Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev quqyqtyq nıgılızmdi joıý jáne zańǵa baǵynatyn adamdardan quralǵan qoǵam qalyptastyrý jaıynda jıi aıtyp keledi. О́tken jyly Respýblıka kúnine arnalǵan saltanatty rásimde sóılegen sózinde: «Biz birtindep qoǵamdy ózgertý jáne demokratııa qaǵıdattaryn engizý jolynan aınymaımyz. Álemde saıası jáne ekonomıkalyq ahýal qubylyp turǵan zamanda zań jáne quqyq ústemdigin qamtamasyz etý óte mańyzdy. Memleket radıkalızmniń, ekstremızmniń, quqyqtyq nıgılızmniń jáne turmystyq vandalızmniń kez kelgen kórinisine múldem tózbeýshilik saıasatyn ustanatyn bolady. Elimiz óktemdik pen óshpendilikke, qoǵamdyq tártipti aıaqasty etýge, zorlyq-zombylyqqa shaqyrýǵa, azamattardyń ar-namysyn taptaıtyn áreketter jasaýǵa jol bermeıdi», degen bolatyn. Osy jyldyń basynda gazetimizge bergen kólemdi suhbatynda da qoǵamda jıi kóterilip júrgen turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý týraly aıta kele: «Biz qoǵamdy ishinen iritetin, adamgershilikke jat qylyqtardy aqtaýdy kózdeıtin kez kelgen áreketke jáne quqyqtyq nıgılızmge tutas el bolyp tosqaýyl qoıýymyz kerek», dep málimdedi. Kúni keshe Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysyna qatysqan Prezıdent zań buzǵan azamattarmen júıeli jumys júrgizý qajettigine toqtalyp: «Quqyqtyq nıgılızmge, ıaǵnı zań ústemdigin joqqa shyǵarýǵa jol berilmeýge tıis. Zańǵa degen qurmet adal azamatqa tán qasıettiń biri retinde dáriptelýi qajet. Bul – memlekettik organdarǵa ǵana emes, barsha halyqqa ortaq mindet. Qysqasy, zań men tártiptiń ústemdigin qamtamasyz etý – ádiletti Qazaqstandy qurýdyń basty sharty», dedi.
Jalpy, quqyqtyq nıgılızm degen ne jáne ol qaıdan paıda bolady? Konstıtýsııa boıynsha biz quqyqtyq memleketpiz, soǵan sáıkes quqyq – qoǵamdyq qatynastardy retteýshi quraldyń biri. Alaıda onyń nátıje berýi kóptegen faktorǵa baılanysty, sonyń biri – qoǵamnyń quqyqtyq sanasynyń deńgeıi. Al nıgılızm latyn tilinen («nihil») aýdarǵanda «eshnárse», ıaǵnı joqqa shyǵarý degendi bildiredi.
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Halyqaralyq quqyq kafedrasynyń dosenti, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Esbol О́mirjanovtyń aıtýynsha, búgingi qoǵamda qarapaıym qoǵam músheleri arasynda quqyqqa degen kózqarastyń ózgerýi, jalpy quqyqqa baılanysty baǵanyń tómendeýi nıgılıstik sananyń qalyptasýyna jetelep otyr. «Nıgılızmdi adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasty utymdy retteý quraly retindegi quqyqtyń mənin teristep, joqqa shyǵarý sıpatynda túsinsek, quqyqtyq qatynas sýbektileriniń quqyqty aınalyp ótýdi zań talaptaryn oryndaýǵa qaraǵanda tıimdi sanaýy elde sybaılas jemqorlyq, reıderlik, zań talaptaryn moıyndamaýshylyq, jaýapsyzdyq sııaqty negatıvtik saldarlarǵa ákep soǵady. Bul óz kezeginde memlekettegi quqyqtyq saıasatty qaıta qarastyrý, osyǵan baılanysty qoǵamdy basqarý júıesinde júıeli ózgerister engizý qajettigin alǵa shyǵarady», deıdi ol.
