Sýretti túsirgen – Iýrıı BEKKER
Balalar basylymdary men baspa qyzmetkerleri, balalar ádebıeti men bilim basqarmalary ókilderi, respýblıkalyq kitaphana dırektorlary qatysqan kezdesý balalar kontentin qalyptastyrýdaǵy zamanaýı tehnologııalar men kreatıvti ıdeıalardy qoldaný qajettiligine nazar aýdardy. Memleket basshysynyń balalar kitaphanasy men shyǵarmashylyǵyn damytýǵa kóńil bólip otyrǵanyn jetkizgen Mádenıet jáne aqparat mınıstri A.Balaeva baspa-basylymdar arqyly óskeleń urpaqtyń óner, bilim, ǵylym men ádebıetke qyzyǵýshylyǵyn arttyrýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev bala tárbıesi asa mańyzdy is ekenin aıta kelip, osy turǵyda balalar ádebıeti men balalar mýzykasyn damytýǵa erekshe kóńil bólinip jatqanyn málimdedi. «Birinshiden, aldaǵy ýaqytta kompozıtorlarmen, balalar aqyndarymen kezdesý ótkizýdi josparlap otyrmyz. Ekinshiden, balalardyń kitap oqýǵa degen qushtarlyǵyn arttyrý qajet. Qazir Oqý-aǵartý mınıstrligi «Oqýǵa qushtar» baǵdarlamasyn júzege asyryp jatyr. Buǵan deıin de mektepterde balalarǵa arnalǵan jańa kórkem ádebıetter uzaq jyl boıy júıeli túrde alynbaı kelgenin baıqadyq. Búgingi tańda «Oqýǵa qushtar» baǵdarlamasy aıasynda barlyq mektep kitaphanalaryna kórkem ádebıetter alyna bastady. Bıyl Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes, «Balalar kitaphanasy» baǵdarlamasynyń aıasynda Mádenıet jáne aqparat, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrlikteri bar, balalar ádebıetiniń tizimin qalyptastyrdyq. Osy baǵytta kásibı topty jınaı otyryp, bul tizimdi jyl saıyn tolyqtyryp otyratyn bolamyz», dedi Ǵanı Bektaıuly.
Bul týraly Oqý-aǵartý mınıstrliginiń jańadan qurylǵan Tárbıe jumysy jáne qosymsha bilim berý departamentiniń dırektory Merýert Áskerbekqyzy bıyldan bastap «Birtutas tárbıe baǵdarlamasy» oqý úderisine engizilgenin aıtty. «Bul jumys jandanyp, júzege asý úshin qos mınıstrlik pen zııaly qaýym birlesip jumys júrgizýi kerek», dedi mınıstrlik ókili.
Aıda Ǵalymqyzy basylymdar baǵdarlamalar arqyly mektepterde balalar kontenti nasıhatyn úılestirý, departamenttermen, óńirlerdegi bilim basqarmalarymen, ata-analar uıymdarymen, tipti úlken eńbek ujymdarymen tyǵyz jumys isteý, kezdesýler ótkizý, áleýmettik jeliniń áleýetin paıdalaný qajettigin, balalardyń pikirin, suranysyn bilý mańyzdy ekenin, máselen, kitaphanashylar tarapynan balalardyń qazirgi zamanaýı komıks, fentezı, detektıv janrlaryndaǵy shyǵarmalardy izdeıtini jıi aıtylatynyn atap ótti.
Elimizde 20-dan asa balalar basylymy jaryq kóredi. Olardyń ishinde «Baldyrǵan», «Ulan», «Aqjelken», «Drýjnye rebıata» sekildi basylymdar memleket qamqorlyǵymen jas óskinniń rýhanı óristeýi úshin qyzmet etip keledi. Jas býynnyń tilin ana tilinde qalyptastyrýda jáne ulttyq tárbıe ıdeologııasynda balalar basylymdarynyń mańyzy jıi sóz bolǵanymen, balalar kontentiniń damýy kóńil kónshitetin jaǵdaıda emes ekeni belgili. Jas óskinniń óz tól basylymdarymen qylaýsyz dostyǵy da keshegideı emes.
Budan keıin Mádenıet jáne aqparat mınıstri sala mamandarynyń usynys-tilekterine den qoıyp, sheshimin tabýdy qajet etetin ózekti máselelerge qulaq saldy.
«Respýblıkalyq jáne oblystyq joǵary oqý oryndarynda 21 jýrnalıstıka fakýlteti bar. Solardyń bireýinde de balalarǵa arnalǵan maman daıarlanbaıdy. О́ndiristik tájirıbeden ótýge keletin jas mamandar bizdiń beınetimizdi kóredi de, telearnalarǵa qashyp ketedi. Qazirgi jas mamandardyń ishinde orfografııa men orfoepııany ajyrata almaıtyndar da bar», deıdi «Aıgólek» jýrnalynyń bas redaktory Qymbat Ábdilda.
