Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Qoǵamda qyzý talqylanǵan osynaý ózgeristi quptaı qoımaǵandardyń bir ýáji biryńǵaı ýaqyt beldeýiniń densaýlyqqa keri áseri edi. Alaıda medısına mamandary bulaı qaýiptenýdiń qajeti joq ekenin aıtyp, birdeı ýaqyt bıologııalyq saǵatpen de sáıkesetinin alǵa tartty. Tipti osy pikirtalas aýanynda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi arnaıy málimdeme jasady.
«Adam aǵzasy táýlik boıy gormondardyń áserine ushyraıdy jáne is júzinde barlyq sergý, uıqy, belsendilik, stress, qalpyna keltirý úderisteri – jalpy organızmniń jumysy gormondardyń túzilý ýaqyty men deńgeıine tikeleı baılanysty. Gormondar túzilýiniń táýliktik sıkli organızmniń táýliktik yrǵaqtarymen retteledi. Olar óz kezeginde tabıǵı, kún ýaqytymen bastalady jáne sınhrondalady. Bul úderis basqa syrtqy faktorlarǵa baǵynbaıdy. Organızmniń ýaqytyly qalpyna kelýi, uıqynyń sapasy, oıatý jáne sergý kezeńderi, aqyl-oı belsendiligi – barlyq osy úderister belgili bir gormondardyń deńgeıimen óte jaqsy retteledi. Sondaı-aq qatań rejim men sıklge ıe. Sondyqtan fızıologııalyq fýnksııalardyń kúndelikti yrǵaǵy turaqty», delingen mınıstrliktiń habarlamasynda.
Sonymen qatar munda adam mıynyń «gıpotalamýs» dep atalatyn bóligin basqaratyn organızmdegi bıologııalyq saǵattyń róli jóninde maǵlumat bar. Gıpotalamýs kórý nervterinen jaryq pen qarańǵylyqtyń ózgerýi týraly tikeleı aqparat alady. Sondaı-aq táýliktik yrǵaqtyń negizgi retteýshisi – melatonın gormonyn shyǵarýǵa jaýap beredi. Basqasha aıtqanda, melatonın – uıqy gormony, ıaǵnı ishki bıologııalyq saǵattarymyzdy iske qosý serippesi.
Qysqa merzimde rejimniń buzylýy kóbinese ımmýnıtettiń tómendeýine, qatty sharshaýǵa, aqyl-oı belsendiligi men este saqtaý qabiletiniń tómendeýine, basqa da kóptegen saldarǵa ákeledi. Tabıǵı emes ýaqyt beldeýinde uzaq ýaqyt bolý, árıne, deneniń beıimdelýine týra keledi, biraq densaýlyqqa aýyr zardabyn tıgizedi.
Osy oraıda Astana medısına ýnıversıteti qalypty fızıologııa kafedrasynyń meńgerýshisi Kýreısh Hamchıev bıologııalyq saǵattyń ereksheligine toqtalyp, munyń ýaqyt beldeýimen qanshalyqty úılesetinin aıtyp berdi.
«Uzaq jyl boıy Qazaqstan halqynyń basym bóligi UTC+6 ýaqyt beldeýi boıynsha, ıaǵnı qabyldanbaǵan ýaqytqa sáıkes ómir súrip keledi. Alaıda UTC+6-nyń ortalyq merıdıany tipti Qazaqstan aýmaǵynan da ótpeıdi. Aıtalyq, О́skemen qalasy UTC+6 ólsheminiń eń batys bóliginde ornalasqan. Iаǵnı óz ýaqytynan áldeqaıda alda tur. Shyn máninde bul shahar UTC+5,5 ýaqyt beldeýiniń basynda jatyr. Al Qostanaı oblysynda qoldanystaǵy ýaqyt (UTC+6) tabıǵı UTC+5-pen sáıkes kelmeıdi. Munyń saldarynan 17 jyldan beri balalar ýaqytynan buryn oıanýǵa májbúr. Osy rette keshki saǵat 22.23-te kóshede kúndizgideı jaryqtyń saqtalyp otyrǵany baıqalady. Bul, ásirese uıqysyzdyqtan ábden mezi bolǵan adamdarǵa, onyń ishinde zeınet jasyndaǵy azamattarǵa qıyn», deıdi K.Hamchıev.