Al IIM Maqan Esbolatov atyndaǵy Almaty akademııasy Quqyq qorǵaý qyzmetin basqarý kafedrasy basshysynyń orynbasary, polısııa polkovnıgi Nursulý Ibraımova áleýmettik nıgılızmniń bir túri retinde quqyqtyq nıgılızm zańnyń qajettiligin, paıdalylyǵyn, múmkindigin moıyndamaýdan, ony áleýmettik qundylyq retinde tanymaýdan, zańǵa, quqyqtyq tártipke senbeýden bastap, zańdy qasaqana buzý, zań talaptaryn jappaı oryndamaýǵa deıingi qubylystar arqyly kórinis tabatynyn aıtady. Onyń pikirinshe, qazirgi ýaqyttaǵy oryn alyp jatqan nıgılızmniń keıbir sıpattamalary – shekten shyǵý, joǵary deńgeıdegi agressııa, oǵash qylyqtar nemese shekten shyǵý jaǵdaılarynyń memlekettik, zań shyǵarýshy, atqarýshy, quqyq qorǵaýshy organdarmen baılanysty bolýy jáne onyń keńinen taralýy, memlekettik, saıası, adamgershilik, rýhanı, ekonomıkalyq, dinı, quqyqtyq nıgılızmniń aralasyp, birtutas destrýktıvti úrdisti quraýy.
«Jalpy, kóptiń sanasynda quqyqtyq nıgılızm, quqyqtyń áleýmettik ómirdi retteýde qaýqarsyzdyǵy túsinigimen baılanysty. Onyń qalyptasý sebepteriniń birneshe deńgeıin aıta alamyz. Jeke tulǵanyń belsendi ustanymy men quqyqtyq mádenıetine kóp nárse baılanysty. Eń qarapaıym deńgeıde quqyqtyq saýatsyzdyq pen quqyqtyq mádenıetsizdikti aıtýǵa bolady. Ol zańdy túsinbeýden, oqyp-úırenýge talpynbaýdan bastap prosessýaldyq prosedýralarǵa qajetsiz áreket retinde qaraýǵa deıingi kózqaras, minez-qulyq. Sonymen qatar jalpy, quqyqtan habarsyzdyq, skeptıkalyq taptaýryn túsinikter, anyq-qanyǵyna jetpeı jatyp ózin sendirý, quqyqqa senimsizdik sekildi máseleler ózara qıylysyp jatady. Adamdar zańnyń kúrdeli jerlerinen ótýdi qıyn kórgendikten keıde óz quqyqtaryn júzege asyrýdan bas tartyp ta jatady», deıdi ol.
«Odan keıingi deńgeıde quqyqty joqqa teńeý nemese oǵan senimsizdikpen qaraýdyń qalyptasýy adamdardyń óz quqyqtaryn júzege asyra almaýynan, ne olardy oryndaý jáne qoldaný tetikteriniń jetilmegendikteri sebebinen de bolýy yqtımal», deıdi zańger. «Zań aktileriniń sapaly deńgeıde daıyndalmaýy, «aqtańdaqtardyń» kóp bolýy, qarama-qaıshy aktilerdiń qabyldanýy; jańa qabyldanǵan zańdarǵa artylǵan úmittiń shekten asýy; qolynda bıligi bar memleketttik mekeme nemese laýazymdy tulǵanyń aldynda azamattardyń ózin álsiz sezinýi; quqyq qorǵaýshylardyń bılikti óz qalaýlarynsha qoldanýy, dórekilik, menmendik kórsetý jaǵdaılary; zańdylyqty saıası, ıdeologııalyq nemese pragmatıkalyq maqsatpen almastyrý; azamattardyń zańdy qalyptastyrý barysyna qatyspaýy jáne t.b. jaǵdaılar quqyqtyq nıgılızm deıtin tyǵyryqqa ákep tireıdi», deıdi polısııa polkovnıgi.
Zań ǵylymdarynyń kandıdaty Esbol О́mirjanovtyń aıtýynsha, quqyqtyń əleýmettik mańyzyn joqqa shyǵarý, quqyqqa, zańdarǵa, quqyqtyq tərtipke degen qurmettiń bolmaýy – búgingi nıgılızmniń basty sıpaty. Sonymen birge túrli deńgeıdegi memlekettik organ jáne laýazymdy tulǵa tarapynan oryn alatyn quqyqqa degen nemquraıdylyq, mensinbeýshilik, senimsizdik kórsetý sııaqty qatynastar da osy qubylystyń bir kórinisi. «Nıgılızm eki nysanda oryn alady: birinshisi, quqyqty ashyq túrde joqqa shyǵarý, onyń qaǵıdalary men normalaryn eskerýsiz qaldyrý; ekinshisi, quqyqtyq normalardy bile turyp olardy óz maqsatyna paıdalaný. Qazirgi qoǵamda halyqtyń keı bóligi quqyqty joqqa shyǵaryp, oǵan moıynsynǵysy kelmese, ekinshi bóligi sol quqyq normalaryn aınalyp ótý tetikterin qarastyrady. Quqyqtyq nıgılızm tek qarapaıym halyq arasynda emes, sol quqyqtyń júzege asyrylýyn qadaǵalaıtyn memlekettik qyzmetshilerdiń arasynda da artyp keledi», deıdi zańger.
