Patshalyq Reseı qulady. Keńester Odaǵy quryldy. Keshegi Reseı Imperııasynyń bodany bolǵan qazaq eli úshin bolshevıktik qoǵam júıesi qasiret te, qasıet te alyp keldi.
Qasireti – kolhozdastyrý saıasaty kezinde qazaq mal-jannan aıyrylyp, toz-toz bolyp, údere kóshti. Tarydaı shashyrap, shekara asyp ketti. Eldi asharshylyq jaılady. Qazaqtyń uly klassık jazýshysy Muhtar Áýezov 1922 jyly Qazaq qyzmetkerleri Odaǵy Keńesiniń májilisinde: «Shyndyǵyna kóshsek, asharshylyq jaılaǵan qyrdaǵy eldiń qyrylǵanynyń janynda, qaladaǵy ashtyqtyń úreıli kórinisteri oıyn sııaqty áser etedi. Eger de bul adamdardy ashtyqtan qutqarý úshin dál qazir, shuǵyl túrde sheshýshi shara qoldanbasa, onda Qazaq Respýblıkasy – qazaqsyz qalady», dep aıtqan eken. (QR MOA 82 qar. 42-shi is, 23-24 paraqtar).
Iá, tarıhshylardyń sońǵy jyldardaǵy zertteýlerine qaraǵanda asharshylyq jyldary qazaqtyń 50 paıyzǵa jýyǵy opat bolypty.
Qazaq eliniń qalyptasýy men damýynda joǵary mekteptiń alatyn orny erekshe. О́ıtkeni, Memlekettiń kúshti bolýy – onyń kadrlarynyń myqty bolýymen tyǵyz baılanysty. Osy oraıda Ultymyzdyń ǵylym jáne bilim shańyraǵy – QazMÝ, keıin ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetine aınalǵan qasıetti qara shańyraqtyń qaıtalanbas tarıhy, alyp otyrǵan bıik tuǵyry bar.
Qasıeti – kúıregen halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý saıasaty júrgizildi. Eldi ındýstrııalandyrý maqsaty qoıyldy. Ol úshin ne isteý kerek? Árıne, bilimdi, ǵylymı oıdy, mesheýlikti joıa alatyn jańa kadrlar shoǵyry qajet edi. Ol kadrlardyń bárin Máskeýde daıyndaý múmkin be? Árıne joq. Sondyqtan da Odaqtas Respýblıkalarda JOO ashý qajettiligi týyndady. Keńester Odaǵynyń alǵashqy jyldarynda saýatsyzdyqty joıý, mektepter ashý, ýchılısheler, FZÝ sekildi oqý oryndary ashyldy. Jastar bul jerlerde oqydy, mamandyq aldy. Degenmen, olar irgeli mindetterdi sheshe almady.
Bılik Qazaqstanda Almaty Pedagogıkalyq ınstıtýtyn qurdy. Ol mektepter úshin pedagog muǵalimderdi daıarlaýǵa baǵyttaldy. Al ýnıversıtet qurý qajettiligi kóterilgende, pedınstıtýt ýnıversıtetke qoıylatyn talaptardy júzege asyra almaıtyndyǵy kórindi.
Keńester Odaǵy aldyna úlken maqsat qoıdy. Ol tutastaı Odaqtas Respýblıkalarda kadrlar daıarlaý maqsatynan týyndady. О́ıtkeni alyp ındýstrıaldy Memleket qurý úshin Odaqtas Respýblıkalardyń kúshti ǵylym-bilim kadrlary qajet boldy. Ulttyq saıasat úshin, ulttyq kadrlar qajettigi týyndady. Osylaı 1933 jyly 20 qazanda Máskeýde, Kremlde №2293 qaýly qabyldandy. Ol «Qazaqstan úshin mamandar daıarlaý» dep ataldy. Qaýlyǵa Keńes Odaǵy Halyq Komıssarlar Keńesiniń tóraǵasy V. Molotov (Skrıabın) qol qoıdy. Osy qaýlyny oryndaý úshin BKP (b) Qazaq ólkelik komıteti QazMÝ-dy qurý týraly 1933 jyly 13 qarashada pedagogıkalyq ınstıtýttyń negizinde ýnıversıtet qurý týraly qaýly qabyldady. Osylaı 1934 jyly 15 qańtarda Qazaq Memlekettik ýnıversıteti quryldy.
