Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Aýyz sý qubyryn júrgizý jumystary keıde áldekimder úshin maıshelpek sııaqty kórinetini jasyryn emes. Bir jarym jyl buryn Turar Rysqulov aýdanyna qarasty Jarlysý aýylyndaǵy jamaǵattyń janaıqaıy «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Jarlysý jaramdy sýǵa jarymaı otyr» degen taqyryppen jaryq kórdi. Budan bólek, Sógeti, Mamaı aýyldarynyń halqy tirshilik nárinen taryǵyp otyrǵanyn jazdyq. Maqalada barlyq taraptyń pikirin qamtyǵan edik.
Shilińgir shildede jalǵyz qudyqqa kezekke turǵan, avtokólikpen, esek arbamen sýǵa talasqan buqaranyń janaıqaıyn bıliktiń nazaryna usyndyq. Aýyz sýdyń azabyna qatysty budan ózge de maqalalar jaryq kórdi. Biraq ózekti másele ońynan sheshiler kúnniń tóbesi kóriner emes. Ýaqyt bolsa synaptaı syrǵyp ótip jatyr.
Taıaýda Moıynqum aýdanyna qarasty Shyǵanaq aýylynyń turǵyndary aýyz sýdyń tapshylyǵyn aıtyp dabyl qaqty. Jýrnalıstermen júzdesken jurt «bal» tatyǵan sý ishýdi armandamasa da, balyqtyń dámi shyǵatyn sýdan qashan qutylamyz dep shaǵym aıtty.
Turǵyndardyń aıtýynsha, áredik bes eldi mekenniń jurty Balqash kóliniń sýyn tutynady eken. Balyq júzetin sýdy amalsyz ishýge májbúr bolyp otyr ǵoı. Árıne, aýyldaǵy aǵaıynnyń mundaı jaǵdaıǵa jetýi – ózekti órteıtin ókinish. Elimiz órkenıet kóshine bet túzegen ýaqytta aýyl turǵyndarynyń órkenıet ataýly álemnen tys ómir súrip jatqany tolǵandyrmaı qoımaıdy. Shalǵaıdaǵy aýdan halqynyń muńy shynynda jan aýyrtady.
Derekke sensek, 500 mln-nan asa qarajat jumsalyp salynǵan sý stansasy isten shyqqan. Birneshe jyldyń bederinde jumys istemeı turǵan. Zardabyn jergilikti halyq tartyp otyr. Ashy sýdy táttige aınaldyratyn qurylǵynyń tazartý júıesi isten shyǵýy saldarynan halyq balyqtyń kúıin keship otyr. Jergilikti jurtty tátti sýmen jarylqaý úshin eki sısternamen aýyz sý tasymaldanady-mys.
Jergilikti atqarýshy bılik merdigerler jumysty bastap ketkenin alǵa tartqanymen, aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty aqpan aıynda jumys toqtaıtynyn jasyrmaıdy. Olar kóktem mezgilinde aýyz sý máselesi tolyǵymen sheshimin tabatynyna bek senimdi. Soǵan qaraǵanda, aýyldaǵy aǵaıyn áli birneshe aı boıy balyqpen birge kúnelte turatyn sekildi. Amal joq qoı.
Shalǵaıdaǵy aýdanda ótkir másele az emes. Qylyshbaı aýylyndaǵy salynǵan sý ǵımaratyna jumsalǵan qarjy da qomaqty. 538 mln teńge jelge ushqan joq pa degen oıǵa shomasyń. Aýyl ákimi Bákir Isabekov geologııalyq zertteý júrgizilgen kezde qatelik ketkenin tilge tıek etip otyr. Sonda kináli kim? Suraq kóp, jaýap joq.
Keıde bıýdjettiń qarajaty qumǵa sińip jatqandaı áser etedi. Máselen, Turar Rysqulov aýdanyna qarasty Jarlysý aýylyn aýyz sýmen jarylqaý úshin de mıllıondaǵan qarajat jumsalǵanyn, nátıjesinde jerden shyqqan tehnıkalyq sýdy jergilikti halyq tutynýdan bas tartqanyn da ashyna jazdyq. Jyldar jylystap ótip jatyr, alaıda aýyl jurtyn tolǵandyrǵan másele ázirge sheshimin tabar emes. Aldaǵy jyly ońynan sheshile me, kim bilsin?