Qoǵam dertine aınalǵan quqyqtyq nıgılızmdi joıý úshin ne isteý kerek? IIM Almaty akademııasynyń oqytýshysy N.Ibraımova: «Ol úshin quqyqtyq qoǵam ústemdigin qamtamasyz etý qajet, sonda azamattyq qoǵam da damýǵa múmkindik alady. Shynaıy quqyqtyq tártip memleket tarapynan emes, qoǵam tarapynan qalyptasýǵa tıis», deıdi. «Azamattyq qoǵamdy qalyptastyrý birinshi kezekte azamattarǵa baılanysty. Qazirgi tańda elimiz jandaný kezeńinde, tolyqqandy azamattyq qoǵam qurýǵa jaǵdaı jasalyp jatyr. Quqyq qorǵaý organdary barynsha ashyqtyq, qoǵammen seriktestik ornatý, esep berýshilik, qoǵammen birlesip áreket etý baǵytynda jumys istep keledi. Árıne, quqyqtyq nıgılızm qoǵamnyń ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı, dinı baǵyttarda damý deńgeıimen tyǵyz baılanysty ekendigin esten shyǵarmaýymyz kerek. Nıgılızmmen kúresýdiń barlyq nysany men ádisi halyqty tereń áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası, rýhanı, adamgershilik daǵdarystan shyǵarýǵa baǵyttalady», dedi ol.
«Jańarý» sybaılas jemqorlyqqa qarsy jalpyulttyq qozǵalysy» Respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Mels Semǵalıev quqyqtyq nıgılızm nemese zańdy kózge ilmeý, ony aıaqqa taptaý qazirgi qoǵamda jiti nazar aýdarylýǵa tıis másele bolyp otyrǵanyn aıtady. «Onyń birneshe satysy bar. Birinshiden, qarapaıym halyq arasyndaǵy quqyqtyq nıgılızm. Olardyń bir bóligi zań talaptaryn bile bermeıdi, endi biri biledi, biraq odan aınalyp ótetin jol izdep turady. Ekinshiden, halyqtyń ishinen jastardy bólip ataý kerek. Olar biz sekildi aǵa býynǵa qarap qalyptasady. Máselen, stýdent kezde sessııany jabý úshin synaq, emtıhan tapsyrǵanda túrli zańsyz joldarǵa baryp jatatyndar bar. Olar erteńgi kúni qyzmetke kiriskende de osy joldy tańdaýy múmkin. Úshinshiden, memlekettik qyzmetshiler, olardyń ishinde quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerin erekshe ataǵan oryndy. Olar ózderi halyqtyń quqyn qorǵaımyz dep ant bergen adamdar. Kópke kúıe jaqpaımyz, alaıda «bir qumalaq bir qaryn maıdy shiritedi» demekshi, sol antqa adaldyǵynan aınyp, ózderi zań buzatyndar kóp. Mundaı qyzmetkerler eń birinshi kezekte zań talabyna emes, basshylarynyń qas-qabaǵyna kóbirek qaraılaıdy», deıdi ol.
M.Semǵalıev el ishindegi quqyqtyq nıgılızmniń aldyn alyp, joıý úshin qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtý qajettigin aıtady. Osy maqsatta birneshe jyldan beri ózi basqaratyn «Jańarý» birlestigi ádilettilik jolyn nasıhattaý maqsatynda jumys júrgizip kele jatqanyna da toqtaldy.
«Biz el arasyna jıi shyǵyp, halyqpen, onyń ishinde túrli kásiporyn qyzmetkerleri, jastar, oqýshylarmen kezdesýler ótkizip turamyz. Olarǵa elimizde qandaı zańdar qyzmet atqaratynyn, túrli quqyq buzýshylyq boıynsha qandaı jaýapkershilikter qarastyrylatynyn, ár adam óz quqyqtaryn bilý kerektigin, ádil qoǵam ornatý úshin ne isteý kerek ekenin aıtyp júrmiz. Biz sekildi zań ústemdiginiń ornaýy jolynda jumys isteıtin qoǵamdyq uıymdarǵa memleket tarapynan qoldaý kúsheıtilýi kerek. Jalpy alǵanda, quqyqtyq nıgılızmdi joıý úshin ashyqtyq, jarııalylyq jáne qoǵammen birge jumys isteý qajet», deıdi ol.
