Zeınetaqy júıesindegi jańashyldyq

Salada ilgerileý baıqalady

Osy ındekste bıyl alǵash ret Qazaq­stan­daǵy zertteý de qamtyldy. Alaıda syrtqy syn-tegeýrinderge qaramastan, eli­mizdiń zeınetaqy júıesinde turaq­ty­­lyq pen sapaly ósim baıqalyp otyr. 2023 jyldyń 1 jeltoqsanyndaǵy jaǵ­daı boıynsha, zeınetaqy jınaqtary 17,4 trln teńgeni kórsetip, bir jyl ishinde munyń kólemi 3 trln teńgege nemese 20,5% mólsherge ósti. Jeke zeınetaqy shot­tarynyń sany shamamen 12,31 mln-dy quraıdy. Bıyl 11 aıda BJZQ salym­shylarynyń shottaryna 1,2 trln teń­geden asa taza ınvestısııalyq tabys tústi. Bul byltyrdyń sáıkes kezeńiniń kór­set­kishterinen 468,54 mlrd teńgege ne­mese 60,3% mólsherge artyq.

Osy oraıda bıyl zeınetaqymen qam­syzdandyrý salasyna qatysty BJZQ qyzmetine yqpal etken negizgi jańalyqtardy atap ótýge bolady. «2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýd­jet týraly» zańǵa sáıkes, 2023 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap mynadaı negizgi kórsetkishter belgilendi: aılyq eseptik kórsetkish (AEK) – 3 450 teńge; eń tómengi zeınetaqy – 53 076 teńge; kún­kóris deńgeıi (KD) – 40 567 teńge; ba­zalyq zeınetaqynyń eń tómengi mól­sheri – 24 341 teńge.

Jyl saıyn eń tómengi kúnkóris deń­geıiniń ósýimen bazalyq zeınetaqy kó­le­mi de ulǵaıyp keledi. Jyl basynan beri BJZQ-dan beriletin eń tómengi tólem mólsheri 8,5%-ǵa kóbeıip, 28 396,9 teń­geni (40 567 teńgeden 70%) qurady. Bıyl 2018 jyldyń 1 qańtarynan keıin laıyqty demalysqa shyqqan zeınetkerlerge BJZQ-dan beriletin tólemder 5% mólsherge ósti. Osylaısha, 2023 jyly zeı­netaqy tólemderiniń jıyntyq kóle­mi artty.

Týra bir jyl buryn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev birqatar áleý­met­tik sharany kózdeıtin «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik jastar saıasaty jáne áleýmettik qamsyzdandyrý máse­le­leri boıynsha ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Sonda áıelderdiń zeınetke shyǵý jasyn 2023 jyldan 2028 jylǵa deıin 61 jas deńgeıinde belgileý týraly qamtyldy. Iаǵnı osy kezeń aralyǵynda áıelderdiń zeınetke shyǵý jasy ózgermeıtin boldy. Memleket basshysy óziniń Joldaýynda 2028 jylǵa deıin 61 jasqa deıingi áıelder úshin zeınetkerlik jas jolaǵyn be­kitý keń áleýmettik suranysty eskere oty­ryp qabyldanǵanyn atap ótti.

2023 jyly biryńǵaı tólem mólsher­le­mesi eńbekaqy tóleý qorynyń 20%-yn­ ­(onyń ishinde JTS úlesi – 9%) qu­ra­dy. Osylaısha, eńbekaqy qoryna salyq júktemesi 35%-dan 20%-ǵa deıin tó­mendedi. Bul mólsherlemeni kezeń-ke­ze­ńimen ulǵaıtý kózdelgen. Biryńǵaı tólemge jeke tabys salyǵynyń tólenýge jatatyn somalary, mindetti zeınetaqy jarnalary (MZJ), áleýmettik aýdarymdar, jarnalar jáne mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýǵa aýdarymdar engiziledi.

