Tolqyn Qylyshev: Bizge qazaq boksynyń myqty bolǵany kerek

– Tolqyn aǵa, áýeli О́zbekstan chempıonatyn kózimizben kórip, aýrasyn sezinýge múmkindik usynǵandaryńyz úshin kóp rahmet. Baıqaǵanymyz, ishki birinshilik júldegerleri arasynda jańa esimder kóp eken...

– Durys baıqaǵansyz, bul joly jeńis tuǵyryna kóterilgen boksshylardyń 80 paıyzy – jastar. Búgingi kúnmen ómir súrýge bolmaıdy. Bolashaqty da oıla­ýymyz kerek. Sol sebepti, jelpinip tur­ǵan jastarǵa da múmkindik berdik.

48 kılo – eń jeńil salmaq. Bul salmaqqa uzyn boıly boksshylar kerek emes. Olar keıin salmaq qosyp alady. Shodıerjon Melıkýzıevteı alasa boıly, bir qyrym artyq eti joq sportshy bolǵany jón. Týra sizderdegi Temirtas Júsipov sekildi. Shodıerjon talaı myqtyny qapy qal­dyrady dep senemiz. Ol 2023 jyly Tashkentte ótken álem birinshiliginiń 1/8 fınalynda, Bangkokte (Taıland) ótken 22 jasqa deıingi Azııa chempıonaty­nyń fınalynda Sanjar Tashkenbaı­dan jeńilip qalǵan. Qazir tájirıbesi tolysyp keledi. О́zbekstan chempıonaty­nyń fınalynda Avazjon Iýldashev­ty qınalmaı jeńdi. Shodıerjon sensasııa jasap, myqtylardyń qataryna qosyldy.

51 kıloda chempıon atanǵan 22 jas­taǵy Asylbek Jalılov – Olım­pıa­da chempıondyǵynan úmitker talant­ty boks­shy. Bul salmaqta Parıj olım­pıadasyna Hosonboı Dýsmatov baratyny belgili. Atalǵan dodadan ke­ıin Jalılovtiń dáýiri bastalady. Asyl­bek oń qolymen de, sol qolymen de judyryqtasa alady. Ári boıshań. Eger munyń salmaǵynda Hosonboı bolmaǵanda, qazirdiń ózinde Asylbek biraz bıikti baǵyndyrar edi. Asylbek te, onyń fınaldaǵy qarsy­la­sy Muhammadqadyr Mamyrjanov ta – ­22 jasqa deıingiler arasynda Azııa chem­pıony. Sońǵysy 2022 jyly Tashkentte ót­ken dodada top jarsa, alǵash­qysy 2023 jyly Bangkokte ótken Azııa birinshiliginde jeńiske jetti.

– Baıqaǵanymyz, jas boksshy­lar­dyń da qarqyny jaqsy eken.

– Durys aıtasyz. 54 kıloda chempıon atanǵan Shahzod Mýzaffarov – 22 jasqa deıingiler arasynda Azııa chempıony, jastar arasynda álem chempıony. О́te talantty boksshy. Boıshań. Onyń ishki chempıonatta top jarýy da zańdy. Fınaldaǵy qarsylasy Fozıljon Abdýmýrodov jasy úlken bolsa da, osal emes. Jaqsy sparrıng áriptes bola alady. 57 kıloda top jarǵan Mırazız Mırzahalılov Olımpıadadan basqa dodanyń bárinde jeńimpaz atandy. Álem, Azııa jáne Azııa oıyndarynyń chempıony. Onyń mundaı ataq-dárejesinen qaımyqpaǵan Hýdoınazar Faızov ta óte talantty. Bolashaq juldyzymyz desek te bolady.