Qazaqstan bilimi men ǵylymynyń jańa dáýiri bastaldy. Aıta ketelik, sol jyldyń 15 qańtarynda 54 qyz ben jigit ýnıversıtet tabaldyryǵyn attady. Fızıka-matematıka jáne bıologııa fakýltetteri, keıinirek hımııa fakýlteti ashyldy. Stýdentter sany birte-birte óse bastady. Osylaı, ulttyq kadrlar daıarlaý mektebi qalyptasty. Al, tórt jyldan soń aspırantýra ashyldy. Bul ýnıversıtet ǵylymı mektebiniń bastaýyna aınaldy.
Sonymen, resmı túrde 1934 jyldyń 2 jeltoqsanynda S.M. Kırov atyndaǵy ýnıversıtet atalǵan joǵarǵy oqý ornyna Fedot Trofımovıch Olıkov (1893-1974) dırektor bolyp taǵaıyndaldy. Ol kim edi?
F.T. Olıkov 1914 jyly Tashkent muǵalimder semınarııasyn bitirgennen keıin, halyq muǵalimi bolyp jumys isteıdi. Al 1919 jyly Tashkent shyǵystaný ınstıtýtyn bitiredi. 1927-1934 jyldar aralyǵynda Qazaq SSR Halyq aǵartý komıssarynyń orynbasary bolady. Sol kezdegi Úkimet basshylary ýnıversıtet qurý isine meılinshe jaýapkershilikpen qaraǵanyn kórsetedi. О́ıtkeni ýnıversıtet basshylyǵyna ómirdi kórgen, qyzmetin Halyq aǵartý salasynda bastaǵan tájirıbeli, uıymdastyrýshylyq qabileti joǵary adam taǵaıyndaldy. Ýnıversıtettiń Joǵary mıssııasyna erekshe nazar aýdarylǵany osydan aıqyn kórinedi.
Ýnıversıtet tarıhynda 1938 jyldyń aqpanynda bıologııa, fızıka-matematıka jáne hımııa ǵylymdary boıynsha kandıdattyq ǵylymı ataq jáne dosent dárejesin berý quqyǵyna ıe boldy. Bul – jańa betburystyń basy edi.
Munyń bári Respýblıka ekonomıkasyna, aýyl-sharýashylyq kadrlaryn daıarlaýdaǵy bilim men ǵylymnyń óte úlken qajettiliginen týyndaǵany birden kórinip tur. Bir sózben aıtqanda, memleket-ǵylym-ekonomıka murattary bir arnaǵa toǵysty.
Bul – ult taǵdyryndaǵy aýyr kezeńmen tuspa-tus keldi. Halyq jaýlaryn áshkereleý naýqany bastaldy. 1937 jylǵa qaraı, ulttyq elıta, Alash ardaqtylaryna «Halyq jaýy» degen aıyp taǵylyp, atyldy, jer aýdaryldy. Máselen, A.Baıtursynov, M.Dýlatov, Á.Bókeıhanov, T.Rysqulov, S.Seıfýllın, M. Tynyshbaev, taǵy da basqa ondaǵan, júzdegen tulǵalar qyzyl terrordyń qurbandaryna aınaldy.
1939 jyly kúzde QazMÝ-dyń rektory bolyp, Ivan Kýprııanovıch Lýkıanes taǵaıyndaldy. Bul kezeń Keńes Odaǵy tarıhyndaǵy eń aýyr sátterdiń biri edi. 1937 jylǵy repressııanyń áli ýyty qaıtpaǵan kezi bolatyn. Onyń ústine Eýropada fashıstik ıdeologııa qalyptasa bastady. Sarapshylar muny soǵys pen beıbitshilik turǵysynda qarady. SSSR basshylyǵyna nebir qyzmettik hattar jazylǵany qazir tarıhı aqıqatqa aınalyp otyr.
Lýkıanes Ivan Kýprııanovıch (1902-1994) tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty edi. Ol 1930 jyly Máskeýde Kommýnıstik tárbıe akademııasyn, al 1932 jyly N. Krýpskaıa atyndaǵy Kommýnıstik tárbıe akademııasynyń aspırantýrasyn bitirgen.
Keńestik júıe barlyq deńgeıdegi basshy kadrlardy Máskeýde iriktep, aımaqtarǵa basshylyq qyzmetke jiberip otyratyn. Ortalyqtyń kózi – Ivan Kýprııanovıch Lýkıaneske tústi. Ol – ómirbaıany, bilimi, kommýnıstik ıdeologııaǵa laıyqty tulǵa dep esepteldi. Onyń kandıdatýrasy QazMÝ-dyń rektorlyq qyzmetine laıyqty dep tabyldy.
