Qazaq dalasynda jazǵyturym altyndaı aýdarylyp-tóńkerilip kóshetin tabyn-tabyn kıik erkindik pen azattyqtyń, sulýlyq pen sertshildiktiń sımvoly. Bizdiń elde ǵana ósip-óngendikten qazaqpen taǵdyrlas janýar da osy kıik. Oǵan kúmán keltire almaısyz. «Jan edim men de sertshil dalada ósken, sen-daǵy jaltarmadyń, joldy kestiń» degeni bar Kákimbek Salyqovtyń. Budan burynǵy Sáken Seıfýllınniń «Aqsaq kıigin» aıtpaı-aq qoıaıyq. Atalǵan tulǵalardan buryn ómir súrgen Yqylas «Jezkıik» kúıinde joǵarydaǵy qasıetterdiń bárin qamtyp jáne ózinen keıin jazǵan shyǵarmalardyń aldyna túsip ketkendeı kórinedi de turady. Bul týyndyny Jappas Qalambaev pen Saıan Aqmoldanyń oryndaýynda qobyzdan tyńdasa, áýen aspandaı ashylyp, daladaı kúńirenedi. Dáýirdiń únin salady. Orkestrdiń oryndaýynda qulaq túrse, keń atyrapty kernep, búgin jazylǵan shyǵarmadaı estiledi. Tipti djaz orkestriniń aspaptaryna salsa da qulpyryp shyǵa beredi. Túp bastaýy qobyz bolǵanymen, Janǵalı Júzbaı, Qaırat Aıtbaevtar dombyrada shalǵanda arqalandyryp qana qoımaı, óksitetin tustary da anyq syz beredi. Bertinde Ánel Týyrlyqbaevanyń oryndaýynda jetigennen de tyńdadyq. Úzilip tur. Máńgilik týyndy osylaısha jyldarmen birge jasap, halqynyń kókeıinde jańǵyra beredi degen sóz.
Bastapqyda kúı jaıma-shýaq esilip, jandy jaıdary sezimge bólep, aryndy aǵysyna ilestirip ala jóneledi. Erkin tynystaǵan saryn ekpindeı kele jandúnıeńdi alapat dúbirge shaqyratyndaı seziledi. Bir ýaqta bastapqy saryn báseńdegendeı keıinge ysyrylyp, arǵy jaǵynan tereń muń men tolǵaýy toqsan surapyl saz sybys beredi-aq. Alǵashqy ekpin joǵalyp ketpeıdi, biraq. Sol joıqyn sarynnyń alapat qýaty kele-kele tereńdeı túsedi de, bir jerlerinde óksip-óksip qalyp, ári qaraı qulashty áýen qaıta bastalyp bara jatady.
Osyndaı shoqtyqty týyndyny orkestrge tuńǵysh túsirgen Aldabergen Myrzabekov eken. Keıinde shyǵarmanyń úzindileri kóptegen óner týyndylaryn kórkemdeýde qoldanylǵanynan habardarmyz. О́nertanýshy Aıgúl Erǵalıeva bul shyǵarma týraly: «Yqylas Dúkenulynyń «Jez kıik» kúıi – qazirgi zamanǵy qobyz mýzykasynyń kórkemdik qundylyq turǵysynan shoqtyǵy bıik úlgileriniń biri. Halyq jadynda, urpaqtan-urpaqqa mıras bolyp jetken týyndy aıryqsha sıýjettik jáne mýzykalyq semantıkasymen qyzyqtyrady. Kúı ataýlynyń dúnıege keltiretin sebeptiń barshasy halyq sanasynda kúı ańyzy túrinde saqtalyp, taralyp otyrǵany belgili. Bul jóninde akademık A.Jubanov: «Jez kıikke» arnaǵan kúıinde kompozıtor óz oıyn, sezimin beıneleıdi. ...Optımıstik shabytqa toly kúı. Kúıdi tyńdaǵanda onyń melodııalyq sazynyń basynan aıaǵyna deıin shıraǵy jáne symbatty bolyp keletinine... ómirge degen súıispenshiligine bas ıgen avtordyń talanty» – dep edi», deıdi.
