Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qazirgi qazaq, zamanyndaǵy qypshaq dalasynan baryp Mysyrdy bılegen ataqty sultan Beıbarystyń 800 jyldyǵy búkil qazaq dalasynda ataldy. Buǵan deıin ádebıette, kınoda tulǵasy somdalǵan, álem tarıhyna yqpal etken bıleýshi sultan. Ábilmájin Jumabaev qazaqshalaǵan Morıs Sımashkonyń «Jýsan» hıkaıasynda onyń ómirin ustap turǵan jalǵyz-aq sóz ekeni aıtylady. Jalǵyz-aq sóz mazasyn alyp, júregin sýyrardaı sezimderge bóleıdi. Ol qazaqtyń «Kóke» degen eń aıaýly ári qasterli sózi edi. О́ıtkeni Beıbarys kókesinen aıyrylǵan kúni taǵdyry tereńdeı túskeni hám týǵan topyraǵyndaǵy jýsan ıisin ańsap ótkeni shyǵarmanyń kórkemdik qýatyn arttyra túsedi.
Bálkim, osy shyǵarmany negizge aldy, almady, Beıbarys tulǵasyn elimizge tanytqan kórkem týyndynyń biregeıi – 1989 jyly túsirilgen qazaq rejısseri Bolat Mansurovtyń «Sultan Beıbarys» kórkem fılmi. Bul fılm bıyl 4K sıfrlyq formatyna kóshirilip, bastapqy kúıine deıin qalpyna keltirildi. Beıbarystyń ózi «Sultan júreksiz ómir súre alady, biraq aqylsyz ómir súre almaıdy», deıtin fılmdi túsirgen rejısser «Jýsan» hıkaıasyna súıenbedi deı almaısyz biraq. Buǵan deıin Áýezov teatry bastap qazaq teatrlarynda qoıylyp kelgen jazýshy Raqymjan Otarbaevtyń «Sultan Beıbarys» pesasy jáne bar. 2014 jyly Belarýsta ótken halyqaralyq festıvalǵa qatysyp, Túrkııanyń Konıa qalasynda ótken halyqaralyq festıvalǵa joldama alyp, belarýs kórermenderi de, túrik baýyrlar da jaqsy qabyldaǵan qoıylym. Áýezov teatrynyń aǵylshyn tilinde tuńǵysh qoıǵan spektakli. Bıyl Mahambet atyndaǵy Atyraý akademııalyq qazaq teatrynyń ujymy qoıdy. Sonymen qatar eldegi túrli mádenı, ǵylymı sharalardy aıtpaǵanda, eń eleýli oqıǵa – Mysyr astanasy Kaır qalasynda Beıbarys sultan saldyrǵan tarıhı meshit qazaq delegasııasynyń qatysýymen qaıta ashyldy. Aýmaǵy 10 myń sharshy metrden asatyn meshit – Kaırdaǵy iri, eńseli ǵımarattardyń biri. Mysyrdy batystan tóngen Krest joryqtarynan, shyǵystan Hýlagý áskerinen jáne el ishindegi dinı alaýyzdyqtardan saqtap qalǵan Beıbarys babamyzǵa «Islam dininiń ekinshi atasy» degen laýazym bergen. Mysyrda bılik qurǵan sultan tilin, dástúrin umytpaı, ulaǵattaǵany týraly derekter bar. Jylnamashylar ol saraıda da tek qana ana tilinde sóılegenin jazypty.
Qazaq poezııasyna olja salǵan qos aqyn Maǵjan Jumabaev pen Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń týǵandaryna – 130 jyl. Ekeýi de qazaq dúnıetanymy men sana-sezimin ósirgen, kókjıegin keńitken qos alyp. Sultanmahmut tipten jas ketken, nebári 27 ǵana jyl ómir súrgen. Munyń on jylyn balalyqqa qısańyz, qalǵan 17 jyl izdenis álegine jete me, joq pa? Izdenis sheginen uzap shyǵý múmkin emes ýaqyt muǵdarynda aqyn úlken ádebıet jasap ketken. Eki roman, bes poema. Ult rýhanııatynyń kádesine aınalǵan qanshama jekelegen óleńder qaldyrǵan. «Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeımiz!» dep Alash gımnin jazǵan. Elimizde aqynnyń mereıtoıyna baılanysty irili-usaqty ádebı-mádenı is-sharalar uıymdastyryldy. Toraıǵyrov oqýlary Kereký óńirinde oblystyq deńgeıde júzege asty. Aqyn shyǵarmashylyǵynyń nasıhaty áli de bolsa jetildirilýi kerek degen oıdamyz. Osynshama ádebı, rýhanı muramen qosa Alashorda úkimetin qoldaýshy retinde de esimi altyn árippen tańbalanýǵa tıis emes pe? Búgingi jastarǵa naǵyz úlgi eterlik jalyndy tulǵany dáripteı túsý lázim.