60 kıloda jeńimpaz bolǵan sýrhon­darııalyq Dılshod Abdýmýrodov ta jas boksshy, Azııa chempıony. О́te eńbekqor jigit. Qatelik-kemshiligimen kóp jumys isteıdi. Rıngte ózin sabyrly ustaı­dy. Aıtqanyńdy buljytpaı oryndaıdy. Dılshod osymen ekinshi márte el chempıony atandy. Onymen fınalda jolyqqan Asadbek Rajabov jas­tar arasynda top jarǵan. 2005 jyly týǵan Asadbektiń fınalǵa jetýi – jaqsy jetis­tik. 63,5 kıloda chempıon atanǵan Rýslan Abdýllaev fınalda Mýjıbıllo Týr­sýnovtan basym tústi. Rýslandy oqyr­manǵa tanystyrýdyń qajeti joq dep oılaımyn. Álem chempıonyn barlyǵy biledi.

– 67, 71 kılo salmaqta fınaldyq aıqas nege bolmady?

– 67 kıloda altynnan alqa taqqan Kamronbek Týrgýnboev – nokaýter. Ol jas boksshy Shavkatjon Boltaevpen judyryqtasýy kerek-tin. Biraq aqyldasa kele Shavkatjondy shyǵarmaǵandy jón sanadyq. Sebebi nokaýter Kamronbek aýyr soqqylar darytyp, jas talanttyń saǵyn syndyryp jiberýi múmkin edi. 71 kıloda Havasbek Asadýllaev jekpe-jeksiz-aq jeńiske jetti. О́ıtkeni Asadhýja Mýı­dınhýjaev jartylaı fınalda jaraqat alyp qaldy. Sol sebepti ol fınaldyq jekpe-jekke shyqqan joq. Áıtpese, Asadhýjany álem chempıony ekenin bilesizder.

75 kılodaǵy fınaldyq jekpe-jek tartysty ótti. Alohon Abdýllaev qarsylasy Javohır Ýmmatalıevten 3:2 esebimen basym tústi. Javohır Astanada ótken jastar arasyndaǵy Azııa chempıonatynda top jardy.

80 kıloda Týrabek Habıbýllaev Jasýrbek Iýldoshevty jeńdi. Týrabek – talantty boksshy, jastar arasynda álem chempıony. Bolashaǵynan zor úmit kútip otyr­myz.

86 kıloda óner kórsetken Shohja­hon Abdýllaev pen Samandar Jalolov arasyndaǵy jekpe-jek birinshi raýndtan keıin aıaqtaldy. Shohjahon – jastar arasynda álem chempıony, Azııa chempıony. Biraq bul joly Samandardyń saǵyn syrdyrmas úshin jeńisti oǵan «syıladyq». Oǵan sebep te kóp. Birinshiden, Samandor – Bahodır Jalolovtyń týǵan inisi. Jas bala. Qazirdiń ózinde boıy – 193 sm. Ol bolashaqta 92 kıloǵa aýysady. Ekinshiden, ekeýin de bir bapker jattyqtyrady. Áıtpese, Shohjahonnyń Samandorǵa shamasy jetip tur.

– 92 kılo salmaqta fınaldyq aıqas keremet ótken sekildi. Kópke tanymal Lazızbek Mýllajonov pen qazaq baýyrymyz Madııar Saıdrahımov ekeýi de álem birinshiligininiń qola júldegerleri...  

– 92 kıloda jeńimpaz atanǵan Lazız­bek Mýllajonov týraly kóp aıtýǵa bola­dy. Mundaı boksshy álemde kemde-kem. Adamı turǵydan da, sportshy retinde de Lazızbek barlyǵyna úlgi-ónege. Bul sal­maqtaǵy fınaldyq jekpe-jek tartysty ótti. Lazızbek álem chempıonatynyń qola júldegeri Madııar Saıdrahımovtan basym tústi. 92 kılodan joǵary salmaqta top jarǵan Jahongır Zokırov Bahodır Jalolovtyń ornyn basatyn boks­shy. Boıshań, soqqysy myǵym. Jahongır 2003 jyly týǵan. Jasóspirimder, jas­tar arasyndaǵy dodalardyń barlyǵyn jeńdi. Jastar arasyndaǵy álem chempıonatynda, 22 jasqa deıingi Azııa birinshiliginde top jardy. 2021 jyly О́zbekstan chempıonatynda jeńiske jetti. Jahongır kez kelgen myqty boksshyǵa tótep bere alady. Kelesi Olımpıadaǵa barady, buıyrtsa. Ol fınaldyq aıqasta Abdýrahım Jýraevty asa qınalmaı jeńdi.