Mýzykanyń tili – ámbebap. Ol bir jaǵy shattyq ta, bir jaǵy sher men nala bolyp ta esilip jatýy kádik. Kisiniń jandúnıesine – kóńil kúıine qaraı áser ete berýimen qudiretti. Áıtpese osynshama kól-kósir dúnıe kúı dep atala sala ma? Qobyz kúńirene kele nebir tańǵajaıyp áýender salǵanyn baıqamaı da qalýyńyz múmkin. Kóldeneń kezdesken quralaıdy jatyrqamaı kelesi bir basqa kıik emizip kete beretin qazaqtyń keń dalasyndaǵy bókenderge qaraǵanda jalǵyz-aq nárse eske túspesi anyq qoı. Kıik qurly erkin de azat, bir-biriniń balasyn emizip, baýyryna basyp júre beretin kıik qurly baýyrmal qazaqtyń basynan ne ótpedi? О́zinen myń jyl buryn ómir súrgen Qorqytty túsinde kórip, sodan qalǵan kıeli murany ustaǵan Yqylastyń basynan ǵana emes, jan-júreginen ótken qubylystyń bir parasy dalanyń kıikterine qaraǵanda sher tolqytyp týlamaýy múmkin be? Sondyqtan «Jezkıik» kúıiniń ańyzy da ár alýan bolýy – zańdylyq. Árkim ózinshe tyńdap, paryqtap alarǵa kerek. Ázirge aqylǵa qonǵany mynaý: «Arqanyń Betpaqdala men japsaryndaǵy Aqtaý, Ortaý, Qyzyltaý dep atalatyn silemdi taýlary erekshe shuraılanǵanda, el jaılaýǵa qonǵan kez. Osyndaı bir tabıǵat pen adam qaýyshyp, jaılaýdyń qyzyq kúnderi bastalǵan shaqta dáýlesker kúıshi Saıdaly Sary Toqanyń úıinde Arqaǵa dańqy jaıylǵan kúıshi-dombyrashylardyń basy qosylyp qalsa kerek. «Sary Toqanyń inisindeı» bolyp ketken qobyzshy Yqylas, án men kúıdi tel meńgergen Daırabaı, dombyraǵa til bitiretin Qyzdarbek bar. Bulardyń aýyldary Sary Toqa aýylyna japsar. Sodan soń Toqanyń jasynyń úlkendigin syılap, el jaılaýǵa shyqqanda arnaıy kelip sálem berýdi ádet etken.
Oraıy kelgen osyndaı bir shaq bolsa kerek, suhbat quryp otyrǵanda aýyl irgesindegi jonnan asyp, tógilgen altyndaı bolyp qalyń kıik kórinedi. Ǵajaıyp kórinis árkimdi-aq qaıran qaldyrady. Sonda, qashannan ushqyr oıly, shalt minezdi Toqa: «Mynaý bir kóz aldyńnan ketpese dep tileıtin sulý sýret eken. Shynymenen sulýlyqty dybys etip saýsaqtaryńa ilgenderiń ras bolsa, osy sýretti kúı etip kórińdershi!», deıdi ǵoı.
Toqanyń álgi ótinishine aldymen Yqylas eleńdep, az-kem abyrjı tolqyp otyrady da, qara qobyzyna qol sozady. Ile qyl qııaqty qushyrlana shalyp, álgi bir sulý sýretten birde kem emes syrly sazdy quıqyljyta tógedi. Kúı bir tyńdaýǵa oınaqy bolyp kóringenmen, osynaý dalanyń muń-syryn tuıaǵyna ilestirgen arman-kıikteı bolyp, azattyqty dáripteıdi.
Kúı bitkende janary jasaýrap otyrǵan Daırabaı: «Apyr-aı, Yqam-aı, adam janyn aıtqyzbaı túsinetin jampoz ekensiz ǵoı! Týsań tý! Álgi syrly saz qyrdyń qyzyl kıigin qııaldaǵy jez kıikke aınaldyryp jiberdi-aý!» degen eken».
P.S. Mundaı ańyzdan soń kúıdi tyńdamaý múmkin be?