Shyǵarmalary elge tarala bastaǵannan qazaq balasyn rýhtandyryp kele jatqan biregeı tulǵa, qaıtalanbas aqyn Maǵjan týyndylary Alash rýhanııatynyń tyńaıtqysh qunary ispetti. Aqynnyń ózin oqqa baılap, kózin joıyp, shyǵarmalaryn oqýǵa qansha tyıym salyp, qurtyp jiberýge tyrysqanymen, halyq týyndylaryn tyǵylyp oqyp, sol arqyly kózqaras qalyptastyryp, rýhanı baǵyt alǵanyn ańdaý qıyn emes. О́zinen keıingi aqyndardyń kóbi Maǵjanǵa eliktegenin Qasym jyrlarynan-aq ańǵaramyz. Qasymnan Jumeken men Muqaǵalı úlgi alǵanyn eskersek, kúlli qazaq ádebıetine yqpaly aıqyndalyp shyǵa keledi. Ol bir jaǵy bolsa, halyq arasyna keńinen taraǵanyn bir kezderi jazýshy Kámel Júnisteginen estigenbiz. Bertinde ómir súrse de, ol kisi ESEP (Elin súıgen erler partııasy) partııasynda bolǵany úshin, kózqarastary úshin aıdalyp, teperish kórgeni belgili. «Maǵjannyń bir óleńin Manarbek jyrshydan jazyp alǵanymdy «úsh árip» ańdap, bilip qoıypty» degeni esimizde. Bul Maǵjan aqtalǵanǵa deıin de shyǵarmalary halyqpen birge jasap, rýhtandyra bergeninen habar beredi. Qazir qazaq dalasynda Maǵjan esimi men týyndylary atalmaıtyn kún az shyǵar.
Bıyl aqynnyń 130 jyldyǵyna baılanysty halyqaralyq jyr músháırasy jarııalanyp, nátıjesinde «Maǵjannama» poemasymen Mıras Asan júldegerler qatarynan kórindi. Muny aıtýǵa sebep – aqyn rýhy qozǵaý salyp, oǵan poema arnalǵany, kólemdi eńbek jazylǵany – qazirgi ádebıettiń bir parasy Maǵjan rýhymen tynystap turǵanyn bildiredi.
Detektıv janrynda qalam terbegen jazýshy Kemel Toqaevtyń 100 jyldyq mereıtoıyna baılanysty jarııalanǵan proza baıqaýynyń nátıjesinde roman jazylǵanyn atap ótýimiz kerek. Bas júldesin alǵan jazýshy jas «Egemenniń» tilshisi Abaı Aımaǵambet detektıv janrynda roman jazyp shyqqany – aıtarlyq áńgime. Aptasyna, aıyna bir roman dúnıege kelip jatqan joq. Jylyna bir-eki roman jazylyp, kitap bolyp shyqsa, ol da ádebıettiń aıaq alysyn bildiredi. Onyń ústine qazaq ádebıetinde kenjelep qalǵan detektıv janry. Týyndy qazaq sóz óneriniń oljasy bola ma, joq pa, ol basqa áńgime. Atalǵan báıgede júzden júırik tanylǵan shyǵarma sol kúıi qalǵan joq jáne. «Mazmundama» baspasynan kitap bolyp shyqqany keshe ǵana. «Kaspı» ınternet dúkeniniń izdegishinen «Burylysqa jarty qadam qalǵanda» dep kitap ataýyn terip, tapsyrys berip, alyp oqýyńyzǵa ábden bolady. Dúnıege kelgen kólemdi týyndynyń der kezinde tasqa basylyp, oqyrman ıgiligine aınalǵany – quptarlyq is.
Aıta berse, kóptegen tulǵalardyń mereıtoılary atalyp, shyǵarmalary nasıhattalyp jatty jyl boıy. Biz solardyń arasynan aýzymyzǵa túskenin jáne roman, poema týdyrýǵa sebep bolǵandaryna ǵana toqtalyp óttik. Bárin tize berý taǵy múmkin emes. Al «bizderde mynadaı bar» dep jańadan jazylǵan ol shyǵarmalardy taldaý aldaǵy ýaqyt enshisinde.