Áleýmettik kodekstiń oń áseri

Jyldyń basty jańalyǵynyń biri – bıyl 1 shildeden bastap jańadan ázirlengen Áleýmettik kodekstiń kúshine enýi. Bul zańnyń sheńberinde birqatar ne­giz­gi ınnovasııalar iske asyryldy. Atap aıtqanda, salymshylardyń ın­ves­tısııalyq múmkindikteri keńeı­tildi. Endi ınvestısııalyq portfeldi bas­qarýshynyń (IPB) senimgerlik bas­qarýyna mindetti jarnalar esebinen zeınetaqy jınaqtaryn berý kezinde zeınetaqynyń eń tómengi jetkiliktilik shegi eskerilmeıdi. 1 shildeden bas­tap salymshylar ózderiniń mindetti jı­naq­tarynyń 50%-yna deıin IPB bas­qarýyna berýge quqy bar. Sondaı-aq erikti zeınetaqy jınaqtary bar salym­shy­lar jınaqtaryn 100%-ǵa deıin IPB-ge bere alady. 2023 jyldyń shilde-qarasha aılarynda 6 085 qazaqstandyq osy quqyqty paıdalanyp, IPB-ǵa shamamen 9,6 mlrd teńge aýdardy.

IPB basqarýynan jınaqtardy Ult­tyq banktiń basqarýyna qaıtarý mer­zimi eki jyldan bir jylǵa deıin qys­qardy. Osylaısha, bıyl 297 azamat IPB-daǵy jınaqtaryn UB-ǵa qaıtarýǵa ótinish berip, shamamen 1,3 mlrd teńge qaıtaryldy.

Sonymen qatar mindetti zeınetaqy jarnalary (MZJ) salymshylardyń barlyq sanaty úshin mindetti boldy. Atap aıtqanda, azamattyq-quqyqtyq sıpattaǵy sharttar (AQSSh) boıynsha ju­mystardy atqaratyn jáne tabys ala­tyn jeke tulǵalar, Qazaqstanda turatyn jáne halyqaralyq uıymdardyń ókil­dikterinde, akkredıttelgen shet mem­leketterdiń dıplomatııalyq jáne konsýldyq mekemelerinde jumys is­teıtin jeke tulǵalar MZJ tóleıdi. Buryn bul salymshylar MZJ tóleýge qu­qyly, biraq mindetti emes edi. Bul qadam aldaǵy ýaqytta halyqty zeınetaqymen qamtýdy ulǵaıtýǵa yqpal etedi.

Eńbek sińirgen jyldary boıynsha zeınetke shyqqan azamattarǵa turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa nemese emdelýge aqy tóleýge MZJ esebinen jınalǵan zeınetaqy jınaqtarynyń barlyq somasyn paıdalanýǵa quqyq berildi. Shildeden bastap 37 757 azamat 72,33 mlrd teńge somasyndaǵy jınaqtardy paı­dalana otyryp, osy quqyqty paıdalandy. Eńbek sińirgen jyldary úshin zeınetaqy tólemderine quqyǵy bar adamdardyń tolyq tizimi Áleýmettik kodekstiń 212-babynda aıqyndalǵan.

Sondaı-aq BJZQ-da zeınetaqy jı­naǵy bar adam qaıtys bolǵan jaǵ­daıda jerleýge arnalǵan birjolǵy tólem somasy eń tómengi aılyqtyq esep­tik kórsetkishtiń (AEK) 52,4 eselengen mólsherinen 94 eselengen mól­sherine deıin ulǵaıtyldy. Biraq qaıtys bolǵan adamnyń jeke zeınetaqy sho­tyndaǵy qarajattan artyq bolmaıdy. Jerleýge arnalǵan birjolǵy tólem mólsheri 2023 jyly 324 300 teńgeni quraıdy. Ol qaıtys bolǵan adamnyń otbasy múshelerine tólenýi múmkin. Osy áleýmettik tólemdi ulǵaıtý jerleý shyǵyndaryn barynsha tolyq óteýge baǵyttalǵan.

Buǵan qosa salymshylardyń múddesi úshin BJZQ komıssııasynyń mólsheri tómendedi. Bul 1 shildeden bastap zeınetaqy aktıvteriniń 0,01%-ynan aıyna 0,008%-ǵa deıin tómendedi. Sondaı-aq qosymsha shekteý engizildi: komıssııa mindetti zeınetaqy jarnalary boıynsha 0,04 eselengen AEK kóbeıtindisi jáne zeınetaqy jınaqtary bar jeke zeı­netaqy shottarynyń sany retinde aıqyn­dalatyn shamadan aspaýǵa tıis.