Shynynda da Lýkıanes ýnıversıtettiń qalyptasýyna, damýyna aıtarlyqtaı úles qosty. Keıin Qazaq SSR ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker atandy.
Ivan Kýprııanovıchti óte jaqsy tanydym. Jany jaısań, júregi ashyq adam edi. Ol joǵary mekteptiń isker uıymdastyrýshysy boldy. Kórgeni de, ǵylymı oı júıesi de keń basshy retinde tanyldy. Ultymyzdyń «ulyq bolsań, kishik bol» degen ulaǵatty sózine saı ekenin kórsetti.
Uly Otan soǵysy aldynda ýnıversıtette bıologııa, fızıka-matematıka, hımııa fakýltetterine fılologııa jáne jýrnalıstıka fakýltetteri qosyldy.
1941 jylǵa qaraı ýnıversıtettiń materıaldyq bazasy nyǵaıa tústi. Halyq sharýashylyǵyna oqý bitirýshilerdiń úshinshi legi attandyryldy. Soǵys jaǵdaıyna oraı, akademııalyq toptarda derbes semınarlarmen qosa, áskerı qorǵanys jáne sanıtarlyq sabaqtar engizildi. Shuǵyl turde 30 medbıke daıyndalyp, maıdan shebine ketti.
Soǵys jyldary maıdanǵa ýnıversıtettiń 287 oqytýshysy, qyzmetkerleri men stýdentteri attandy. Olardyń qatarynda Brest qamalyn qorǵaýshy V.I. Fýrsov, Ǵ. Jumatov, T. Satybaldın, G. Derevıanko sııaqty ýnıversıtet túlekteri bar.
Al, ýnıversıtet túlegi A.G. Popov Keńester odaǵynyń batyry ataǵyna ıe boldy.
Uly Otan soǵysy jyldarynda soǵys órti tutanǵan eldiń Eýropalyq bóliginen, atap aıtqanda, Máskeý, Lenıngrad, Kıev, Mınsk taǵy da basqa qalalarynan iri ǵalymdar men ujymdar, laboratorııalar Qazaqstanǵa kóshirildi.
Qazaq Memlekettik ýnıversıteti ǵylymı kadrlar jaǵynan nyǵaıdy. Osy kezeńderde SSR ǵylym akademııasynyń akademıkteri I.I. Meshanınov, N.S. Akýlov, korrespondent-músheler V.A. Dogel, A.V. Dýmanskıı, professorlar A. Mıhlın, M.A. Rozenberg, N. Pakýl taǵy da basqa ataqty ǵalymdar kelip qyzmet istedi, ǵylymı mektepti qalyptastyrdy.
Ivan Kýprııanovıch: «Ortalyqtan kelgen ǵalymdarmen birge Qazaqstanǵa ǵylymı mektepter keldi. Ulttyq kadrlar shoǵyry qalyptasty. QazMÝ joǵary oqý ornynyń flagmanyna aınaldy», deýshi edi.
1943-1944 oqý jylynda QazMÝ birinshi dárejedegi joǵary oqý oryndarynyń sanatyna endi.
Soǵystan keıingi jyldary ýnıversıtettiń ǵylymı áleýeti kúrt ósti. Ǵylym-bilim kadrlary shoǵyry qalyptasty. Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Á.B. Bekturov, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor S.N. Pokrovskıı, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor K.P. Persıdskıı, Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń akademıgi, klassık-jazýshy M.O. Áýezov, Ulttyq akademııany qurýshy, ataqty akademık Q. I. Sátpaev, E.B. Bekmahanov, Á.H. Marǵulan, D.P. Sokolskıı stýdentterge dáris oqydy.
Halqymyzdyń bilimge, ǵylymǵa degen qushtarlyǵyna osyndaı uly tulǵalardyń dáristeri yqpal etti. Ǵylymǵa jas, talantty shákirtter kele bastady. Sonyń nátıjesinde qazaq ıntellıgensııasy qalyptasa tústi. Ári ulttyq kadrlardyń shoǵyry jarqyrap kórindi.
Halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý – Ulttyń uly jobasyna aınaldy. Geologııa-geografııa fakýlteti quryldy.
