Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
«Ańqaý elge – aramza molda» degenniń keri keldi. Jurtty aldap soǵyp, qolyndaǵy qarjysyn qaǵyp ketý deregi jıi kezdesedi. Turǵyndar bank qyzmetkeri nemese polısııa bolyp qońyraý shalǵandarǵa bar jıǵanyn berip jiberedi. Árıne, munyń bári qarjylyq saýatsyzdyq pen qarapaıym qaýipsizdik qaǵıdalaryn saqtamaýdan. Alaıaqtar adamdardy bylaı qoıyp, memlekettiń qazynasyna da qol salýdan taıynbaıdy. Sondyqtan elimiz qoǵam dertine aınalǵan qarjylyq alaıaqtyqpen kúreske bel sheshe kiristi. Tehnologııalyq ózgerister memlekettik sektordyń da jumys tásiline tyń ózgerister qajet ekenin baıqatty. Elimizde azamattardyń quqyǵyn qorǵaý maqsatynda ári quqyqtyq saýatty nasıhattaý úshin qarjylyq organ qaıta jańǵyrdy.
2014 jyldyń 6 tamyzy qarjy monıtorıngi ujymynyń qaıta túlep, tarıhy bastalǵan kún. Sol jyly Ekonomıkalyq jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy agenttik (Qarjy polısııasy) taratylyp, Qarjy mınıstrliginde jańa komıtet quryldy. Memlekettik kiris komıteti Ekonomıkalyq jáne qarjylyq qylmysqa qarsy is-qımyldy júzege asyrady. Organ quramyna Ekonomıkalyq tergeý qyzmeti de kirdi. Ujym qyzmetkerleri quqyq buzýshylyqty anyqtaý, onyń aldyn alý sekildi jumystardy atqarady. Jyl ótken saıyn salalyq qyzmetkerlerdiń de biliktiligi men bilimin jetildirip otyrý kerek. Sebebi qarjylyq alaıaqtyq ta tyń tehnologııany paıdalanyp, aldap-arbaýdyń ózgeshe tásiline kóship otyrady. Qylmystyq istiń saldarymen kúreskenshe, onyń aldyn alý óte mańyzdy ekeni belgili. Memleket úshin azamattarynyń qaýipsiz qoǵamda ómir súrgeni kerek. Tutas qoǵam saýatty bolǵanda ǵana jaman ádetterden arylamyz.
Aqsha aınalasyndaǵy alaıaqtarmen kúres jolynda jańa mekemelerdiń qurylýy da zańdylyq. 2019 jyldyń 31 qańtarynda Qarjylyq monıtorıng komıtetiniń janynda Ekonomıkalyq tergeý departamentteri ashyldy. Al 2021 jylǵy 28 qańtarda Prezıdent Qarjylyq monıtorıng agenttigin qurýdy tapsyrdy. Jańa agenttik qylmystyq jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa), terrorızmdi qarjylandyrýǵa, jappaı qyryp-joıý qarýyn taratýdy qarjylandyrýǵa qarsy jumyspen shuǵyldanady. Sonymen qatar zańnamaǵa sáıkes ekonomıkalyq jáne qarjylyq quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýdy, anyqtaýdy, jolyn kesýdi, ashýdy jáne tergep-tekserýdi júzege asyratyn memlekettik organ sanalady. Vedomstvo tikeleı Prezıdentke baǵynady jáne oǵan esep beredi.
Azamattar ońaı olja izdep opyq jeıtinin túsinýge tıis. Qoǵamda adal eńbekpen tabysqa jetkenderdiń ómiri jıi nasıhattalyp otyrýy kerek. Qarapaıymdylyq, adaldyq, eńbekqorlyq sekildi qaǵıdattar alǵa shyqqanda ǵana memleket damıdy. Keıingi jyldary agenttik qyzmetkerleriniń izdenisi men tynymsyz eńbeginiń arqasynda qarjylyq alaıaqtyqpen kúres óz jemisin bere bastady. О́tken 2023 jyl sala mamandary úshin tabysty bolǵany anyq. Qyzmetkerlerdiń jedel is-áreketi kóńil qýantady. Mamandardyń jumysy halyqaralyq deńgeıde de kórinip, sheteldik sarapshylar tarapynan joǵary baǵasyn alǵany soǵan dálel.