Áleýmettik kodekste «Platformalyq jumyspen qamtý» uǵymy aıqyndaldy. Bul ınternet-platformalardy jáne uıaly qosymshalardy paıdalana otyryp, qyzmet kórsetý túri. Eńbek jáne ha­lyqty áleýmettik qorǵaý mınıstr­li­giniń derekteri boıynsha, Qazaqstanda 500 myńǵa jýyq adam platformalyq jumyspen qamtylǵan. Platformalyq jumyspen qamtýdy júzege asyrý úshin tapsyrys berýshi men oryndaýshy ınternet-platformada nemese uıaly qo­symshada tirkeledi. Operator men tap­syrys berýshi, sondaı-aq oryndaýshy arasyndaǵy ózara qarym-qatynas Azamattyq kodekske sáıkes retteledi. Osy jumysqa ornalastyrý quralyn engizýdiń maqsaty – jumyspen qamtý nysandaryna qaramastan, barlyq qyz­metkerge áleýmettik quqyqtar berý, sondaı-aq ınternet-platformalar ar­qyly jumyspen qamtylǵandardy áleý­mettik jáne zeınetaqymen qamsyz­dan­dyrý júıesine tartý. 2023 jyldyń 1 shildesinen bastap iske qosylǵan «Iаndeks.Taksı» jańa jumys quralynyń damýyna serpin beredi.

Jahandyq trendterge súıene otyryp, BJZQ halyqqa qashyqtan qyzmet kórsetý arnalaryn damytady jáne barlyq operasııany sıfrlyq formatta júzege asyrady. BJZQ-nyń sıfrlyq zeınetaqy qyzmetteriniń deńgeıi shamamen 92%-dy quraıdy. 2023 jyly BJZQ salymshylar úshin ýaqytty jáne barynsha qolaılylyqty únemdeý maqsatynda kórsetiletin sıfrlyq qyzmetter jelisin keńeıtýdi jalǵastyryp jatyr.

2023 jyly BJZQ salymshylar men alýshylarǵa qyzmet kórsetý boıynsha 22,8 mln operasııa júrgizdi. Onyń ishinde 15,8 mln – elektrondy formatta, 5,1 mln – avtomatty rejimde. Qor azamattar men uıymdarǵa keri baılanys pen ótinish berý úshin ártúrli múmkindikter beredi. Qazirgi ýaqytta qordyń kez kelgen qyzmetine BJZQ saıtyndaǵy nemese mobıldi qosymshadaǵy jeke kabınet arqyly júginýge bolady.

Jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine – 25 jyl

Bıyl Qazaqstannyń jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine 25 jyl toldy. Júıe qalyptasý jolynyń jartysynan astamyn ótti, óıtkeni júıeniń tolyq sıkli 40 jyl dep sanalady. Sondyqtan oǵan kem degende bir urpaq eńbekke jaramdy kezeńde qatysady.

Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan­nyń jınaqtaýshy zeınetaqy júıesi óziniń turaqtylyǵyn dáleldedi. Muny Mercer CFA ınstıtýtynyń halyq­ara­lyq reıtıngi rastady. Soǵan sáı­kes Qazaqstan 2023 jyly taldaý júr­gizilgen 47 eldiń ishinde 20-orynǵa ıe boldy. Qazaqstannyń zeınetaqy jú­ıe­­si­niń qorytyndy baǵasy 64,9 baldy (C+ baǵasy) qurady jáne sáı­kestik, ornyqtylyq jáne tutastyq krıterııleri boıynsha menshikti sal­maǵy ólshengen sýb-ındekstik baǵalaý nátı­jelerin jı­naq­taý jolymen qa­lyptastyryldy.

Allianz kompanııasynyń 2023 jylǵy jahandyq zeınetaqy esebinde negizgi sharttar, turaqtylyq jáne barabarlyq ólshemderine sáıkes, Qazaqstannyń zeınetaqy júıesine API reıtınginiń 3,5 baly (taldaý júrgizilgen álemniń 75 eli arasynda 34-oryn) berildi.

