Sholpandaı jarqyraǵan basylym

HH ǵasyr basynda shyrt uıqydan «áı, qap» dep oıanǵan qazaq dalasynyń oqyǵandary men zııalylary «Qazaq» dep gazet ashyp, uran salyp, tý kóterdi dese bolǵandaı. Bul basylymmen birge dúnıege ulttyq baspasóz keldi. Ult­tyq­ sana boı kóterdi. 1913-1918 jyldary aralyǵynda shyǵyp, jabylyp qal­ǵa­nymen, «Qazaq» ulttyq sanaǵa jol sal­dy. Sonyń bir kórinisi 1922 jyly Tash­kent­te aıyna bir ret «Sholpan» jýrnaly shyǵyp, avtorlary ulttyń sózin sóı­legenin baıqaımyz. 1923 jyldyń maý­­symyna deıin nebári 8 sany ǵana ja­ryq kórgen «Sholpan» jýrnaly shyn máninde tań aldyndaǵy Sholpan juldyzdaı jar­qy­raǵanyn ańǵarý qıyn emes. Jáne Sholpan juldyzyndaı ǵumyry da qysqa bolǵany basqa emes, otarshyl bıliktiń záresin alǵandyǵynan edi.

Bir jylǵa jeter-jetpes ýaqyt qazaq sanasyn kóterýge qyzmet etken basylym 2010 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasymen kitapqa túptelgende úlken eki tomǵa aınalypty. «Alash kósemsózi» serııasymen shyqqan qos tomdyqtan azattyq kóksegen ultymyzdyń minezi atoı salady. Sol zamannyń ózinde aqyryp teńdik suraǵan Alash arystary men zııalylardyń bilim-biligi men qyraǵylyǵyna qaıran qalasyz. Sol bilim qazirde joq emes-aý, Álıhan Bókeıhannyń másele minez ben rýhta degeni aına qatesiz syndy. Avtorlardyń batyldyǵy, halyqqa, ultqa jaqyn bolǵany, jany ashyǵany árbir materıaldan aıqulaqtanady.

HH ǵasyrdyń basynda negizi qalanyp, irgesi bekigen qazaq baspasózi ultqa qyzmet etýdiń negizgi tetikterin kórsetkenin osy «Sholpan» sekildi basy­lymdardy paraqtaǵanda bilinedi. «El dertiniń sebebin uǵyp, emin bilip, endi qazaqty oıatyp, kúshin bir jerge jınap, patsha saıasatyna qarsylyq oılap, qurǵaq ýaıymnan da, bos sózden de iske qaraı aıaq basamyz dep talap qyla bastaǵan ýaqytqa keldi. Bul tutynǵan jolynda «Qazaq» gazeti óz mindetin dóp atqardy» dep Muhtar Áýezov basqa basy­lymda emes, dál osy «Sholpanda» jazǵany kezdeısoq emes. Redaktory Isa Toqtybaev pen jekelegen avtorlar sol zamanda qazaq qoǵamyna ne qajet, qandaı baǵyt kerek, saıasat, oqý-bilim, ádebıet pen tarıh, ǵylym haqynda, qoǵamdyq damý, sharýashylyqqa qatysty, basqa da taqyryptardyń bárin qamtýǵa tyrysqan. Munyń bárin keıin rettep taqyryptarǵa toptastyryp, kitapqa bastyrǵan professor Namazaly Omashev ekenin aıtyp ótken lázim.

