Álem týrısin laıyqty tarta alamyz ba?

Jan jadyratar jaqsylyǵy mol jazǵy maýsymnyń tabysty ekeni ras. Jolbarys jondy shoqylar men ıt tum­syǵy ótpeıtin orman-toǵaı aq kórpesin jamylǵan qysqy maýsymnyń san alýa­n qyzyǵy da kóńil arbap, tamsandyryp, súısindirip turar-aq edi. Shýche – Býrabaı jáne Zerendi aımaǵynda qysqy týrızmdi serpindi damytatyn múmkindik mol. Birqatar demalys oryndary qysqy maýsymda da alys-jaqynnan kelgen demalýshylardy qushaq jaıa qarsy alyp, zaman talabyna saı qyzmet kórsetýge qamdanǵan. Shańǵymen serýendeý ba­ǵyttary uıymdastyrylyp, jalǵa shańǵy, konkı tárizdi qajetti quraldar berý qolǵa alynǵan. Kásibı shańǵyshylar «Elikti park», «Nurtaý», «Aqjelken» tá­rizdi demalys oryndaryndaǵy arnaıy jabdyqtalǵan shańǵy jolynyń qyzyǵyn kóre alady. Al Býrabaı baý­raıyndaǵy «Býrabaı Lend» parkinde at shanamen, ıt shanamen serýendep, qar basqan qyrattardyń qatpar-qatparynda buǵyp jatqan qupııa álemniń qyzyǵyna kóńili toıattar edi. Eresektermen qatar balalardyń da jaǵdaıy jasalyp jatyr. «Santa rezıdensııasynda» kishkentaı týrısterdi qarsy alýǵa birshama jaqsy jaǵdaılar jasalǵan. Ár jyl saıyn balalardyń keshenine myńdaǵan qonaq keledi. Shýchınsk qalasyndaǵy Olımpıada ortalyǵynda halyqaralyq deńgeıdegi kásibı sportshylardyń jıyrmaǵa jýyq jarysy ótkiziledi. Astana qalasynyń irgesinde de qysqy týrızmdi damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Arshaly aýda­nyndaǵy «Beıbarys», Aqkól aýda­nyndaǵy «Shar Zhum» demalys ortalyqtarynda kirpııaz qonaqtardyń kóńi­linen shyǵatyn daıyndyq bar. Osy oraıda jalpy týrızmniń jaǵdaıy týraly synalap aıta ketken lázim. Kúrmeýi kúrdeli máseleler de bar ekenin jasyra almasaq kerek.

– Otandyq týrızmniń shet eldiń osy salasymen básekelestikke túsý qabileti áli de tómen, – deıdi týrızmdi tu­raqty damytý salasynyń sarapshy­sy, Qazaqstan Respýblıkasynyń qurmetti týrızm qyzmetkeri, professor Shynarbek Batyrhanov. – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda elimizdiń týrıstik áleýetine toqtalyp, bul salada jumys aqsap turǵanyn syn­ǵa alǵan edi. Aıtsa aıtqandaı, qolda bardy qunttap, kádege asyra almaı jatqanymyz da shyndyq. Aqtaýda ótken úlken forýmda elimizdegi týrızm salasyn ilgeriletý baǵytynda aýqymdy jobalar usynyldy. Áıtse de osyndaı qanshama joba júzege aspaı, aıaqsyz qalyp jatady. Qazirgi tańda alys-jaqyn shetelden keletin týrısterdiń kóńilinen shyǵa alamyz dep aıtý artyq. Máselen, demalys aımaqtarynda qarapaıym qoqysqa arnalǵan konteınerler jetispeıdi, joldyń jaıy da belgili. Mıllıondaǵan adam kelgen soń jaquttaı jarqyraǵan tabıǵat aıasy kútimsiz qalyp, qoqys basyp jatqany san márte aıtyldy. Aldaǵy ýaqytta bul jaılardy tártipke keltirý úshin qaıtalanbas tabıǵat aıasyndaǵy tazalyqty únemi nazarda ustaýymyz kerek. Jaz jáne kúz aılaryndaǵy jalpy respýblıkalyq «Taza jaǵalaý» aksııasynyń ótkizilýine mán berilgeni jón. Aksııa barysynda jalǵyz-aq týǵan tabıǵattyń aıasyn tazalaý ǵana emes, óskeleń urpaqtyń kókiregine el men jerdi qadirleıtin ǵajaıyp sezimderdi uıalatyp, taǵylymdy tárbıe berýge bolar edi. Olar da tańǵajaıyp tabıǵattyń kórkem sýretine kóz sýaryp, kókireginde aı dıdarly syrly álemdi ýyz qalpynda saqtaýdy úırener edi. Bul – bile bergenge úlken másele. Jasyrmaı aıtatyn bir jaı – keıingi jyldary Býrabaı baýraıynyń kólderi jaǵalaýdan sheginip barady. Kúmis tolqyndary kún nurymen shaǵylysqan Aınakól de, balyǵy taıdaı týlaǵan Shortan kóliniń de keneresi kemigen. Býrabaı kólderiniń jaǵalaýynda salynǵan jekemenshik demalys jáne saýyqtyrý oryndary syńsyp tur. Qaptaǵan qurylys kólge quıylatyn qar sýynyń jolyn jaýyp, bulaq kózin bitep tastady. Kólge quıylatyn sý bolmaǵannan keıin aq aıdyn jaǵalaýdan qashyp barady. Kishkentaı bulaqtar turmaq, ekpini úı jyqqandaı Sarqyrama da, Sarybulaq ózeni de tartylyp qalǵan. Shýchınsk qalasy uzaq jyldar boıy tehnıkalyq sýdy osy kólderden alyp keldi. «Ala berse, qar da taýsylady» de­mekshi, sep bolar tamshy qosylmaǵan soń kúmis kólderdiń kúıi de kún sanap ketip barady.