2023 jyldyń 28 qyrkúıeginde zeı­net­aqymen qamsyzdandyrý salasyn­da­­ǵy ózekti máselelerdi talqylaý maq­­­­satynda jetekshi sheteldik sarap­shy­­­­lardy biriktirgen, Biryńǵaı jı­naqtaýshy zeınetaqy qorynyń Halyq­aralyq áleýmettik qamsyzdandyrý qa­ýym­dastyǵymen (HÁQQ) birlese uıym­dastyrǵan «Mindetti jınaqtaýshy jáne aralas zeınetaqy júıelerin damytý perspektıvalary» atty joǵary deńgeıdegi halyqaralyq dóńgelek ústel ótti. Konferensııada qatysýshylar zeınet­aqymen qamsyzdandyrýdyń ne­gizgi mindetterin jáne úzdik álemdik tá­jirı­belerdi, sondaı-aq zeınetaqy júıe­leriniń bolashaǵyn eskere otyryp, olar­dy sheshýdiń zamanaýı joldaryn talqylady.

Jyldyń mańyzdy kórsetkishteriniń biri – zeınetaqymen qamsyzdandyrý sala­syndaǵy halyqtyń qarjylyq saýat­tylyǵynyń deńgeıi, sondaı-aq «Strate­gııalyq zertteýler ortalyǵy» júrgizgen jyl saıynǵy táýelsiz sosıologııalyq zert­teý nátıjesinde aıqyndalǵan halyqtyń jınaqtaýshy zeınetaqy jú­ıe­sine jáne «BJZQ» AQ-ǵa degen senim deńgeıi sııaqty kórsetkishterdiń joǵary nátıjeleri. Zeınetaqymen qamsyzdandyrý salasyndaǵy qarjylyq saýat deńgeıi eki deńgeı boıynsha taldandy: bazalyq jáne ozyq. Halyqtyń zeınetaqy júıesine degen senim deń­geıiniń ortasha kórsetkishi 5,80 ball deńgeıinde qalyptasty. Bul kórsetkish ortasha deńgeıden joǵary degen zertteý gıpotezasyn rastaıdy. Al BJZQ-ǵa degen senimniń ortasha deńgeıi Qazaq­stannyń zeınetaqy júıesine degen senim deńgeıiniń ortasha kórsetkishimen (5,80% ball) sáıkes keledi.

Osylaısha, Qor jumysynyń ma­ńyz­dy maq­saty halyqtyń jalpy qar­jy­lyq saýatyn jáne zeınetaqy kapıtalyn qalyptastyrýdy arttyrý bolyp sa­nalady. Shyn mánisinde, azamattar bo­­lashaq zeınetaqylarynyń mólsheri kóp jaǵdaıda ózderine táýeldi ekenin, óz jınaqtaryn basqarýǵa jáne olardyń kóbeıýine yqpal etýge, ınvestısııalyq tabystyń ósýin baıqaýǵa, tólem alý kózin tańdaýǵa múmkindik bar ekenin birte-birte túsine bastady.

Jańa jyl jańalyqtan  bastalady

Osy oraıda 2024 jyly iske asyrylatyn zeınetaqymen qamsyzdandyrý salasyndaǵy jańalyqtarǵa toqtala ketken jón. 2024 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy bastalady. Munyń aıasynda Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysynyń 50%-y jyl saıyn 18 jasqa deıingi barlyq jastaǵy balalar arasynda bólinedi. Bul rette tabys esepti jyldyń aldyndaǵy on segiz jyl ishinde ortashalanady. Balalarǵa eseptelgen somalar Ulttyq qor aktıvteriniń quramynda ınvestısııalaýdy jalǵastyrady jáne olarǵa qosymsha ınvestısııalyq tabys esepteledi. Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – jas urpaqty qoldaý jáne oǵan turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartýǵa nemese ulttyq jınaqtar esebinen bilim alýǵa múmkindik berý. Osylaısha, balalar kámeletke tolǵanǵa deıin esepteletin Ulttyq qordyń qarajatyn eki maqsatqa paıdalana alady: bilim alý jáne turǵyn úı satyp alý.