Turar Rysqulov aýdanyna qarasty Jarlysý, Sógeti, Mamaı aýyldaryndaǵy máseleni táptishtep jazǵan bizge aýyl turǵyndary jıi habarlasady. Aıtatyn ýáji burynǵydaı: «Aýylymyzdaǵy aýyz sýdyń máselesi qalaı, qashan sheshiledi?» degenge saıady áńgime aýany.
Balqash sýyna táýeldilikten arylmaǵan Moıynqum aýdanyndaǵy eldi meken turǵyndary úshin tushy sý degenińiz tátti armanǵa aınalyp barady. Olar úshin aınalany kógerishtendirý degenińiz qııal álemi sııaqty kórinedi. Al aýyldyqtardyń máselesin ońynan sheshý úshin sý stansasyn qaıta qalpyna keltirmek kerek. Taǵy da bıýdjet qarjysy ketetin syńaıly. Sonda qazynanyń qarjysy sapasyz jumys úshin osylaısha shashyla bere me? Jaýaptylardyń jaýapkershiligi qaıda qalmaq? Aıypty adamdardy tabý áste qıyn ba? Taǵy da suraq kóp, jaýap joq.
«Osy jazda sýdyń tapshylyǵyn aıqyn sezindik desek, qatelespeımiz. Bir aıǵa jýyq ýaqyt zardabyn tarttyq. Kún kúıip turdy. Jaryq ta jıi sóndi. Bar azyq-túligimiz búlindi. Al bizde azyq-túlik quny óte qymbat», degen shyǵanaqtyq Raýshan Arhımovanyń júzinen yzanyń tabyn ańǵarý qıyn emes edi.
Ashyǵyn aıtsaq, aýyz sýdyń azabyn tartqan aýyldar jeterlik, ondaǵy jaǵdaı máz emes. Tipti keıbir aýyldardaǵy máseleni tıimdi sheshý úshin qarastyrylǵan qarajat qaıda ketti degen zańdy saýal týyndaıdy. Máselen, Jarlysýdaǵy jaǵdaı she? Mıllıondar qaıda jumsaldy? Jaýapty merdiger kináli bolsa, jyldar boıy máseleni nege sheshpeıdi? Kimdi aıyptaýymyz kerek? Bul suraqtarǵa naqty jaýap tabý qıynnyń qıynyna aınalǵan sekildi. Dál jaýap berýden góri keıde jergilikti atqarýshy bılik aýyz sý máselesin aldaǵy jyldary sheshýdiń jolyn qarastyryp jatqanyn aıtýdan jalyqpaıdy. Sengimiz keledi. Biraq zymyrandaı zýlaǵan ýaqyt ýádeni qurǵaq sózge aınaldyra ma degen qaýip te joq emes.
Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde brıfıng ótkizgen óńir basshysy Erbol Qarashókeev jarlysýlyqtar men Moıynqum aýdanyndaǵy jurtty alańdatqan saýaldy tikeleı ózi baqylaýǵa alatynyn aıtyp qýantty. Álbette, bul jumystar ýaqytynda sapasyz atqarylǵandyqtan ótkir másele týyndap otyrǵany daýsyz. О́ńirdiń jańa basshysy halyqtyń kókeıindegi problemany der kezinde sheshse, jergilikti jurttyń alǵysyn arqalaıtyny anyq. Solaı bolsyn degen tilek qana bar.
Aǵyn sý men aýyz sýdyń zardabyn qatar tartyp kele jatqan jambyldyqtar eki problema da ýaqtyly sheshilse degendi jıi aıtyp júr. Aldaǵy ýaqytta óńirde on shaqty sý qoımasy salynbaq. Ol nysandardy da merdigerler saǵyzsha sozyp, jumysyn sapasyz atqaryp ketpese deımiz. Barlyq jumystyń ýaqtyly ári sapaly atqarylýyn jergilikti bılik nazarda ustasa quba-qup.
Jambyl oblysy