Elimiz bedeldi uıymdardyń reıtınginde ózindik rekordqa jetip, memlekettik organnyń tıimdi jumys istep kele jatqanyn kórsetti. Mysaly, Bazel basqarý ınstıtýtynyń jyl saıynǵy «Basel AML Index» reıtınginde elimizdiń pozısııasy birden 27 pýnktke joǵarylady. Aıta kerý kerek, bul ınstıtýt kiristerdi jylystatý jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl salasyndaǵy eń bedeldi derekkóz sanalady.
Halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý jumystary da tabysty jalǵasyp keledi. Elimiz FATF (Aqshany jylystatýǵa qarsy kúres sharalaryn ázirleý toby) standarttaryna sáıkestiligin baǵalaý rásiminen sátti ótkenin de atap ótken jón. Biz aqshany jylystatýǵa qarsy kúres jónindegi 41 elden (AQSh, Kanada, Aýstralııa, Japonııa, t.b.) turatyn Azııa-Tynyq muhıty tobynda baqylaýshy mártebesine ıe boldyq. Bul osy aımaqtaǵy eldermen tıimdi qarym-qatynas ornatýǵa jol ashady. Munyń bári otandyq mamandardyń el ishindegi tıimdi jumystarynyń nátıjesi ekeni sózsiz. Agenttik jyl basynan beri jábirlenýshilerge 85 mlrd teńge zalaldy óteýge úles qosyp, memleketke 187 mlrd teńgeniń aktıvterin qaıtardy. Azamattardy alaıaqtyq iske tartýǵa jol bermeý úshin 36 qarjy pıramıdasynyń qyzmeti toqtatyldy, zardap shekken salymshylardyń 4,6 mıllıard teńge shyǵyny óteldi, qarjy pıramıdalaryn jarnamalaıtyn 7,7 myńnan astam saıt pen akkaýnt buǵattaldy. Sonyń arqasynda kóleńkeli ekonomıka deńgeıi aıtarlyqtaı tómendedi.
Qoǵamdy alańdatatyn taǵy bir jaıt – esirtkimen kúres. Qazir nashaqorlyq jastar arasynda beleń alyp barady. Sala qyzmetkerleri esirtki satýshylardyń qarjylyq operasııalaryn buǵattaý tájirıbesin jolǵa qoıdy. Bul iste 927 banktik shot jabyldy. Sonymen qatar agenttiktiń atsalysýymen 14 oblysta áleýmettik azyq-túlik ónimderiniń 14 túri boıynsha baǵa tómendetildi. Qaltany qysqan qymbatshylyq zamanynda bul sheshim qarapaıym turǵyndar úshin úlken kómek bolǵany ras.
Byltyr qarashadaǵy Rıdder qalasynyń jaǵdaıy jurt esinde. Qystyń kózi qyraýda qala turǵyndary jylýsyz qalyp, shaharda tótenshe jaǵdaı bolǵany belgili. Jylý elektr ortalyǵy qojaıyndarynyń kásibı biliksizdigi men jaýapsyzdyǵynan qalyń buqara zardap shekti. Bul jaǵdaıdan keıin strategııalyq mańyzdaǵy nysandardy memleket menshigine qaıtarý máselesi kún tártibine shyqty. Agenttiktiń aralasýymen Rıdder JEO memlekettiń balansyna ótti. Árıne, munyń bári saýatty mamandardyń arqasynda júzege asty. Tynymsyz eńbek te óz nátıjesin bergenge uqsaıdy. Áleýmettik saýalnama qorytyndysy boıynsha agenttikke degen jurttyń senimi 20%-ǵa óskeni baıqalady. Sala mamandary úshin azamattar men kásipkerlerdiń baǵasy mańyzdy. Sondyqtan memlekettik mekeme árqashan halyqtyń senim údesinen shyǵýǵa jumys isteıdi. Bıyl qarjylyq monıtorıng organdarynyń qyzmetkerlerine qoıylatyn mindet óte kóp.
Baljan SEIILOVA,
Qarjylyq monıtorıng organdary
ardagerleri uıymynyń tóraǵasy