Nysanaly talaptardy (mindet­te­me­lerdi), nysanaly aktıvterdi, nysanaly jınaqtaý shottaryndaǵy nysanaly jınaqtardy esepke alý, nysanaly jınaqtardy tóleýdi júzege asyrý jónindegi operator bolyp «BJZQ» AQ aıqyndaldy.

Sonymen qatar 1 qańtardan bas­tap qoldanystaǵy jınaqtaýshy júıe jańa quramdaýyshpen – jumys berý­shiniń mindetti zeınetaqy jarnalarymen (JMZJ) tolyqtyrylady. JMZJ mólsheri qyzmetkerdiń aı saıynǵy tabysyna baılanysty bolady jáne jumys berýshilerdiń qarajaty esebinen qarjylandyrylady. Jumys berýshige teńgerimdi júktemeni ustap turý maq­satynda JMZJ jarnasy kezeń-kezeńi­men ulǵaıta otyryp aýdarylady:

2024 jyly – 1,5 paıyz;

2025 jyly – 2,5 paıyz;

2026 jyly – 3,5 paıyz;

2027 jyly – 4,5 paıyz;

2028 jyly – 5 paıyz.

JMZJ-ny kezeń-kezeńimen engizý, sondaı-aq olardy salyq salynatyn kiristen shegerimderge jatqyzý jumys berýshige júktemeni teńestirý úshin kóz­delgen. Sonymen qatar zańnamaǵa sáıkes, jumys berýshiniń mindetti zeı­netaqy jarnalary barlyq jumysshy úshin emes, tek 1975 jyly jáne odan keıin týǵandar úshin tólenedi.

2024 jyldan bastap JMZJ engizý memleket, qyzmetker jáne jumys be­rýshi arasyndaǵy jaýapkershilikti bólý jolymen zeınetkerlikke shyq­qannan keıin qyzmetkerdiń zeınet­aqy­men qamsyzdandyrý deńgeıin art­tyrýǵa, sondaı-aq barabar zeınetaqy tólemderimen qamtamasyz etýge, onyń ishinde zeınetaqy júıesiniń ortaq qu­ramdaýyshyn birtindep qysqartýdy eskere otyryp, yqpal etedi.

Buǵan qosa 1 qańtardan bastap BJZQ sa­lymshylary jeke qatysýynsyz saq­tan­d­yrý kompanııalarymen zeınetaqy annýıteti sharttaryn jasaı alady. Sa­lymshy, ómirdi saqtandyrý kompanııa­sy (О́SK), Memlekettik kredıttik bıýro (MKB) jáne BJZQ arasyndaǵy ózara is-qımyl onlaın túrde júrgiziledi.

Atalǵan ınnovasııalar azamattar úshin túrli servısterdiń yńǵaılylyǵy men qoljetimdiligin arttyrý jáne el­de Sıfrlandyrý baǵdarlamasyn, onyń ishinde onlaın-formatta damytý maqsatynda qabyldandy. О́SK-ge zeınetaqy jınaqtaryn aýdarýdy avtomattandyrý eldiń saqtandyrý naryǵyn damytýǵa, О́SK arasyndaǵy báse­ke­les­tikke, salymshylarǵa zeınet­aqy tólemderin alýdyń balamaly tásilderin usynýǵa, sondaı-aq halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrýǵa yqpal etedi.

Jalpy, jınaqtaýshy zeınetaqy júıesin damytý ári qaraı jalǵasa beredi. Tıisinshe, normatıvtik-quqyqtyq baza da jetildiriledi. Mysaly, JMZJ jınaqtaý esebinen zııandy eńbek jaǵ­daılary bar jumystarda isteıtin aza­mat­tarǵa zeınetaqy tólemin júzege asyrýdy retteıtin normatıvtik qujat ázirlenip jatyr. Osy jobaǵa sáıkes, zeı­netaqy tólemderi 84 aı ishinde JMZJ tóleý júzege asyrylǵan 55 jasqa tolǵan adamdar úshin kózdeledi. Bul nor­many engizý 2024 jyldan bastap jos­­parlanyp otyr.

Buǵan qosa jarnalardy tóleý jáne BJZQ-dan tólemder alý kezinde azamat­tar­dyń ártúrli sanattary úshin salyq she­gerimderin qoldaný máselesi de tal­qy­lanyp jatyr.