Onyń aıtýynsha, bıologııalyq saǵat – adam aǵzasyndaǵy ımmýndyq nemese júrek-qan tamyrlary sekildi mańyzdy júıelerdiń biri. Atalǵan saǵat bizge qorshaǵan ortanyń yrǵaǵymen úılesim tabý úshin qajet. Máselen, kún men túnniń ózgergen kezinde nemese jyl mezgilderine beıimdelý úshin onyń ózektiligi arta túsedi. Bizdiń aǵzamyzdy basqaratyn saǵat úsh deńgeıde jumys isteıdi. Birinshisi – árbir jasýshada jasyrylǵan kishkentaı saǵat mehanızmi. Ol barlyq jasýshada sıntezdeletin arnaıy slock-aqýyzdary dep atalady. Slock-aqýyzdarynyń bir bóligi tańerteń túzilip, jasýshadaǵy metabolızmdi belsendirse, ekinshisi keshke qaraı metabolızmdi tejeıdi. Osylaısha, ár jeke jasýshanyń kúndelikti nemese táýliktik yrǵaǵy jolǵa qoıylady.
«Barlyq jasýshanyń yrǵaǵyn úılestiretin arnaıy bez epıfız nemese domalaq bez dep atalady. Ol adamnyń uıyqtaý úderisi men oıanýyn, kóńil kúıin retteıtin aǵzadaǵy melatonın men serotonındi bóletin gormondar. Kúndiz atalǵan bez «baqyt gormony» serotonındi shyǵaryp, qarańǵy túskende ol «uıqy gormonyn» melatonınge aınalady. Bul uıqymyzdy tereńdetip, tolyq etedi. Melatonın jetkilikti mólsherde tek túnde bólinedi. Shamaly jaryqtyń ózi onyń kólemin azaıtatynyn atap ótken jón. Bul gormon tym qysqa ýaqytta ǵana qyzmet etedi – saǵat 23.00-01.00 aralyǵynda. Sondyqtan da osy kezge deıin uıqyǵa durystap kóńil bólgen durys. Sonymen birge bul ýaqytta gıpofız bezi esirtkige áser etetin opıoıdty gormondar – endorfınder men enkefalınderdi bólip, aǵzadaǵy adrenalın kólemi tómendeıdi. Nátıjesinde, adam qalypty uıqyǵa ketedi. Oıanýǵa deıin adam aǵzasy kúndizgi belsendi ári sergek ómirge daıyn bolýy kerek. Bul kezde búırek ústi beziniń qyrtysy tańǵy 6-7-de júıke júıesin qozdyratyn kortızol gormonyn bóle bastaıdy. Dál osy ýaqytta adamnyń turyp ketkeni abzal. Nege deseńiz, sergektik gormony men kortızol energııasy stress gormonyna aınalýy múmkin. Sonyń kesirinen úılesimdilik úderisi nasharlap, uzaq ýaqyt boıy sharshaýǵa, depressııaǵa, uıqysyzdyqqa, sondaı-aq júrek-qan tamyrlary, onkologııalyq jáne basqa da aýrýlardy qozdyratyn bıologııalyq yrǵaqtyń buzylýyna ákelýi ǵajap emes. Jedel ınfarkt pen mıdyń gemorragııalyq ınsýlti negizinen tańerteń glıýkokortıkoıdtardyń bólinýine baılanysty paıda bolady. Osy oraıda tabıǵı jáne bıologııalyq saǵattardy úılestirý bizdiń qolymyzda ekenin umytpaıyq. Bul – ult densaýlyǵyn saqtaýdaǵy mańyzdy qadamdardyń biri, osyny eskerýimiz qajet», deıdi dáriger K.Hamchıev.
