derek kóp. Máselen, sol kezde alańǵa qansha adam jınaldy? Alańda qazaq jastaryna, ásirese, qyzdarǵa qarsy zulymdyq áreket jasaýǵa kim buıryq berdi? Bul áreket úshin kim jazalandy? Qansha adam qurban boldy? Mine, osy derekterdi ashyp aıtatyn mezgil jetken sekildi. Teginde Jeltoqsan kóterilisi tolyq zerttelmeı keledi. Bul – tarıhı zertteýge suranyp turǵan taqyryp. Oǵan qatysýshylardyń mártebesi naqtylanbaǵan. Memleket tarapynan Jeltoqsan kóterilisine qatysýshylarǵa áleýmettik jeńildik qarastyrý, qoldaý kórsetýdiń tıimdi tetigi oılastyrylýy qajet. Almatyda jeltoqsanshylarǵa arnalyp qoıylǵan eskertkish eleýsiz jerde tur. Eskertkish kórgen adamdy aýyr muńǵa batyrady. О́ıtkeni eskertkishte qarýly toptyń aıaǵynyń astynda qoǵadaı japyrylyp, jyǵylyp jatqan jastar beınelengen. Nege bulaı? Bul eskertkish bas kótergen adamdardyń osylaı taptalatyny týraly emeýrindi bildirip turǵandaı áser beredi. Jalpy, Jeltoqsan kóterilisine arnalǵan eskertkish sharqaıraqtaı shıryqqan qazaq jastarynyń muqalmas rýhyn áıgilep turýǵa tıis dep oılaımyn», degen pikirin bildirdi ol.
Atyraý oblysy
