Iá, zamannyń myń qubylyp turǵan shaǵynda, totalıtarızmniń qylyshynan qan tamyp turǵan kezinde qazaq zııalylary bir ǵana izgi maqsatty kózdedi – tarıhı sanany silkintý, ulttyq rýhty joǵaltpaý. Osy jolda tarıhı taqyrypta jazǵan shyǵarmalaryn muzjarǵysh syndy paıdalandy. Muhtar Maǵaýınniń «Kók munary» (1972), Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendileri» (1969, 1971, 1973), Oljas Súleımenovtiń «Az ı Iа»-sy (1975), Sofy Smataevtyń «Elim-aıy» (1976), Ábish Kekilbaıulynyń «Úrkeri» (1981), «Eleń-alańy» (1984), bári-bári qoǵamda qatqan seńdi jibitýge baǵyttalǵan muzjarǵysh tas sekildi áser qaldyrdy. Olardyń ár «soqqysy» dúmpý týdyryp, sanada silkinis jasady.
Ásirese «Az ı Iа»-nyń dúmpýi qatty bolyp, Máskeýdi shýlatyp, ultaralyq daýǵa ulasyp, dańqy men daqpyrty uzaqqa jetti. Bul shyǵarmanyń da, avtordyń da ataǵyn ǵaryshtyń jyldamdyǵymen aıǵa bir-aq shyǵarǵan kitap boldy. Tarıhnama men lıngvıstıka máselelerine arnalǵan «Az ı Iа» 1975 jyly «Jazýshy» baspasynan 100 myń danamen jaryq kórdi. Bul oqıǵa ashyq kúnde aspannan jaı túskendeı áserge bóledi. Jurttyń báriniń aıtatyn áńgimesi tek sol edi. «Az ı Iа» týraly el arasynda túrli ańyz jeldeı esti.
Daý-damaıy basynan asqan kitapty shyǵarǵan «Jazýshy» baspasynyń redaksııa meńgerýshisi bolyp istegen jýrnalıst Gennadıı Tolmachev «Kitap týdyrǵan daýyl» maqalasynda bylaı dep jazdy: «Meniń arhıvimde Bakýde baǵanadan julynyp alynǵan qaıtalanbas «habarlandyrý» bar: «Moskvıch» avtomobılin Oljas Súleımenovtiń «Az ı Iа» kitabyna aıyrbastaımyn». Ortalyqtyń qaharyna ilikken 75 tıyn turatyn «Az ı Iа» «qara bazardan qara maldyń qunyn tólep alatyn kitapqa» aınaldy. Sol jyldary Almatynyń shetindegi qara bazardan alyp-satarlarmen saýdalasa júrip, talaı jas pen kári bir qoıyn berip jatyp (ol ýaqytta eń arzan degen qoıdyń baǵasy – 200 som) ıakı tutas bir stıpendııasyn qıyp, kitapty qoldaryna ustady. Sol sáttegi Oljastyń oqyrmandarynyń ishki kúıin, sezimin sózben jetkizý tipten múmkin emes. Bul kitap óliara shaqta ózgeristi kútken kóp jastyń júregin jylytty. Shoq tastady. Ishke túsken shoq ulttyń rýhyn mazdatty. Al avtory qazaq halqynyń maqtanyshyna aınaldy. 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi kezinde alańǵa shyqqan jastar qazaq zııalylarynyń arasynan Oljas Súleımenovti izdedi.
Avtor bul eńbeginde san qyrly sıpatta tanylǵan. Birde slavıst, túrkolog, shýmertanýshyny kórsek, endi birde tarıhshy, lıngvıst, ádebıettanýshy, fılosof, sondaı-aq etnograf, paleograf keıpinde de kórinedi. Árıne, aqyndyǵy men azamattyǵy, qaıratkerligi ekibastan baıqalady.
«Az ı Iа» Oljas Súleımenovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵynda erekshe bir kezeńdi qamtydy desek bolady: «Az ı Iа» kezeńi. Dańqy men daqpyrty bas alatyndaı daýǵa ulasqan bul kitap keı sátterde aqynnyń ómirin de sheshti. Baspadaǵylar «Az ı Iа» kitabynyń ekinshi shyǵarylymyn bastaımyz dep jatqanda, kenetten bomba jarylǵandaı kitapqa aıyp taǵylady. Avtor orys ádebıetiniń maqtanyshy «Igor jasaǵy týraly jyrdan» qypshaq sózderin kóptep taýyp, arnaıy zertteý nysanyna aınaldyrýy keńestik ıdeologııaǵa saı kelmedi.
KSRO Ǵylym akademııasy «Az ı Iа» kitabyn eki jylda eki ret arnaıy talqylap, avtordyń «óreskel qatelikterin» kórsetti. Akademık Dmıtrıı Lıhachev «Slovo o polký Igoreve» ı kýltýra ego vremenı» dep atalatyn monografııasynyń bir taraýyn Oljas Súleımenovke arnap, qazaq aqynynyń pikirlerinen ultshyldyq saryn «tapty», zertteý tásilderin «túkke turǵysyz» dep atady.
«Az ı Iа»-nyń taǵdyrymen belsene aınalysqan máskeýlik ǵalymdar 10 saǵat boıy útir-núktesine deıin qaldyrmaı kitapty talqylap, aqyndy «halyq jaýy» dep tanyp, tipti atý jazasyna kesý kerek degendi de aıtqan. Qazaqstannyń birinshi basshysy Dinmuhamed Qonaevtyń daýly iske aralasyp, arasha túsýiniń arqasynda ǵana aqyn «ajaldan» aman qaldy. Dımekeń kitapty alyp, Brejnevke kórsetip, onda eshqandaı ultshyldyq aram pıǵyldyń bir mysqaldaı da izi joq ekenin dáleldep, basy bálege qalǵan aqyn taǵdyryna arasha túsken.
Shynynda, «Az ı Iа»-ny alǵash oqyǵan kóp oqyrman sol kezdegi qazaqtyń uǵym-tanymymen qaraǵan ýaqytta birinshi taraýyna – túrkızmge ǵana úńilgen sııaqty. Ádebıetshiler de avtordyń aıtatyn negizgi oıy «Az ı Iа»-nyń «Shýmername» atty ekinshi bóliminde jatyr deıdi. Osy bóliminde túrkiniń tarıhyn 5 myń jylǵa keri shegindiredi. Oljas Súleımenov bir suhbatynda: «Men «Az ı Iа» kitabyn jazýǵa Dala men Rýstiń tarıhy ejelden qoıyndasyp ketkenin, eki eldiń tarıhtyń uzyna boıynda, negizinen jaqyndasýmen, baýyrlasýmen ótkenin, halyqtardyń, tipti tilderi aralasýǵa deıin jetkenin dáleldeý úshin kiristim», deıdi.
Talaı muzjarǵyshtardyń otty ekpininen, ór daýsynan keıin týǵan azattyqtyń araıly tańynan beri óte shyqqan otyz jylda talaı dúnıe ózgerdi. Qazir «Az ı Iа» týraly nebir áńgimelerdi ańyz qylyp aıtamyz. Álemge aty shyqqan, múıizi qaraǵaıdaı ǵalymdardyń ózderi «Az ı Iа»-da aıtylǵan sózderdiń aqıqat ekenin moıyndap jatyr. Keýdeńdi maqtanysh kerneıdi.