Basqa salalardy bylaı qoıǵanda, jýrnalda Muhtar Áýezovtiń tuńǵysh týyndylary «Qyr sýretteri», «Qyr áńgimeleri», «Oqyǵan azamat», tarıhı, ádebı syn zertteýleri, Maǵjan Jumabaevtyń «Qorqyt», «Batyr Baıan» poemalary men «Sholpannyń kúnási» áńgimesi, Shákárim Qudaıberdiulynyń «Láıli-Májnún» poemasy alǵash ret basylǵany úlken jańalyq, aıtýly oqıǵa derlik. Osy shyǵarmalardyń arasynda aqyn Maǵjannyń poemalarynyń orny eresen bólek emes pe? Qorqyt taqyryby – qazaq dalasynyń ǵana emes, kúlli túrki mádenıetiniń ózegine aınalǵan altyn júlgesi. Ol zamanda Qorqyt esimi halyq jadynan óshe qoımasa kerek, sondyqtan tyńnan keıipker alyp kelgennen góri halyqtyń kókeıindegini qaıta mazdatyp qoıý – tarıhı sanany oıatý men kúrestiń tóte joly. Sana men rýhty oıatý arqyly kúreskerlikke jol ashýdyń eń tıimdi tásili. Al «Batyr Baıan» poe­masy qalaı basylyp ketkeni ol kezdiń saıasatymen qaraǵanda aqylǵa syıatyn qubylys emes. Poema tarıhı sana áli uıqyǵa bas qoımaǵan kezde Abylaı zamanyn, Qazaq eliniń derbes ómirin sýretteıdi. Tarıhı batyrlardy, aqyn-jyraýlar men yqpaldy tulǵalardy, atameken, jer-sý ataýlaryn ózgertpeı sol qalpynda tizbektegenimen qundy. Abylaı zamanyndaǵy Qazaq memleketi kórinisiniń tutas sıpaty tur shyǵarmada. «Kúnderdiń bir kúninde han Abylaı, Qalmaqqa (oıy­na aldy) oıran salmaq», eldiń erki ózinde, tizgini qolynda. Halyqty rýhtandyratyn mundaı shyǵarmalar der kezinde «Sholpan» jýrnaly arqyly el arasyna tarap ketýi – otarlaýshylar úshin qaýip týdyratyn qubylys. Maǵjan shyǵarmalaryna keńestik kezde barynsha tyıym salynǵanymen, halyq arasyna keń tarap, kókeıinde saqtalýynyń bir sebebi de osyndaı gazet-jýrnaldardyń paıdasy shyǵar. Árıne, kóp sebeptiń biri esebinde.

«Sholpan» kesheginiń baıany, ótkenniń deregi ǵana desek, qatelesemiz. Mundaǵy ulttyq tárbıe, tilge qatysty keıbir maqalalar búgin de ózekti. Atap aıtsaq, jýrnaldyń alǵashqy sanynda Sulý batyr degen búrkenshik esimmen Sáken Seıfýllınniń «Túrkistanda halyq aǵartý isi» taqyrybyndaǵy maqalasy jarııalanǵan. «О́tken kúnderde Túrkistan halyq aǵartý isteri jahangerlermen júrgizilgen túrli tájirıbelerdi basynan ótkizdi. Árıne, ol jahangerlerdiń túp maqsaty – usaq ulttardyń ultty­ǵyn joıyp, zań resimin qurtyp, óz dinine kirgizbek edi (Máselen, osy kúni Aljır­degi fransýz shkoldary, anglııa shkoldary). Túrkistandaǵy jergilikti orys shkoldarynyń da kózdegen maqsaty sol boldy. Bul jumystyń sol baǵytta ekenin sońǵy kezderdegi shyqqan joba­lardan qarap, baıqap teksermeı-aq, tarıhı qımylynan hám odan da góri solaı ekenin húkimet tarapynan bolǵan buıryqtardan ap-anyq bilýge bolady. Buǵan Ýfa aǵartý mınıstriniń 1870 jylda shyǵarǵan tártip quraldaryn oqyp kórmek kerek. Sonyń 343-babynda, 835-betinde mynadaı deıdi: «Árıne, bir jergilikti halyqtyń ortasyna oqý halyq aǵartý isiniń júrgizip otyrǵandaǵy maqsatymyz – ishimizde otyrǵan bóten halyqtardy orys qylyp ózimizge qosyp almaq. Ulttyqty joıyp, ózine qosyp alý degen jol budan artyq qandaı bolady» dep úkimettiń orystandyrý saıasatyna qatty shúıligedi. Orys mektebinde bilim alyp, sol tilde oılaǵan oqýshylar áli de tolǵandyrady.