– Jalolov áýesqoı bokstan bólek, kásipqoı boksta da baryn salyp júr. Sportshynyń eki maıdanda júrgeni qanshalyqty durys?

– О́te qıyn. Biraq basqa amalymyz joq. Bahodır – jastardyń kýmıri, betkeustarymyz. Ol kásipqoı boksta 13 jekpe-jek ótkizip úlgerdi. Parıj olımpıadasynan keıin tolyqtaı kásipqoı boksqa aýysady.

– Sizdiń Qazaqstannyń bas bap­keri Myrzaǵalı Aıtjanovpen baı­lanysyńyz jaqsy ekenin bilemiz. Degenmen eki el quramasynyń qarym-qatynasy qaı deńgeıde?

– Myrzaǵalı aǵamyz – álemdegi myqty jattyqtyrýshynyń biri. Ol Qazaqstan quramasynyń tizginin alǵash ustaǵanda álemdik boksta Ýkraına atoılap tur edi ǵoı. Sol kezde ýkraınalyqtarǵa laıyqty básekelestik tanytyp, ekpinin basqan dál osy Qazaqstan boksshylary edi. Men ol ýaqytta bapkerlik jumysqa endi kirisip, Shyrshyq quramasyn jattyqtyrýdy qolǵa alǵan edim. Myrzaǵalı aǵadan, Marat Jákıevten bilmegenimdi surap, aqyl-keńes alyp turatynmyn. Jas bolǵan soń, keıde tóreshilerdiń ádiletsizdigine shydamaı shıryǵyp shyǵa keletin edik. Sondaı kezde Myrzaǵalı aǵamyz «Tolqyn, aıqaılaǵannan eshteńe shyqpaıdy. Olar sheshimin endi ózgertpeıdi. Sondyqtan shákirtterińdi budan da myqty etip da­ıynda. Ashýǵa erik berseń, uzamaı-aq ­taýsylyp tynasyń. Aldaǵy ýaqytta mundaı ádiletsizdiktiń talaıyn kóresiń», deıtin. Qarap otyrsam, Myrza bapker durys aıtqan eken. Odan keıin de talaı dúnıe bastan ótti ǵoı.

– Sizdi qatal bapker deıdi. Jaýabyn ózińizden estıik.

– Tártipke basymdyq beretinim ras. Bahodırdi «skakalkamen» talaı sabaǵanmyn. Keıde qasymdaǵy jattyqtyrýshylar ara túsetin. Sondaı qatal tártiptiń nátıjesinde Bohodır chempıon bolyp júr. Qazir maǵan rahmet aıtady. Aıtpaqshy, Bahodırdi shyńdaýǵa Qazaqstan da edáýir úles qosty. Bahodır, Israıl, Mýrodjon, Elnur bastaǵan myqty shákirtterimniń barlyǵy Qazaqstan arqyly álemge tanyldy. Sizderde jastar men eresekter arasynda jylyna 10-15 týrnır uıymdastyrylady. Astana, Almaty, Pavlodar, Qostanaı, Atyraý, Aqtaý, Shymkent, Túrkistan sekildi qalalarda ótetin týrnırlerge shákirtterimdi talaı aparǵanmyn. Keıde bir qaladaǵy týrnırdi támamdap, elge qaıtpaı, birden ekinshi shahardaǵy dodaǵa top ete túsetinbiz. Boksshylarymyzdy týrnırlerge kóbirek qatystyryp, tájirıbe jınaqtaý basty maqsat boldy. Jalolov, Madrımov, Ahmadalıev sekildi boksshylar jastar men eresekter arasyndaǵy jarystarǵa qatar qatysa beretin. Bahodır jas kúninde aryq, boıshań boldy. 92 kıloda judyryqtasatyn. Beti qaıtyp qalmasyn dep Alekseı Sevastıanovtyń jeke bapkerine «shákirtiń baıqap ursyn, ekinshi raýndta rıngke shyǵarmaımyz» dep ótinish aıtqan kezimiz de bolǵan. Sóıtken Bahodır qazir abyroıymyzdy asyryp jatyr.

