Qabyrǵalary yrsıǵan, jambas súıegi shodyraıǵan qula jabaǵynyń shashasynan qan sorǵalap tur. Jilinshiginiń juqa terisi kók muzdy qaýsatyp, tebindegen soń jyrtylyp ketken tárizdi. Ádette, jylqy maly jelge mańdaıyn tósep ottaıdy. Jiliginiń maıy qashqan qula jabaǵy yqqa bet burypty. Sińirli, boıy jataǵan bolǵanymen, qaıyńnyń bezindeı myqty qula aıǵyr úı ornyndaı jerdi bolat tuıaqtarymen borshalap arshyp tastady. Kúzgi óli qaýdyń qarsaqtyń quıryǵyndaı bulańdaǵan sulbasy kóringen. Qula aıǵyr jabaǵyny omyraýymen yqtyryp, otqa umsyndyra jyljytqandaı kórindi. Álgi sýretti kórgende, júregimniń eljirep ketkeni. Ánsheıinde biz túısiksiz sanaıtyn mal ekesh mal da bir-birine qamqor, janashyr eken ǵoı. Al adamdar she?!
Jylqyshy Temirbek Ǵalymov 4-synypta oqyp júrgeninde-aq at jalyn tartyp mingen. Nege ekenin ózi de aıta almaıdy. Áıteýir, ishki bir sezimniń tórt túlik malǵa úıir qylyp qoıǵany. Jambyl aýyly – shoq juldyzdaı ǵana shaǵyn eldi meken. Bala Temirbek tórtinshi synyptan bastap buzaý baqty. Kádimgideı tabys tabady. О́z aıtýyna qaraǵanda, ákesi Jasulan mehanızator bolyp eńbek etip 75 som alsa, bala Temirbektiń tabysy 120-ǵa jetken. Segizinshi synyptan bastap erkin kúrespen aınalysqan ol aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq jarystarǵa qatysypty. Kúres óneri qaraǵaıdyń qarsy bitken butaǵyndaı shynyqtyryp, shyńdaı tústi. Oblys ortalyǵynda da jumys istep kórgen. Áýeli qurylysta, sosyn júrgizýshi. Kókiregindegi aýylǵa degen sarytap saǵynysh aýyq-aýyq bas kóterip, júregi maı ishkendeı kilkıtin. Birde qara joldyń boıynda qulyndap qalǵan bıege kezikti. Sharanasy keppegen qulynshaqty qushaqtap alyp, qaýipsizdeý jerge aparǵan. Túr-tulǵasy bóten adamnan qulynyn qyzǵanǵan qarager bıe oqyrana jer tarpıdy. Kishkentaı qulynshaqty ıiskegen kezde myń san gúl, kókoraı shalǵyn kómkergen ǵajaıyp dalanyń ózine ǵana tán hosh ıisi murnyn jaryp jibergendeı boldy. Qalanyń kilkigen shańy bitegen kókiregi shaıdaı ashylǵandaı. Kelesi kúni kúrkildek kóligin tapsyryp, aýylǵa jol tartqan. Sodan beri áldeneshe jyl qolyna quryq ilgen jylqyshy.
– Bıylǵy qystyń beti qorqynyshty. Ádette qazaq bóriniń atyn aıtpaı, qandyaýyz deıdi emes pe? Jut degen sózdi aıtsam jamandyq shaqyrǵandaı bolamyn, – deıdi Temirbek Jasulanuly, – el yryzdyǵyn aıyryp otyrǵan jylqyǵa náýbet tóngen jyl bolyp tur.
Aıtsa aıtqandaı, ala jazdaı aspannan nár tambady. Shóp kóterilmeı qaldy. Qońyr kúzde, qystyń basynda jaýynnan kóz ashpadyq. Qazir jaıylymnyń bári kók muz. Jylqy júdeý. Qulyn tastaǵandary, jabaǵysy kóterem bolǵandary sanap taýysqysyz. Qonysbaı aýylynda eki úıir jylqy bar. Birinshi úıirde 400 basqa jýyq bolsa, úsh júzge deıin mal ıeleri ustap, qoralaryna qamap alǵan. Amalsyzdan. Mal azyǵy joqtary aldymen Allaǵa, sosyn jylqyshyǵa tapsyryp qarap otyr. Irgedegi Dóńgilaǵash aýylynda 600-ge jýyq jylqy bar. Krasnoıar selosynda 400-ge tarta jylqy óredi. Támam jylqy baǵylatyn jaıylym toqymdaı ǵana. Oǵan birneshe aýyldyń sıyry men qoıyn qossańyz, jaıylymnyń nelikten tozyp ketkenin túsiner edińiz. Osy aýyldardyń tóńireginde egin egetin seriktestikter eldiń tórt túlik malymen kún kórip otyrǵanyn eskermeı, tabaldyryqqa deıin jyrtyp tastaǵan.