Jýrnaldy bastyrýshy «Túrkistan kom­mýnıster partııasynyń Kindik­ (Ortalyq) komıteti» bolyp tanyl­­­­ǵany­men, alǵashqy nómirinen bastap redaksııa quramy iske úlken daıyndyqpen kirisken. Birinshi sanynan ekinshi-úshinshi sandaryna kóshken Muhtar Áýezovtiń «Qazaq ádebıetiniń qazirgi dáýiri» atty serııalyq ádebı zertteý maqalasy erekshe nazar aýdartady. «Bul kúnge deıin qazaqtyń jazba ádebıeti ja­ıynan sóz jazýshylardyń kóbi bizdiń jazba ádebıetimizdiń basy Abaıdan bastalady dep esepteıdi. Bul pikir sýretti (hýdoj. lıteratýra) retinde qaraǵanda durys bolsa da, ádebıet tarıhynyń retimen qarasaq, úlken adasqandyq bolady. Qazaqta jazba ádebıet Abaıdan kóp buryn bastalǵan. Bul esepke kóbinese din maqsatymen jazylǵan qıssalardy kirgizbesek te, aıtys óleńderin kirgizbeýge bolmaıdy» dep buǵan deıin, tipti áli kúnge aıtylyp qalyp júrgen pikirlerge kúırete soqqy beredi. Osyndaǵy din maqsatymen jazylǵan qıssalar degeniniń ózi oqyr­manǵa emeýrin men ymdaý sııaqty seziledi. Qazaq dalasynda Túrkistan tóńireginde Qazaq handyǵy tusynda ómir súrgen shaıyrlardyń kóptegen jazba muralary qalǵany belgili. Sonyń biri retinde Ahmet Iаsaýıdiń izin jalǵaýshy Máýlana Ataıdi atasa da jetkilikti.

Ult baspasóziniń «Sholpany» 8-sanynan keıin «býrjýazııashyl-ultshyldyq qate tujyrymdarǵa jol berilgen» dep jabylmaýy múmkin emes te. Sol kezdiń avtorlary neni jazsa da, halyqqa paıdalysy men zııanyn, keregi men qaýiptisin tap basyp, sanasyn ósirip jiberetin bolǵan soń otarshylarǵa unamasy anyq qoı. Mal sharýashylyǵy, jer telimderin tıimdi úılestirý, taǵy basqa usaq-túıekten ult isine deıingi materıaldardan kóz tunady. «Darvın sóziniń negizderi», «О́simdikterdiń túzilýi», «Aýa», jaratylys zańdaryna qatysty qanshama jekelegen ǵylymı materıal­dardy taldap, jikteý úshin de sala mamany qajet. «Túrkistan salyqtary» atty maqalasynda Kúmisáli Bórıev ashyq salyq pen jasyryn salyqtyń betin ashyp beredi. «Húkimet júz ýaq maly hám on bes, jıyrma iri qarasy bar orta sharýaǵa bir jylda segiz, on som salyp alatyn salyǵy ashyq salyq deımiz. Kórsetilgen orta sharýa ıesi bir jyl ishinde saýdagerlerden 100 kez kezdeme (kezi on tıynnan) hám bes qadaq shaı (qadaǵy bir jarym somnan) satyp alynady desek, sol satyp alynǵan buıymdarynyń ústinen saýdagerdiń alatyn buıymdarynyń baǵasynan hám kóretin paıdasynan basqa húkimetke de jasyryn salyq tólenedi. Onyń sebebi «jasyryn salyq» tólenbegende, saýdager joǵarydaǵy buıymdardy kórsetilgen baǵasynan arzanyraq satar edi. Húkimet saýdagerdiń satatyn buıymdaryna jasyryn salyq salǵandyqtan, saýdager ol aıtqan baǵamen satpaıdy» deıdi avtor.

Biz jýrnaldyń birinshi-ekinshi sanyna jarııalanǵan maqalalardyń myń­nan birin aıtyp otyrmyz. «Alash kósem­sózi» kitabynyń «Sholpan» jýrnalyna­ arnalǵan 1-2 tomyn paraqtaǵandar bu­ryn­ǵy avtorlardyń qandaı aqylman ári batyl, bilimdar bolǵanyn túısiner edi. Ondaı batyl syn men ótkir pikirdi qazir­giler aıta alyp júr me osy degen oıǵa qalǵanymyzdy nege jasyraıyq? Sózi­mizdi basylymnyń 2-3 sanyndaǵy «Azat­tyqtyń joly osy» maqalasynyń úzin­di­simen qorytyndylaımyz: «Saıası azattyq – jerge ıelený, mal sharýasyn aıaqtandyrý, ónimdi molaıtý maıdanynda báıge alýda qaldy. Azattyqtyń joly endi osy. Tirshilikti ornyqty jolǵa qurmaı alǵan saıası azattyqtyń juǵymy az bolady».

Búgingi qazaq oılanýǵa tıis sóz!