Belgili ólketanýshy qalamger, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Qalıbek Altybaevty men ótken ǵasyrdyń sońǵy jyldarynan bastap tanyspyn. 1993 jyly Almatydaǵy «О́ner» basmasynan 55 000 danamen jaryq kórgen «San suraqqa saıahat» kitabynyń alǵy sózin jazǵan edim. Sodan beri synaptaı syrǵyp, otyz jyl ýaqyt ótipti. Q.Altybaevty bul kúnde Zaısan tarıhynyń qazynaly shejireshisi dep aıtýǵa ábden bolady. Onyń qalamynan týǵan «Shyraǵyń máńgi sónbeıdi», «Synaptaı syrǵyǵan jyldarym», «Atameken Zaısan», «Zaısan» fotoalbomy, «Tegin bilý – tektiliktiń tiregi», «Ustaz – eldiń tiregi», «Maıdan, tyl ardagerlerine taǵzym», «Qaratal aýyl okrýginiń búgini men ótkeni», «Abylaı hannyń shep buzar batyrlarynyń biri – Baımurat Báıimbetuly», «Babadan qalǵan baıtaǵym» (2 tomdyq), «Myrzash batyr» kitaptarynda aýdannyń ár kezeńdegi tarıhy men sol tarıhta azdy-kópti iz qaldyrǵan myńdaǵan adamnyń, qol bastaǵan batyrlardyń, el bastaǵan bılerdiń, patsha zamanyndaǵy bolystary men baılarynyń, sol zamannyń kásipkerleri men kópesteriniń, bala oqytqan moldalary men alǵashqy muǵalimderiniń, balýandary men sheshenderiniń, qusbegi men saıatshylary, Zaısanda alǵash qyzyl kirpishten ǵımarat salǵan sheberleri, el basqarǵan azamattary, ǵalymdary men qalamgerler, óner tarlandary haqynda qyzyqty maǵlumattar men sony derekter usynady. Sondaı-aq osy óńirdi mekendengen eldiń bastan keshken zobalańy, Zaısan ýezi, Zaısan qalasy, 1916 jylǵy ult azattyq kóterilis, Alash úkimetiniń Zaısandaǵy jumystary, azamat soǵysy, kollektıvtendirý, alapat asharshylyq, qysymǵa shydamaǵan halyqtyń shetelge údere kóshýi, 1937 jylǵy qýǵyn-súrgin qurbandary, ekinshi dúnıejúzilik soǵys, tyldaǵy eńbek maıdany, aýyl sharýashylyǵy, oqý, densaýlyq saqtaý, mádenıet, sport, áleýmettik salalar, Aýǵan soǵysy, Chernobyl apaty, Jeltoqsan oqıǵasy, zilzala – bári-bárin sabaqtastyra otyryp táýelsizdikke ákep tireıdi. Keńes odaǵy kezinde ómirdi alǵa bastyrǵan eńbek maıtalmandarynyń, soǵys ardagerleriniń, ustazdar men dárigerlerdiń, búgingi zamannyń kásipkerleriniń ómiri týraly qyzyqty maǵlumattarǵa, Zaısan tarıhynyń qyry men syryna qanyǵasyz. Q.Altybaevtyń shyǵarmalarynda aýdan boıynsha qamtymaǵan salasy joq. Bul kitaptar – bolashaqta aýdan tarıhyn zertteýshilerge, búgingi men erteńgi kúnniń talapty jastaryna mol mura. Avtor munymen shektelmeı qazaqtyń realıstik jańa jazba ádebıetiniń negizin qalaǵan Uly danyshpan Abaı Qunanbaevtyń shyǵarmashylyq murasyn, ómirine baılanysty qundy derekterdi, M.Áýezovtiń «Abaı joly» romanyn paıdalanyp, krossvordtyń san-salaly tásilderin qoldanyp 7 kitap shyǵardy. Adamnyń boıyndaǵy qabiletti shyńdaýda tanymdyq týyndylardyń alatyn orny erekshe. Áıgili fransýz fılosofy ári zertteýshisi Denı Dıdro: «Eshteńe oqymaǵan adam, eshteńe oılamaıdy da» degen ǵoı. Al aqqan juldyzdaı qysqa ǵumyrynda uly ister atqaryp úlgergen Shoqan Ýálıhanov júregin jaryp shyqqan ǵajaıyp oıyn bylaısha beınelegeni málim: «Halyqtyń kemeline kelip órkendeýi úshin, eń aldymen, azattyq pen bilim kerek». О́te kóregendikpen aıtylǵan osynaý asyl sózdiń máni men maǵynasy búginmen týra úndesip jatqandaı. Jastardyń, ásirese jetkinshek órenderdiń oı-órisi men dúnıetanymynyń keńeıip, bilim aıasynyń meıilinshe ósýine tanymdyq oıyndardyń, ıaǵnı sózjumbaqtyń yqpaly zor.