1947 jyly pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq SSR ǵylym akademııasynyń akademıgi Tólegen Tájibaev (1910-1964) ýnıversıtet rektory bolyp 1953 jylǵa deıin qyzmet atqardy. Rektorlyq qyzmetten Qazaq SSR mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp kóterildi. Qazaqstannyń birinshi Syrtqy Ister mınıstri boldy, Keńester Odaǵynyń Úndistandaǵy Tótenshe jáne О́kiletti elshisi qyzmetin atqardy. BUU minberinen sóz sóılegen ult qaıratkeri de – osy Tólegen Tájibaev aǵamyz.
Tókeńniń tusynda ýnıversıtette stýdentterdiń ǵylymı qoǵamy quryldy. Ǵylymı qyzmetkerlerdiń sany men sapasy artty. 1950-1951 jyldary QazMÝ-dyń oqytýshy-professorlarynyń sany 285 adamǵa jetti. Onyń 18-i professor, 58-i dosent, 27-i ǵylym kandıdaty boldy.
Árıne, ýnıversıtet bolǵan soń onyń qanaty keń, ǵylymı aıdyny bıik bolýǵa tıisti ǵoı. Tarıhqa júginsek, 1954-1955 jyldary Almaty zań ınstıtýty QazMÝ-dyń zań fakýlteti bolyp jańa statýsqa ıe boldy. Endi ýnıversıtet qabyrǵasynda 3778 stýdent oqydy. Al, oqytýshylar quramy 386-ǵa jetti.
Stýdentterdiń sapaly bilim, sanaly tárbıe alýyna basa nazar aýdaryldy. Jastardyń rýhanı kemeldenýine erekshe mańyz berildi. Ýnıversıtette alty kórkem-ónerpazdar uıymy jumys istedi. Sondaı-aq ár fakýltettiń de óz úıirmeleri boldy. Máskeýde ótken Dúnıejúzilik jastar men stýdentter festıvaline ýnıversıtettiń 20 qyz ben jigiti delegat bolyp qatysyp, óz ónerlerin kórsetti.
Jyldar ótken saıyn, qoǵam damyǵan saıyn QazMÝ-dyń da bedeli men dańqy óse tústi. Munyń bári ǵylym men bilimniń evolıýsııalyq ósýimen tyǵyz baılanysty boldy.
1955-1961 jyldary rektorlyq qyzmetti bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qazaq SSR ǵylym akademııasynyń akademıgi Temirbaı Baıbosynuly Darhanbaev (1910-1987) atqardy.
Temekeńniń tusynda QazMÝ-dyń halyqaralyq bedeli edáýir ósti. Sheteldik stýdentter sany artty. Ýnıversıtette ósimdikterdiń bıohımııalyq zat almasý máselelerin zertteıtin arnaıy zerthana, al 1968 jyly Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń botanıka ınstıtýtynda aqýyz jáne nýkleın qyshqyldaryn zertteıtin laboratorııa, al 1973 jyly sol ınstıtýtta dándi-daqyldar mádenıeti bıohımııalyq laboratorııasyn qurdy.
QazMÝ tarıhynda Zakarın Asqar Zaqarulynyń esimi (1908-1990) erekshe qurmetke ıe boldy. Ol 1953-1955 jáne 1961-1970 jyldary ýnıversıtet rektory qyzmetin atqardy.
Asqar Zakarınnen qalǵan ulaǵatty sóz kúni búginge deıin ǵalymdar arasynda aıtylyp júr. Ol: «Adamda tórt túrli dostyq qatynas bolady. Biri – shápke (qalpaq) qaıyrý tásili. Basynan shápkesin julyp alyp, ıilip sálemdesedi. Japalaqsha jaltaqtaıdy. Jalpaqtaıdy. Bul – laýazymyńdy qadirlegen ýaqytsha syılastyq. Endigi úsh túrin erekshe bólip ataıyn. Biri – soǵystaǵy dostyq. Ekinshisi – taı-qulyndaı tebisken synyptastar jarastyǵy. Úshinshisi – stýdenttik saǵynyshty jyldar joldastyǵy».
Ataqty ǵalym, ulaǵatty ustaz ýnıversıtet stýdent jastarynyń rýhanı kemeldenýine erekshe mán berdi.
Asqar Zaqaruly – M.V. Lomonosov atyndaǵy Máskeý Memlekettik ýnıversıtetiniń mehanıka-matematıka fakýltetiniń túlegi. Ol QazMÝ-degi stýdentterdiń qurylys otrıadyn qurǵan ozyq oıly azamat, ári basshy edi. Eń bastysy, Asqar Zakarın – Kazgýgrad jobasyn jasatqyzyp, ony Máskeýde bekitkizgen bolatyn.
Asqar Zakarın rektor, azamat, tulǵa retinde de oqytýshylar men stýdentterdiń qurmetine bólendi. Stýdenttik jyldarymda ózim ol kisiniń leksııalaryna qatysyp, biraz bilim jınaqtadym. Ol óziniń ǵylymı mektebin qurdy. Osylaı ýnıversıtet tarıhynyń jańa baǵyt-baǵdaryn qalyptastyrdy.
Árbir rektor ózimen birge jańa oı, jańa baǵyt alyp keledi. Asekeńnen keıin ýnıversıtet rektory bolyp, О́mirbek Aryslanuly Joldasbekov (1931-1999) taǵaıyndaldy.
Ol Máskeý Memlekettik ýnıversıtetin mehanıka matematıka mamandyǵy boıynsha bitirgen, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, Qazaq SSR ǵylym akademııasynyń akademıgi, Kazaq Ulttyq Injenerlik akademııasyn uıymdastyrýshy, ári tuńǵysh prezıdenti, meniń ómirdegi uly ustazym boldy.
Ǵulama ǵalym 1970-1986 jyldary QazMÝ-dyń rektory bolyp qyzmet atqardy. Bul jyldardy ýnıversıtettiń jańǵyrǵan, damyǵan, órkendegen tusy dep bilemin.
Ol Memleket jáne qoǵam qaıratkeri dárejesine kóterildi. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary Keńesiniń, keıin Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp saılandy.
Uly qurylys qalaı bastaldy?
1966 jyly 14 qyrkúıekte Almaty qalalyq keńesi atqarý komıteti sheshimimen S.M. Kırov atyndaǵy Qazaq Memlekettik ýnıversıtetiniń oqý ǵımaratyn salý úshin 70 gektar jer telimi bólindi. Onyń 10 gektary Botanıkalyq baq pen «Vesnovka» ózeni arasyn qamtyǵan jer bolatyn. Al, 1970 jyly jeltoqsan aıynda Qazaq KSR mınıstrler keńesi QazMÝ qalashyǵynyń birinshi kezegin salý týraly arnaıy sheshim qabyldady.
Osylaı – uly qurylys bastaldy.
Osy kezeńderde, ıaǵnı on jyl ishinde birneshe stýdenttik jataqhana, bıologııa, geografııa jáne qoǵamdyq fakýltetterdiń ǵımarattary, tamaqtandyrý kombınaty men saýda ortalyǵy, basqa da nysandar iske qosyldy.
1970 jyldardyń aıaǵyna QazMÝ qalashyǵy janynan ustazdarǵa arnalǵan 400 páterlik alty turǵyn-úı kesheni paıdalanýǵa berildi. Sondaı-aq 280 oryndyq balabaqsha iske qosyldy. Stýdentterdi saýyqtyrý profılıkatorııasy (eski jataqhana negizinde) jasaqtaldy. Árıne, mundaı alyp qurylysqa Respýblıka basshysy D. A. Qonaev erekshe qamqorlyq jasaǵanyn aıtpasaq, tarıhqa qııanat jasaǵan bolar edik. Qoryta aıtqanda, О́mekeń basqarǵan jyldary, ýnıversıtette 864 oqytýshy jumys istedi. Olardyń – 79-y professor, dosent, ǵylym kandıdattary. Sondaı-aq Qazaq SSR ǵylym akademııasynyń 10 akademıgi men korrespondent músheleri jumys istedi. Akademıkter Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, Zeınolla Qabdolov, Zákı Ahmetov, professor Alma Sarmýrzına, akademık Shaltaı Smaǵulov taǵy da basqa ǵalymdardyń esimderi sol jyldary ulttyń maqtanyshyna aınaldy.
О́mekeń aıtýshy edi: «Qastasýǵa ýaqytym joq, men dos túgendep júrgen adammyn», dep.
