Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
1982 jyly Qazaqstannyń Reseıge «óz erkimen qosylýynyń» 250 jyldyǵyn asa joǵary deńgeıde, saltanatty jaǵdaıda atap ótkenimiz áli esimde. Bul merekege Máskeýden, KSRO-nyń barlyq respýblıkasynan delegasııa kelip, Almatyny ǵana emes, búkil qazaq dalasyn dúbirletkeni áli umytylǵan joq. Alaıda bul «merekeni» qazaqtyń ózine toılatý Máskeý ıdeologteriniń oılap tapqan qıturqy saıasaty ekenin ol kezde biz bile bermeıtin edik. О́ıtkeni kommýnıstik qyzyl ıdeologııa KSRO aımaǵyn mekendeıtin barlyq buratana halyqty «jyly shyraımen» ishke tartqansyp, olardy orys shovınızminiń kózge kórinbeıtin bolat buǵaýymen shynjyrlap tastaǵan bolatyn. Al Reseı patshalyǵy sol shynjyrly buǵaýdy qazaqqa bárinen buryn salǵan-dy. Qazaq elin baýyryna basqansyp, aldymen jerin aldy, sonan soń ishimizge dendep enip, tilimizdi, dinimizdi, salt-dástúrimizdi aldy, sanamyzdy ýlap, tarıhı jadymyzdy ada qyldy. Bizge shynaıy tarıhymyzdy teris ýaǵyzdap, jolymyzdan jańylystyrdy. Qazaqtyń memlekettiligin moıyndamaı, memleket basqarǵan handarymyzdy halyqty qanaǵan jaýyz retinde kórsetken Reseı bıligi, orys bolmasa mal sońynda salpaqtaǵan saýatsyz qazaq el bolmas edi dep sendirdi. Tek 1991 jyly Táýelsizdigimizdi alǵannan keıin ǵana tarıhymyzdy túgendeýge múmkindik alǵan edik. Tipti egemendigimiz ben táýelsizdigimizdi moıyndaǵysy kelmegen Máskeý áli kúnge eski qolamtasyn byqsytýmen keledi. Saıasatker symaqtardyń qazaq memlekettiligi týraly teris kózqarasy elimizdi dúr silkindirdi: ultjandy patrıot azamattarymyz ashýǵa mindi, tarıhshylarymyz namysqa qamshy basty. Sóıtip, 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıyn atap ótý jóninde Memleket basshysynyń Jarlyǵy shyǵyp, tarıhshylarymyz Qazaq handyǵynyń tarıhyn bultartpas aıǵaqtarmen dáleldeýge kiristi.
Solardyń biri – Bereket Káribaev. Buǵan deıin-aq 1996 jyly «XV ǵasyrdyń sońy XVI ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi Qazaq handyǵynyń Maýrennahr bıleýshilerimen saıası qarym-qatynastary» taqyrybynda tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, 2010 jyly «Qazaq handyǵynyń qurylý tarıhy» taqyrybynda tarıh ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin qorǵaǵan Bereket Baqytjanuly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótýge daıyndyq kezinde de belsendilik tanytyp, óziniń ultjandylyq qasıetin taǵy bir qyrynan tanytty. Sol kezderdi jáne Qazaq handyǵynyń tarıhyn eske ala otyryp, ǵalym B.Káribaevtyń «Ulan baıtaq elimizde Qazaq handyǵyna deıin biraz memleket ómir súrdi. Sonaý skıf-saq dáýirinen bastasaq, Ábilqaıyr handyǵyna deıin Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrgen memleketterdiń uzyn-yrǵasy jıyrmaǵa jetedi. Al jekelegen ulystardy eseptesek, jıyrmadan asyp jyǵylady. Negizinen, bulardyń bári belgili bir taıpanyń nemese taıpalyq odaqtardyń saıası uıymy, memlekettik qurylymdary ǵana, ıaǵnı ǵun, úısin, qańly, qypshaq, oǵyz memleketi sııaqty usaq qurylymdar ǵana. Al Túrik qaǵanaty men Altyn Ordanyń memlekettik mártebesi ózgesheleý boldy. Olar – ımperııa dárejesine jetken memleketter. Sondyqtan olardy bir halyqtyń (ulttyń) memleketi boldy deýge kelmeıdi. Al bizdiń naǵyz memleketimiz – Qazaq handyǵy. XV ǵasyrdyń orta sheninde qurylǵan Qazaq handyǵy búkil Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy eń alǵashqy ulttyq sıpattaǵy memleket boldy», degeni bar. Onyń aıtýynsha, qazirgideı jahandaný kezeńinde tarıhı tuǵyry berik halyqtar ǵana jer betinen joıylyp ketpeı, damýdyń kelesi satylaryna bet alady. Al tarıhı tamyry álsiz el jahandanýdyń ıirimine jutylyp, basqa formattaǵy etnıkalyq damýdyń jolynan shyǵyp qalýy bek múmkin nemese óziniń negizgi ult retindegi bolmysynan aıyrylyp qalýy ǵajap emes. Mundaı jaǵdaıǵa jetpes úshin biz óz ıdeologııamyzdy tól tarıhymyz arqyly nyǵaıtýǵa tıispiz.