Jylqyshy Temirbektiń aldyndaǵy 350-ge jýyq jylqy ázirge reńdi. Osy arada qıyn-qystaýdan alyp shyǵatyn jylqyshynyń tájirıbesi, mal jaıyn jaqsy biletin zerektigi ekendigin kóńilge bir túıip qoıdyq. Bizdiń óńirdegi jylqyshylar ár basqa 4-5 myń teńgeden aqy alady. Halyqtyń jemshópsiz otyrǵanyn kórgen keıbireýler baǵý aqysyn alty myńǵa kóteripti. Azyǵy bolmaǵan soń malyńdy úıińe ákelip baǵa almaısyń. Amalsyzdan jylqyshyǵa jalynady. Al ol bolsa unatpasańdar ózderiń baǵyp alyńdar dep kergıdi. Temirbektiń baǵasy ımanjúzdi. Ár basyna – úsh myń teńge ǵana. Onyń ózin jańa jyldan keıin kótergen. Áıtpese, osy ýaqytqa deıin 2 500 teńgege baǵyp kelipti.
– Jer tozyp ketti, – deıdi jylqyshy Temirbek, – ekpe shóp egý kerek. Jaıylym jańartatyn jer joq. Ilkidegi qazaq bárin kún ilgeri eseptep, tarazy basyna tartyp otyrǵan ǵoı. Jazǵy jaılaýy, qysqy qystaýy, kúzdigi degendeı. Abaı atamyz «...erte barsam jerimdi jep qoıam dep, yqtyrmamen kúzeýde otyrar baı» demeı me. Bizde qazir ol jaǵdaı joq. Qysy-jazy at arqasyndaı jerde ıirip baǵa beremiz. Shabyndyq jer de tapshy. Qazir shópti ıt arqasy qııandaǵy Soltústik Qazaqstan oblysynan tasyp jatyrmyz. Sabandy da. Keshegi keńes zamanynda alqapta atkópir bolyp shashylyp jatatyn sabannyń úsh kelilik býmasy bes myń teńge turady. Meniń bir túsinbeıtinim, bizdiń óńirdegi egistik alqaptardyń bári jyp-jylmaǵaı. Al kórshi oblystardyń alqaptarynda saban siresip tur. Shóptiń shamamen júz kelilik býmasy – 16 myń teńge. Tasymaldaý qunyn qossańyz, 18 myń teńgege shyǵady. Onyń ózinde de sý tıip qaraıǵan shóp. Qazir tańdaıtyn shama joq, qolǵa tıgenin alamyz. Jergilikti ákimdik kólikpen kómektesemiz dep edi. Ol da bolmaı tur. Áıteýir 700 lıtr dızel otynyn berdi. Oǵan da táýbe.
Jylqynyń kúıin ketirip turǵan bir jaı, qamap baǵý. О́ńirdegi bar jylqyshy osyndaı ádiske kóshken. Túnde jaıyp, kúndiz qamap tastaıdy. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta, tar sharbaqtyń ishinde áldisi álsizin teýip, tilin tistep qańtarylyp turǵan soń kúı jınaı almaıdy. Egin oraǵy aıaqtalǵan soń ǵana shideri sheshilmek. Ol ýaqytta qys túsip ketedi. Jiligine maı jınamaǵan túlik qysty kótere almaıdy. Ásirese taı-jabaǵy.
– Jylqy túligin asyldandyrý kerek. О́zimizdiń tabıǵatymyzǵa etene jaqyn qazaqy jylqyǵa jetetin mal joq, – deıdi jylqyshy, – tóńirektegi aýyldar Orlovtyń uzyn sıraq jelisti jylqysyn, orystyń aýyr júk tartatyn et jeńdi malyn ákelip jatyr. Tipti bashqurttyń jylqysyn da jetkizdi. Biri de kóńilimnen shyqpady. Shoqtyǵy bıik, alǵash kórgende eńseli, boıy kóz tartatyn bul jylqylar qytymyr qysta tebindep shyǵa almaıdy.