Munan keıingi jyldary joǵary mektepti qalyptastyrýǵa, ǵylymdy damytýǵa aıtarlyqtaı úles qosqan akademıkter, qoǵamdyq ómirde erekshe orny bar rektorlar: Erǵojın Edil Erǵojauly, Ábdildın Meıirhan Múbárákuly, Náribaev Kópjasar Náribaıuly, Qojamqulov Tólegen Ábdisaǵıuly, Mutanov Ǵalymqaıyr Mutanuly esimderin atap ótkim keledi.
Sondaı-aq ýnıversıtettiń 90 jyldyq tarıhynda erekshe iz qaldyrǵan, ózderiniń ǵylymı mektepterin qurǵan ǵalymdardyń ómir joly – jas urpaqqa úlgi bolary anyq.
Árıne, ol ǵalymdardyń árqaısysy týraly bir-bir maqala arnasa da bolar edi. Degenmen, olardyń attaryn atap ótý – azamattyq paryz dep esepteımin. Olar kimder edi?
Bıologııa ǵylymdary boıynsha, Qazaq KSR ǵylym akademııasynyń akademıkteri: B.A. Dombrovskıı, T.B. Darhanbaev, M.H. Shyǵaeva, matematık ǵalymdar Qazaq KSR ǵylym akademııasynyń akademıkteri K.P. Persıdsıkı, О́.A. Joldasbekov, A.D. Taımanov, О́.M. Sultanǵazın, Q.A. Qasymov, Sh.S. Smaǵulov, N.T. Danaev, hımııa ǵylymy salasy boıynsha, Qazaq KSR ǵylym akademııasynyń akademıkteri N.N. Vorojsov, M.T. Kozlovsıkı, M.I. Ýsanovıch, D.V. Sokolskıı, Q.A. Jubanov, B.A. Birimjanov, geografııa ǵylymdary boıynsha, Qazaq KSR ǵylym akademııasynyń akademıkteri M.J. Jandaev, A.V. Chıgarkın, I.Z. Lýtfýllın, fızıka ǵylymdary boıynsha QR Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıkteri J.S. Tákibaev, M.M. Ábdildın, fılosofııa ǵylymdary boıynsha A.H. Qasymjanov, K.H. Rahmatýllın, Á.Q. Turǵynbaev, ekonomıka ǵylymdary boıynsha, I.M. Brover, S.A. Neıtshtat, akademıkter S.B. Báıishev, Iа. Áýbákirov, fılologııa ǵylymdary boıynsha, Lenındik jáne Memlekettik syılyqtardyń laýreaty, ǵulama jazýshy M. Áýezov, akademık Z. Qabdolov, M.B. Balaqaev, B. Kenjebaev, shyǵystaný ǵylymy boıynsha, professorlar, akademık Á.B. Derbisalıev, О́.K. Kúmisbaev, K.Q. Qojahmetov, M.N. Májenova, jýrnalıstıka salasy boıynsha, professorlar Q.N. Bekhojın, T.S. Amandosov, Iý.A. Krıkýnov, T. Qojakeev, M.Q. Barmanqulov, ataqty zańgerler M.T. Baımahanov, S.Z. Zımanov, S.S Sartaev, Ǵ.S. Saparǵalıev, S.Iа. Bolatov, Iý.G. Basın, K.F. Kotov, M.A. Vaksberg, V.A. Kım taǵy da basqa ǵalymdardyń esimderin qurmetpen eske alamyz.
Klassıkalyq ýnıversıtet joly
2009 jyly Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń 75 jyldyq mereıtoıy saltanatpen atap ótildi. Mereıtoıǵa oraı Memleket basshysy, Senat jáne Májilis tóraǵalary arnaıy quttyqtaýlar jiberdi.
Sol kezdegi Senat Tóraǵasy, búgingi Prezıdentimiz Q.K. Toqaev:
«Memleketimizdiń maqtanyshyna aınalǵan qasterli bilim ordasy alǵash shańyraq kótergen 1934 jyldan búginge deıin Qazaqstan tarıhynyń barlyq kezeńderinde ýaqyt talaby men úndese otyryp, joǵary bilim berý men ulttyq ǵylymdy damytý isinde aıryqsha jetistikterge qol jetkizdi», dep júrekjardy sóz aıtqan edi.
Shynynda da 75 jyl ishinde Qazaq Ulttyq ýnıversıteti kásibı, ǵylymı jáne pedagogıkalyq mektepterdiń altyn uıasyna aınaldy. Zaman aǵysyna oraı, jahandyq talaptarǵa sáıkes ýnıversıtette myqty dástúrler qalyptasty. Osylaı búkil ulttyq elıtany qalyptastyrǵan qasıetti bilim shańyraǵyna aınaldy.
Ulttyq ýnıversıtettiń tarıhy – Qazaqstannyń ósip-órkendeý, damý joldarymen tyǵyz baılanysta qalyptasty, ári damydy.
Táýelsizdik ákelgen ulttyq qundylyqtar jas urpaqty patrıottyqqa, óziniń ótkeni men búginin bilýge, adamı kapıtaldy damytýǵa erekshe múmkindikter ashty. Mamandar daıarlaýdyń Halyqaralyq standarttary qalyptasyp, álemdik bilim berý júıesine kirikti.
Ulttyq ýnıversıtettiń jańa jańǵyrý kezeńi bastaldy. Ol – klassıkalyq ýnıversıtetke aınaldy.
«Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń 2009-2011 jyldar aralyǵyndaǵy damý strategııasy» jasalǵan.
Alpys mamandyq boıynsha qazaq jáne orys tilderinde elektıvti kýrstardyń katalogtary júzege asyryldy.
Oqýdyń kredıttik tehnologııasy engizildi. QazMÝ álemniń 400-den astam ýnıversıtetterimen yntymaqtastyq shartyna qol qoıdy.
PhD doktoranttaryn daıyndaý tájirıbesi qalyptasty.
Ýnıversıtette bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýrada oqý, 14 fakýltet, 102 kafedra arqyly 200 mamandyq boıynsha júzege asyryldy.
Kóptegen kafedralar, ǵylymı-zertteý laboratorııalary ashyldy.
Ýnıversıtettiń Qamqorshylar keńesi quryldy. Túlekter assosıasııasy jumys isteı bastady.
Árıne, Ulttyq ýnıversıtetimizdiń 90 jyldyq tarıhynda atqarylǵan jumystardyń bárin ataý múmkin emes. Al, atqarylatyn jumystar odan da kóp.
Bolashaq búginnen bastalady
Búgingi tańda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń Basqarma tóraǵasy – rektory bolyp, QR Memleket qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi, dıplomat, mınıstr, ákim, Tótenshe jáne ókiletti elshi Túımebaev Janseıit Qanseıituly jumys istep jatyr.
Janseıit Qanseıituly úlken ómir mektebinen ótkendikten, ýnıversıtettiń bolashaǵyna ulttyq damý strategııasy turǵysynan qaraý konsepsııasyn usyndy. Máseleni qoıa biletin jáne sheshimin taba alatyn, zaman, jahandaný talaptaryna sáıkes júzege asyra alatyn adam retinde, óziniń joǵary uıymdastyrýshylyq qabiletin jáne iskerligin kórsete bastady.
QazUÝ qalashyǵy damýynyń jańa kezeńin bastap ta ketti. Álemdik ýnıversıtetterdiń fılıaldaryn ashty. Bishkek, Ystanbul qalalarynda QazUÝ fılıaldary jumys isteıdi.
Joǵary bılikte jumys istegen, úlken tájirıbesi bar bıik tulǵanyń rektor bolýy Ulttyq ýnıversıtettiń, bolashaqtyń ýnıversıteti bolatynyn kórsetip otyr. Ýnıversıtet qalashyǵynyń bolashaq qurylysy Aqordada qoldaý taýyp bekitildi. Endi 500 myń sh.m. jańa qurylys nyshandary boı kótermek. Úsh jyldan soń ǵylymı zertteý, ınnovasııa ortalyqtary, tehnopark, emhanasy bar aýrýhana qurylysy paıdalanýǵa berilmek. Sondaı-aq oqý korpýstarynyń arasynda «Ýaqyt ıirimi» atty sý burqaǵy bar park jumys isteıtin bolady. Ári «Ǵylym stellasy» kishi sáýlet formasymen fýdkort salynbaq.
Al, ál-Farabı kóshesiniń kireberisinde 12 myń sh.m quraıtyn rektorattyń jańa fýtýrısttik ǵımaraty boı kótermek.
Sondaı-aq on eki myń orynǵa arnalǵan jataqhana stýdentterge óz esigin ashpaq.
Ulttyq ýnıversıtettiń Basqarma tóraǵasy – rektory Janseıit Qanseıitulynyń jumysyna tabys tileımin.
Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń túlekteri memleketimizdiń abyroıyn ár salada asqaqtatyp júr. Qansha ma rektorlar shyqty, Parlament Senaty men Májilisiniń depýtattary qansha ma?!
Búgingi Premer-mınıstr Á.A. Smaıylov myrza da Ulttyq ýnıversıtetimizdiń túlegi ekenin atap ótelik.
Prezıdent Ákimshiliginde, Úkimette, mınıstrlikterde, sondaı-aq Joǵary Sot, Bas Prokýratora syndy memlekettik mekemelerde jaýapty qyzmetter atqaryp júrgen túlekterimiz kóptep sanalady.
Ýnıversıtet kadrlary – ulttyq elıtany qalyptastyrdy jáne abyroımen jalǵastyra beredi.
Eren eńbekteri úshin zor qurmetke bólengen azamattar az emes. Máselen, Ivanov Anatolıı Stepanovıch pen Ananev Anatolıı Andreevıch Sosıalıstik Eńbek eri, al Ábish Kekilbaev, Oljas Súleımenov, Ilııa Jaqanov, Dýlat Isabekov Qazaqstannyń Eńbek Eri ataǵyna ıe boldy.
Barlyǵymyzdyń altyn uıamyzǵa, qara shańyraǵymyzǵa aınalǵan QazMÝ men QazUÝ-dyń keıbir túlekteriniń júrek-jardy sózderin kiristire ketkim keledi.
Ábish Kekilbaev, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Qazaqstannyń Eńbek Eri:
«... Qaıran, ýnıversıtet-aı... Jer-jerden arman qýǵan jastar jıylyp edik. Sol jylǵy túlekter esten ketpeıdi. О́ndiristen kelgender óte kóp. Mektep bitirip, oqýǵa túskender azbyz. Jetim shójelerdeı úrpıisip bir bólek júremiz. Kele-kele úırenistik. Bólektenýdi qoıdyq. Maıly qasyqtaı aralasyp kettik. Soǵystan aryǵan ash aryq qoǵam oń-solyna qaraı bastady. Qaıtadan el bolyp ketýdiń qamyn qyldy. Ár stýdenttiń artynda bir qazaq shańyraǵynyń taǵdyry turdy. Ol jylǵy balalar ash-jalańash bolǵanymen, bolashaq álemdik deńgeıdegi jarysqa túsetin irgeli ulttyń ultany edi...»
Oljas Súleımenov, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Qazaqstannyń Eńbek Eri:
«...Qarǵyn sý ketip, bıik shyńdar kórindi. Ol bıbleılik Ararat taýy sekildi jarqyrap kórindi. Solardyń arasynda QazUÝ bolmasa QazMÝ-dyń shoqtyǵy bıik tur...»
Mundaı baǵalaýlar meniń júregime jyly tıedi. О́ıtkeni ózim de óz taǵdyrymdaǵy eń qasıetti shańyraq – osy ýnıversıtet dep bilemin. Mektep bitirip, áskerı boryshymdy ótep, QazMÝ-dyń daıyndyq bóliminde oqyp, stýdent atandym. Qara shańyraqta rýhanı, ǵylymı jaǵynan qalyptastym. О́mirimniń syndarly jyldary ýnıversıtet atymen tyǵyz baılanysty. Stýdent, aspırant, kandıdat, doktor, akademık, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, rektor, mınıstr – barlyǵy da ýnıversıtettik bilimimniń, ustazdardyń tárbıesi men qalyptasqan jaqsy dástúrlerdiń arqasynda júzege asqany anyq. Buǵan sheksiz senimdimin jáne qaryzdarmyn.
О́mirimde qandaı qyzmette bolsam da, eshqashan Altyn uıa – ulttyq ýnıversıtetimnen qol úzgen emespin. О́ıtkeni ýnıversıtet azamattyq qalyptasý, bilim men ǵylym ordasy retinde taǵdyrymda erekshe oryn alady. Sondyqtan da ýnıversıtetimizdiń 90 jyldyq mereıtoıy qarsańynda ótkenge kóz júgirtip, júrekten shyqqan sózderimdi jetkizýge tyrystym.
Ýaqyt ótkenimen, jyldar almasqanymen, Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń shýaǵy jarqyrap kórinip tur. Kórine beredi!
Týǵan kúniń qutty bolsyn – qasıetti qarashańyraq, jasaı ber, bizdiń Alma-Mater!
Baqytjan Jumaǵulov,
UǴA akademıgi,
QazUÝ-dyń 2008-2010 jj. rektory