Bereket Káribaev – tarıhy tolǵamaly Syr óńirinde týyp-ósken. Altyn qursaqty ana Baqytjamal Dilmaǵanbetqyzy men aýyl kitaphanasynyń meńgerýshisi Baqytjan Káribaıulynyń shańyraǵynda dúnıege kelgen ol jastaıynan bilim-ǵylymǵa qushtar bolyp ósti. 1990 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetin tarıh jáne qoǵamtaný pánderiniń oqytýshysy mamandyǵy boıynsha úzdik bitirip, tarıh fakýlteti Qazaq KSR tarıhy kafedrasyna assıstenttik qyzmetke qaldyryldy. Sodan beri B.Káribaev osy kafedrada qyzmet atqaryp keledi. Ol assıstentten professorǵa deıingi qyzmet satylarynan ótti. 2016 jyly Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndaldy. Stýdent kúninen Berekettiń oı-sanasy ǵylymǵa aýdy. Ony birjola ómirlik maqsatyna aınaldyrdy.
Kandıtattyq dıssertasııa taqyrybyn bekitip alǵannan keıin birjola ǵylymı izdeniske den qoıdy. Kúıbeń tirshilikti jıyp qoıyp, kúnuzaqqa arhıvterde, kitaphanalarda otyratyn. Taqyrybynyń kúrdeli bolǵanyna qaramaı, qıyndyqty eńserý úshin aıanbaı kúsh jumsady, tynbaı oqyp izdendi. Bolashaq ǵalym erik-jigerine, bilimine, talabyna súıene otyryp, ǵylymnyń bıik-bıik asýlaryn baǵyndyryp, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, kóp uzamaı ǵylym doktory ataǵyn qorǵady. Odan ári Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, akademıgi degen joǵary ǵylymı deıgeıge kóterildi. Árıne, munyń bári ǵylym jolyndaǵy janqııar eńbek jáne izdenistiń jemisi edi.
Janqııar eńbek demekshi, B.Káribaev 30 jyl ishinde uzyn sany 700-den asa ǵylymı, ǵylymı kópshilik eńbek, oqýlyq pen oqý quralyn jazypty. Munyń 20-sy – monografııa. Sondaı-aq ol – Qazaqstan tarıhy boıynsha 4 tarıhı anımasııalyq fılm ssenarııiniń avtory, «Uly dala tańy» tarıhı kórkem fılminiń bas keńesshisi. Bereket Baqytjanuly 50-den asa Halyqaralyq jáne respýblıkalyq ǵylymı konferensııaǵa qatysyp, onda XIII-XVIII ǵasyrlar arasyndaǵy Qazaqstan tarıhynyń etnıkalyq, saıası, memlekettilik tarıhy máseleleri, qazaq tarıhyndaǵy uly tulǵalar tarıhy jóninde taǵylymdy baıandamalar jasady. Onyń Qazaq handyǵynyń tarıhy týraly mazmundy da ótkir baıandamalary nebir shetel ǵalymdarynyń qazaq tarıhyna degen qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵany sózsiz. Akademık B.Káribaevtyń «Túrkistan jáne Qazaq handyǵy» (1990), «Altyn orda jáne Qazaq handyǵy» (2022) monografııalary – otandyq tarıh ǵylymynyń altyn qoryna qosylǵan súbeli dúnıeler. Qazaq handyǵynyń qurylý tarıhynan bólek ol kórnekti tarıhı tulǵalarymyzdyń ómiri men qyzmetin zerttep, asa aýqymdy eńbek tyndyrǵanyn atap ótkenimiz jón. Izdenimpaz ǵalymnyń Qasym han, Muhammed Haıdar Dýlatı, Jáńgir han, Esim han, Táýke han, Shekti Tileý batyr Aıtuly, Ábilmámbet han, Mataı Bóribaı batyr sııaqty tarıhı tulǵalarymyzdy zertteýge qosqan úlesi zor. Sonymen birge bul eńbekter qazirgi zamandaǵy tulǵataný máselelerin tyń derektermen tolyqtyrǵan súbeli dúnıeler dep bilýimiz qajet. Jalpy, bir ǵana ǵalymnyń 30 jylda bitirgen isi erlikpen parapar. Janqııarlyq degen – mine, osy. Sanaly ómirin, taǵdyr-talaıyn ǵylymǵa arnaǵan Bereket Káribaevtyń búgingi tańdaǵy ǵylymı-zertteý jumystarynyń baǵyttary da óte mańyzdy ári ózekti. Eljandy, ultjandy ǵalym óziniń búkil ómiri men kúsh-qaıratyn osylaısha ultqa qyzmet etýge arnap keledi.
Men biletin Bereket Káribaev – shynynda da, ǵylymı qaıratker, júregi meıirim shýaǵyna toly, júzi nur shashyp turatyn jaısań jan. Bireýge qııanat qylý, kúnshildik, ozbyrlyq sııaqty jat minez-qulyqtan ada, jany tap-taza Bekeńdi áriptesteri aıryqsha qurmetteıdi. Onyń ǵylymı zertteý eńbekterin kórip, tańyrqaımyz ári tynymsyz eńbekqorlyǵyna tántimiz. Ǵalymnyń ǵylym jolyndaǵy tabandylyǵy búgingi jáne erteńgi jastarǵa ónege. Bereket Baqytjanulynyń elimizge bergeninen bereri kóp, alar asýlary da bıik.
Ǵabıt KENJEBAEV,
Abaı atyndaǵy QazUPÝ Tarıh jáne quqyq ınstıtýtynyń dırektory,
UǴA korrespondent-múshesi