Aıtpaǵym, qazaq pen ózbek boksy árdaıym birge damıdy. Sebebi eki elde uqsastyq óte kóp. Biz – ejelden dostyǵy berik, syılastyǵy jarasqan baýyrlas halyqpyz. Eki eldiń salt-dástúri, mádenıeti, tili, dini uqsas. Tarıhy tamyrlas. Syrttaǵy týrnırlerge barǵanda bir-birimizdi izdep turamyz. Aýdarmashysyz-aq tildesip turǵanda basqa da eldiń ókilderi qaıran qalady.

– Qazaq pen ózbek boksynda nendeı uqsastyq bar?

– Kóp qoı. Eki quramadaǵy boksshylar sany da, jattyǵýlary da birdeı. Jalpy, bizge qazaq boksynyń myqty bolǵany kerek. Olar úshin de ózbek boksynyń myqty bolǵany durys. Sebebi eki memlekettiń boksshylary Kýba, AQSh sekildi myqty ujymdardyń ókilderimen jylyna ári ketse bir-eki ret qana kezdesedi. Al qazaq pen ózbek órenderi ár týrnırde qolǵap túıistiredi. Sondyqtan jaqyn kórshi, baýyrlas elder boksty damytý úshin dostyq qarym-qatynasty úzbeı, jylyna kem degende Astanada, Almatyda, Tashkentte bolsyn bir-eki ret birlesken oqý-jattyǵý jıynyn ótkizip turǵanymyz abzal. Bul eki tarapqa da tıimdi.

– Birlesken jattyǵý dep qaldy­ńyz. Shynynda da, shekara shebindegi ­Shym­kent qalasynyń mańynda or­nalasqan «Aq bulaq» sport kesheni birlesken jat­tyǵý ótkizýge taptyrmas oryn sekildi.

– Tamasha ıdeıa. Basshylarǵa aıtyp kórýge bolady.

– Dál qazir álemde qaı quramanyń mysy basym?

– Dóp basyp aıtý qıyn. Qazir boks­ty bári jaqsy meńgergen. Aıtalyq, Bra­zılııa, Japonııa eliniń kez kelgen boksshysymen ótetin jekpe-jek ońaıǵa soqpaıdy. Úndistan men Mońǵolııanyń jeńil salmaqtaǵy boksshylary da myq­ty. Osyndaı bıik báseke jaǵdaıynda Qazaq­stan da, О́zbekstan da aldaǵy Olım­pıadaǵa tolyq qurammen qatysýy kerek.

– Endi ózińiz týraly áńgimege oıyssaq...

– Jasópirimder arasynda О́zbekstan chempıonymyn. Jastar arasynda el birinshiliginiń kúmis jáne qola júl­degerimin. «О́zbekstannyń sport sheberi» degen ataǵym bar. Eresekter sapyna qosylǵan soń birneshe týrnırge qatystym. Sodan keıin kásipqoı boksqa aýysyp, Reseıge kettim. Onda jeti jekpe-jek ótkizip, beseýinde jeńiske jettim. Boksty tastaǵannan keıin Reseıde túrli salada qara jumys istedim. Úıdegiler qaıta-qaıta elge qaıtýymdy ótingennen keıin 2009 jyly Shyrshyqtaǵy sport mektebine jumysqa ornalastym. Jasóspirimderdi jattyqtyrdym. Bahodır, Mýrodjon, Elnur sekildi bolashaq chempıondardy tárbıeledim. Keıinnen osy boksshylarmen birge jastar jáne eresekter quramasyna qosyldym.