Sózjumbaqtyń túrleri de kóp. Olar – krossvord, chaınvord, krıptogramma, anagramma, rebýs, sharada, vıktorına t.b. Bulardyń qataryna psıhologııalyq, logıkalyq, jattyǵýlar men túrli oı-jumbaqtar da jatady. Árıne, alǵyrlyqqa, ushqyrlyqqa, tapqyrlyqqa, tııanaqtylyqqa baýlıtyn bul qyzyqty da shytyrman oıyndardy qurastyrý ońaı emes. Tanymdyq oıyndarmen túbegeıli aınalysyp júrgenderdi kóptep kezdestirmeıtinimiz de sondyqtan. Sol sanaýlylardyń biri – Q.Altybaev sońǵy shırek ǵasyr biryńǵaı bir taqyryppen «Abaı – abaıtaný» álemimen shuǵyldanyp, Abaıdy sózjumbaqpen órnektepti. Oǵan dálel – «Abaıdyń alyp aıdynynan», «Úsh kemeldiń shalqarynan», «Abaıdy oqy, oılan, tap», «Abaı álemi», «Abaı», «Uly Abaı shyǵarmalary arqyly órnektelgen 100 tuńǵysh», «Abaı álemine saıahat» atty kitaptary. Men Q.Altybaevtyń 2022 jyly jaryq kórgen «Abaı álemine saıahat» atty kitabyn zerttep, zerdelep birneshe márte oqyp shyqtym. Shyǵarma tórt bólimnen turady. 1) Abaıdy oqy, oılan, tap; 2) M.Áýezovtiń «Abaı joly» romany boıynsha; 3) Abaı áýleti; 4) Qazaq sózjumbaǵynyń álippesi. Týyndyǵa 29 mataý sóz (krossvord), 28 sózden sóz (anagramma), 27 tizbe sóz (chaınvord), 4 baǵdar sóz (skanvrod), 64 san sóz (krıptogramma) toptastyrylypty. Tanymdyq jumbaqtardyń 152 túri qamtylyp, 3 088 suraq toptastyrylypty. Bir ret qoıylǵan saýal ekinshi ret qaıtalanbapty. San salaly sózjumbaqtarǵa Abaıdyń 50 týyndysynan úzindi jáne M.Áýezovtiń «Abaı joly» romanynan Barlas aqynnyń, jigitektiń, kótibaqtyń basshy adamdary Bójeı, Baısaldyń jas Abaıǵa bergen batalary, ájesi Zereniń aqyly, qazaq halyq poezııasynyń alyby Jambyldyń arnaý sálemi, abyz qarııa Dárkembaıdyń eldiń atqaminer zııalylary Serke, Aıtqazy, Begesh taǵy basqalardyń Abaıǵa arnalǵan aıshyqty kesteli sózderiniń órnektelýi kemel tulǵany asqaqtata túsedi.
Bul sózjumbaqtar mektep oqýshylary men stýdentter, jalpy kópshilik qaýym úshin Abaı murasyn tanyp-bilýge, tereń meńgerýge kóp paıdasyn tıgizedi. Búgingi qoǵamda ıntellektýaldy urpaq tárbıeleýde jastardyń jan-jaqty bilim alýy men logıkalyq oılaý qabiletterin shyńdap damytýǵa óz úlesin qosatyn sırek eńbek. Abaıdyń shyǵarmalary kúrdeli, ony meılinshe túsinip, tereńine boılaý kez kelgen oqyrmanǵa ońaı júk emes. Abaı álemine saıahat – Abaıdyń alyp aıdyny. Úlken álemnen súzip alynǵan: uly aqynnyń shyǵarmalary, týyp-ósken jeri, ata-tegi, naǵashy, qaıyn jurty, zamandastary, ósken ortasy, aqyn shákirtteri, M.Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasy túgeldeı qamtylǵan. Abaı týraly pikir aıtqan qoǵam qaıratkerleri, zertteýshi ǵalymdar, aqyn týraly shyǵarma, arnaý jazǵan aqyn-jazýshylar, aqyn beınesin somdaǵan akterler, óleńderine mýzyka jazǵan sazgerler, shyǵarmalaryna sýretter salǵan qylqalam sheberleri, aqynǵa eskertkish ornatqan músinshiler, án-jyrlaryn oryndaǵan ánshi-ártister taǵy basqa júzdegen óner adamdary týraly maǵlumattar engizilgen. «Abaı álemine saıahat» kitaby – ár oqýshynyń, ár oqytýshy, muǵalimniń qolynda, ár oqý oryndary men ózge kitaphanalarda bolar oqý, kómekshi, keńesshi kitap.
Sonymen qatar bul kitap materıaldary ádebıettik oqýlyq, hrestomatııalar men ózge quraldarǵa endirip otyrý da mol septikti bolmaq. Abaı jáne M.Áýezov shyǵarmashylyǵy ótetin klass sabaqtarynyń árqaısysyn osy kitap suraqtarymen túıip, oıyndyq tásil arqyly qorytý úshin oqýlyqtarǵa engizýdiń bereri mol bolmaq. Al kesh, kezdesý, jarys, baıqaý oıyndaryna tıgizer quraldar da bul kitap materıaldaryn syrt aınalyp ótpesi belgili bolar. Sonymen qatar «Abaı álemine saıahat» kitaby – jeke adamǵa arnalǵan tuńǵysh, tyń, tárbıelik máni zor eńbek. Abaı álemine krossvord janry arqyly soqa salǵan, 2014 jyly jaryq kórgen «Abaı álemi» kitaby Qazaqstan KInES rekordtar kitabyna kirdi. Qııaly qalǵymaǵan, keleshekke umtylǵan jas órenderdi bilimge, ushqyrlyqqa tárbıelep-baýlýda ıgilikti isterimen tanylǵan abyz qarııa Qalıbek aǵa seksenniń seńgirine alqynbaı, abyroımen kóterilip otyr. Avtorǵa myqty densaýlyq tilep, el-jurttyń qurmetine, urpaq qyzyǵyna bólene berińiz deımiz.
Janat ELShIBEK,
jazýshy
ASTANA