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń balalar ádebıeti seksııasynyń meńgerýshisi Nurdáýlet Aqysh balalar ádebıetine arnalǵan jeke konkýrs ótkizý, basqa da basylymdarda balalarǵa arnalǵan burysh nemese bet ashý, sonaý 1982 jyldan beri Muzafar Álimbaevtan keıin balalar jazýshysyna berilmegen Memlekettik syılyqqa balalar jazýshylaryn da usyný, memlekettik stıpendııadan da syrt qalmaǵanyn eskerý, balalar obrazyn jasaıtyn realıstik shyǵarmalar jazý týraly birqatar usynysyn alǵa tartty.
Al «Móldir bulaq» jýrnalynyń bas redaktory Dáýletbek Baıtursynuly jazylym naýqanynda respýblıkany aralaý barysynda mektep muǵalimderiniń «basylymǵa májbúrlep jazdyrýǵa bolmaıdy» degendi «basylymǵa jazylýǵa bolmaıdy» dep teris túsinip alǵanyn, túbirimen qate bul túsinikti ózgertýge qoldaý kórsetýdi surady. «Balalar basylymdarynyń negizgi oqyrmandary – mektepte. Mektepter jazylmasa, olarǵa nasıhattaı almasaq, jazylýǵa májbúrleý dep qıyndyqtan qashsaq, erteńgi kúni sol mektepti bitirgen bala ádebıetti qalaı oqıdy? Kórkem ádebıetke, estetıkaǵa qalaı barady?», dep bas redaktor quzyrly orynnyń basshylaryna máseleni qabyrǵasynan qoıdy.
Belgili jazýshy-dramatýrg Smaǵul Elýbaı balalar kınosy máselesiniń túıitkilderin tarqatty. «Meniń atym Qojadan» keıin balalar kóretin fılm joq. Onyń ózine alpys jyl ýaqyt ótti. Bizge balalar kınostýdııasyn ashý kerek. Jylyna kınoǵa bólinetin qarjydan balalar kınosyna da tapsyrys berý kerek», dep keıingi jyldary syn kótermeıtin salanyń isin ilgeriletýge baılanysty naqty usynystaryn aıtty. Kıno dramatýrgııasy janrynda eńbektenip kele jatqan jazýshynyń bul oıyn belgili teatr synshysy Álııa Bópejanov da quptady. «Bizde balalar men jasóspirimder teatry bar. Biraq úlkenderge arnalǵan teatrlarǵa da jylyna balalarǵa arnap bir-eki spektakl qoıýdy mindettesek deımin. Mysaly, bárimizdiń nemeremiz bar. Jańa jyl kezinde «Sezam» teatryna, sırk qoıylymdaryna alyp baramyz. Ol jerde jylda qaıtalana beretin, adamdy mezi etken baǵdarlamalar qoıylady. Eń ókinishtisi, oryssha ótedi», dedi Á.Bópejanova.
Balalar basylymynda qyryq jylǵa jýyq qyzmet istep kele jatqan «Baldyrǵan» jýrnalynyń bas redaktory Dúısenbek Maǵlumov sala jumysynyń keshegi-búgingi máselesimen jete tanys. Bas redaktordyń aıtýynsha, balalar ádebıeti tóńireginde júrgen jetpiske jýyq qalamger redaksııa tarapynan beriletin tapsyrysty oryndaýǵa qulshyna qoımaıdy. Sebebi balalar taqyrybynda jazý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin kúrdeli eńbek.
Alqaly basqosýdyń sońynda qos mınıstr balalar shyǵarmashylyǵyna baılanysty ázirlenip jatqan keshendi baǵdarlamanyń baǵdar-mazmunymen tanystyrdy. Mysaly, Oqý-aǵartý mınıstri qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimderimen kezdesý uıymdastyrylyp, atalǵan máselelerge qatysty túsindirý jumysy júrgiziletinin, mádenıet salasy men oqý-aǵartý salasyndaǵy kitaphanashylar mártebesi teńestirilip, eńbekaqylaryn kóterý máselesi boıynsha jumys júrgiziletininen habardar etti.
Basqosýdy qorytyndylaǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Ǵalymqyzy balalar kontentin jasaý, qalyptastyrýǵa baılanysty telearnalarda arnaıy tok-shoý uymdastyrylatynyn, balalar basylymdaryna jazylý, oqıtyn urpaq qalyptastyrý ýaqytpen birge júıeli túrde sheshimin tabatynyn, oqýǵa qushtarlyqty arttyrý jumysy jalǵasyn taba beretinin aıtty. Balalarǵa arnalǵan árbir kontent túkpirdegi aýyldar men kitaphanalarǵa, oqyrmanǵa jetýi úshin Ákeler forýmy men ata-analar komıteti sekildi arnaıy platformalar da tıimdi paıdalanylmaq.
Kezdesý túıindeler tusta birqatar balalar basylymynyń ujymyna qos mınıstrliktiń Alǵyshattary tapsyrylyp, qalam qarymy mol belsendi tilshiler «Aqparat salasynyń úzdigi» tósbelgisimen marapattaldy.
ALMATY