– Aqparat quraldarynda jyl saıyn oblysqa mıllıonnan artyq týrıst keledi degen derekter jazylyp jatady. Árıne, qolda bar múmkindikti paıdalanyp, tabys tapqan durys shyǵar. Biraq keler urpaqqa ne qaldyramyz, ony da oılastyrǵan jón, – deıdi el aǵasy Jasbolat Qoıbaǵarov. – Myń san adamdy qarsy alý úshin tabıǵatqa zııan kelmeıtin jaǵyn kúni buryn oılastyrǵan jón. Qalaı bolǵan kúnde de qalyń nópirdiń tabany tozdyrmaı qoıa ma? Qazirgi jurt Býrabaıdy burynǵy aspandap turǵan ataǵyna keletin tárizdi, áıtpese toz-tozy shyqqan týlaqqa uqsap bara jatyr.

Elge jany ashıtyn adamnyń pikirinde qısyn bar tárizdi. Shynynda da shartaraptan jınalǵan myńdaǵan adamdy minsiz qarsy alý úshin búge-shigesine deıin eseptelip, ábden ıin qandyra oılaǵan daıyndyq bolýy kerek-aq. Qazirgi kúni belgilenbegen jerge qoqys tastaǵandarǵa aıyppul salynady. Áıtkenmen ár qaraǵaıdyń túbine bir kúzetshi qoıa almaısyń. Kúzetshi adamnyń óziniń júregindegi tamasha tabıǵatqa degen perzenttik mahabbaty bolýy kerek. Bálkim, sonda ǵana bula tabıǵatty saf kúıinde saqtap qalýǵa bolar. Túptep tizgenge týrızm salasyndaǵy túıtkil shash-­etekten. Týrısterdiń kóligi men qoǵamdyq tamaqtandyrýy, qarsy alý máselelerinde de olqylyqtar bar.

Professor Sh.Batyrhanovtyń piki­rinshe, jergilikti jerlerde sheteldik qonaqtardy qarsy alýǵa basymdyq berilgeni durys. Ol áýejaılar men temirjol vokzaldarynan bastalady. Meımandar nópirin qarsy alǵan kezde olarǵa qajetti aqparatty úsh tilde bere alatyn deńgeıge jetkenimiz jón. Endigi bir másele – jergilikti jerlerdegi týrızm basqarmalarynyń qurylymdyq deńgeıi. Qazirgi kúni bul jaı bir retke keltirilmegen. Máselen, keıbir óńirlerde ekonomıka, endi bir óńirlerde kásipkerlik basqarmalaryna berilse, endi bir jerlerde mádenıet pen sport basqarmalaryna qosylǵan. Bir sózben aıtqanda, bir júıege keltirilmegen. Bálkim berekesizdik basy osy jerden bastalatyn shyǵar.

– Týrızm jáne sport mınıstrligi Parlamentke salanyń kadr saıasaty jóninde usynys engizýi kerek. Týrızm salasyn damytýdy jyldamdatý úshin «Qazaq týrızm» ulttyq kompanııasynyń jumys júıesin qaıta qarastyrǵan lázim. Sonda ǵana týrızm tabysty salaǵa aınalady. Áıtpese, tym jaqsy jobalar bar, biraq alaqaılap bastalǵanymen, sońy suıylyp ketedi, – deıdi Sh.Batyrhanov. – Máselen, alysqa barmaı-aq Býrabaı baýraıynda ótetin halyqaralyq bard festıvalin alaıyqshy. Atalǵan óner saıysynyń uıymdastyrylǵanyna – 20 jylǵa jýyq. Mundaı jaqsy jobalar árbir óńirde bar. Tek solardy tıimdi júzege asyrǵan jón. Meniń túsinigimde keıbir jobalardyń aıaqsyz qalý sebebi de belgili. Birinshi olqylyq mekeme aralyq úılestirý jetimsiz. Ortalyqta da, jergilikti jerde de. Máselen, mádenıet pen sport salalarynyń keń aýqymdy jaqsy jobalary kóp. Áıtse de, týrızm salasynyń qyzmetkerleri mundaı jaqsy jańalyqtar týraly habardar bola bermeıdi. Sondyqtan da el ishindegi týrıs­ter men alys-jaqyn shetelderden keletin meımandarǵa aqparat jetkizilmeıdi. Eger eldiń eldigin tanytatyn, jaqsylyǵyn jarqyratyp kórsetetin joba bolsa, ony nege týrısterdiń nazaryna usynbasqa? Biz óz elimizdiń baǵa jetpes rýhanı baılyǵyn nasıhattaý múmkindigine ıe bolar edik qoı ári «el qulaǵy elý» demekshi, qazaq to­pyraǵynda ótip jatqan taǵylymdy, óne­geli sharalar týraly tórtkúl dúnıe tegis demesek te, qyrýar jurt qulaqtanar edi.

Qysqy týrızm taqyrybyn qaýzaǵanda, osy salanyń qordalanyp qalǵan birqatar máselesi menmundalap shyǵa keldi. Shynynda da aıtylǵan pikirlerdiń jany bar. Týrızmdi tabys kózine aınaldyrýmen qatar, el erteńin, onyń ishinde tabıǵattyń tamasha baılyǵynyń aıdynyna kireýke túsirmeı, saf qalpynda saqtaýymyz kerek. Bálkim, eń bastysy osy shyǵar.

Aqmola oblysy