– Quramanyń bas bapkeri bol­ǵanyńyzǵa kóp bolǵan joq qoı?

– Iá, 1,5 jyl buryn qurama tizginin ustadym. Maǵan deıin Marat Ǵalıuly Qurbanov bas bapker boldy. Ol kisi qazir zeınette. Bapkerlik mansabym 2009 jyly bastaldy. Jeke shákirtterimnen qazir quramada Bahodır Jalolov ǵana qaldy. Qalǵandary kásipqoı boksqa aýysty. Buǵan deıin Azııa chempıony, Rıo olımpıadasynyń qola júldegeri, búginde kásipqoı boksta tabysqa jetip júrgen Mýrodjon Ahmadalıev, álem chempıonatynyń qola júldegeri, kásipqoı boksshy Sanjar Tursynov, Azııa chempıony, álem chempıonatynyń qola júldegeri, qazir AQSh-ta júrip 10 kezdesý ótkizgen qazaq Elnur Abdýraımov, 2017 jylǵy Azııa chempıony Israıl Madrımov syndy shákirtterim О́zbekstan namysyn abyroımen qorǵady. Bulardyń barlyǵy da Shyrshyq sport mektebinde bilim aldy. Sizderge jaqsy tanys álem chempıony Rýslan Abdýllaevqa da bes jyl tálim berdim. Kezinde Rýslandy maǵan bilikti bapker Erǵalı Ábýbákiruly alyp kelgen edi. Ol talantty boksshy. Rýslannan zor úmit kútemiz. Jalpy, О́zbekstan chem­pıonatynda Rýslan Abdýllaevtan bó­lek, tórt birdeı qazaq balasy júldeger­ler qatarynan kórindi. Endi olar qura­maǵa alynyp, halyqaralyq jarystarda syn­ǵa túsedi.

– Tabaqsaıǵa barar jolda siz aıt­qan Shyrshyq sport mektebine de soq­qan edik. Topjarǵandar toptasqan shańyraq eken.

– Iá. Mektep jaqsy nátıje kórset­kendikten, qazir jańa nysandar salynyp jatyr. Boks, gandbol, karate, aýyr atletıka sekildi sport túrine úıir órender úshin birneshe ǵımarat salynyp, paıdalanýǵa berildi. Bul jerde daryndy qazaq balalary da kóp. Shyrshyq sport mektebinde men oqyǵan jyldary 50 boksshynyń jartysynan astamy qazaqtar bolatyn. Barlyǵymyz tatý-tátti ómir súrdik. Qazir de tyǵyz baılanystamyz. Máselen, ishki chempıonatta úshinshi oryn alǵan Saıat Ilııasovtyń ákesi Samat sol kezde tobymyzdyń úlkeni sanalatyn. Solardyń izimen júrip, tárbıesin aldyq. Jaman bolǵan joqpyz. О́zbekstan da Qazaqstan sekildi kópultty memleket. Sondyqtan quramanyń kópultty bolýy da zańdylyq.

– Bıylǵy Olımpıadada kimderge úmit artasyz?

– Qazirgi maqsatymyz – Olımpıada lısenzııasyn tolyq ıemdený. Sodan keıin ǵana medaldyń jaıyn oılastyrýǵa bolady. Álbette, barlyǵynyń jolyna úmitpen qaraımyz. Dýsmatovtyń Olımpıadada top jaratyndaı qabileti bar. Jalolov ta bilgeninen jańyla qoımas. Abdýllaev ta jerge qaratpaıdy dep senemiz. 80 kıloda óner kórsetetin Habıbýllaev ta jahandyq jarysta jarq ete qalsa deımiz. Parıj olımpıadasyna deıin eki lısenzııalyq jarystan bólek Bolgarııadaǵy «Strandja» kýbogine qatysamyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Almas MANAP,

«Egemen Qazaqstan»

ASTANA – TAShKENT – ASTANA