О́zi jyl aralatyp aıǵyr jańartyp otyrady eken. Tájirıbeli jylqyshy áldebir aýylda aıǵyr satylady dep estise, isher asyn jerge qoıyp, jetkenshe asyǵady. Biraq birden ala salmaıdy. Qorada qamaýly turǵan aıǵyrdyń qasıetin qaıdan bilesiń? Baýyrynan órbigen jabaǵysyn kóredi, taıynyń tisine úńiledi. Aıǵyrdyń da aıǵyry bar. Zaty jylqy bolǵanymen, úıir ustamaıtyndary da kezigýi múmkin. Bul jerde de jylqynyń tilin biletin qabilet bolýy shart. Aıǵyrdy jylqyshynyń ózi baryp tańdaıdy eken. Tórt aıǵyr alypty. Árbir bes jyl saıyn aýystyryp otyrady. Tóli jap-jaqsy.
– Jylqymen birge órip, birge jýsaǵan soń minez-qulqyn jaqsy bilemiz. Túngi on ekiniń shamasynda qalyń jylqy jýsaıdy. Tańǵy tórtke deıin tyrp etpeıdi. Mine, sol kezde kóz shyrymyn alyp alamyn. Qalǵan ýaqytta boran-shashyn ba, aıaz ba úıirden kóz jazyp qalýǵa bolmaıdy. Bizdiń el Kókshetaý – Petropavl baǵytyndaǵy kúre joldyń boıynda. Júrgizýshiler tym qatty júredi. Búgin de kórshi tabynnyń bir bıesin soǵyp ketti. Árıne, mal qaraýsyz bolmaýy kerek. Biraq aıaqty maldyń barmaıtyn jeri joq. Ásirese bıylǵy jyly qýańshylyq bolǵan soń jol jıegindegi oıpańǵa ósken shópke qumar.
Qysy-jazy jylqyny qamamaı, erkin baqqandyqtan, shyǵyn joq. Mal jaıyn bir kisideı bilemiz degen bizge de tosyn jaılardy aıtyp, tańyrqatty. Aıtalyq, támam jylqyny terletpeý kerek eken. Jylqyshylar alpys-jetpis shaqyrymnan qalyń jylqyny qotanǵa qýyp ákeledi. Qazirginiń jylqyshysy atqa emes, motorly kólikke, shanaǵa minedi. Jer tanabyn qýyryp aq qar, kók muzda tanaýlap jetken támam jylqy qara terge túsedi. Jylqynyń júdeıtini de, jelindegen bıeniń qulyn tastaýy da kóp rette sodan. Aldyndaǵy malǵa abaı bolýyń kerek. Saqaý shyqqanyn, ury tistiń paıda bolǵandyǵyn birden biledi. О́zi emdeıdi. Qudiret jetpeıtin taǵy bir aýrýy bar, ol – belgisiz dert. Aýyl tóńireginde qıyrshyq tas óndiretin tórt-bes óndiris orny kúni-túni ǵasyrlar boıy myzǵymaı turǵan qatpar-qatpar jartasty jarylǵysh zatpen qoparyp jatyr. О́ndiris oryndarynyń qaldyq sýy kóktemgi qyzyl sýmen aǵyp kelip, Shaǵalaly ózenine quıylady. Mal sodan sý ishedi. Qaldyq sýdyń quramynda qandaı indettiń qalqyp júrgeni bir jaratqanǵa ǵana aıan. Keıde jylqynyń ishi keýip, teńselip turyp, zárin shyǵara almaı qınalyp qulaıdy eken. Mundaı oqıǵa talaı ret oryn alsa da, mal dárigerleri jabýly qazandy jabýly kúıinde ustap otyr.
Bıyl kúzde nóser jaýynnan keıin qylqıyp kók shyǵypty. El qýanǵan. Kók shóp jegen jylqy kúıli bolady desken. Tabıǵattyń aý-jaıyn boljap otyratyn Haıdar aǵasy Temirbekke qýanbaı-aq qoı depti. Bul – jaqsylyqtyń belgisi emes. Shynynda da shóptiń shyǵyp, kóktiń kóteriletin óz ýaqyty bar ǵoı. Yrǵaǵynan jańylǵan yryq bermeıdi-aý. Jylqyǵa degen mahabbaty qolyna quryq ustatqan, óz mindetine temirdeı berik Temirbek aldyndaǵy malyn júdetpeı, el alǵysyna bólenip júr. Maǵan osydan artyq qurmettiń keregi joq deıdi ózi.
Ekintiniń kezinde teriskeıden jel soǵyp, boran kóterile bastaǵan. Aq tútek qardyń ishinde qaryna quryq ilgen jylqyshy ketip barady. Aldynda – bir qaýym eldiń yrysy, qyzyl qaryn jas balanyń nesibesi.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany
