Tasqynǵa qarsy qareket

Qar sýy – bereke bastaýy

Onsyz da sharýasy shatqaıaqtaǵan aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn jaz boıy kókten nár tambaıtyn qýańshylyq­tyń ká­tep­ti qara narǵa júk bolatyn aýyr ­sal­maǵy qajytyp tur. О́tken jyly soń­ǵy jar­ty ǵasyrda bola qoımaǵan aptap el­diń de, jerdiń de kenezesin keptirip, ókpe­sin óshire jazdady. Jer emgen dı­qandardyń ishinde dándi daqyldar tuqy­myn alqap tósine erte sińirgender bar­maq tistep, ókinip qaldy. Sebep – erte kóktegen egin qapyryq ystyqqa shydamaı, kókteýin kóktegenimen, boı salyp óse almady. Aýyl-aımaqtaǵy tórt túlik mal da meıirin qandyryp sý tappaı qınaldy. Endigi amal ne? Bilikti mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, sýarmaly jer kólemin kóbeıtpeı, yrys mólsheri kóńil qýanta qoıýy jyldan-jylǵa qıyndap barady. Biz eskermeı jatqan bir jaı – kól-kósir qar sýy.

– Bıyl Kókshe óńirinde qar siresip qatqan topyraqtyń ústine tústi, – deıdi agronom Baýyrjan Moldaǵalıev. – Onyń ústine jeltoqsan aıynda jańbyr jaýyp, muz qatty. Ile qar túskenimen, qańtarda taǵy da jylymyq boldy. Erteń qyzyl sý júrgen kezde tirshilik nári topyraqtyń quramyna sińe qoımaı, muz ústimen saı-sala, ózekshelerge quıylyp, bý bolyp ushyp ketedi. Sýarmaly jer kólemin ulǵaıtý úshin kóktemgi qar sýyn tabıǵı sý joldary bar oıpańǵa jınap paıdalan­sa, yrys ysyrap bolmas edi. Bul másele­ni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyn­da: «Sý resýrstarynyń qoljetimdi bolýy – agroónerkásip kesheniniń turaqty da­mýyna tikeleı yqpal etetin mańyzdy fak­tor. Al bizde bolsa, sý resýrstaryn basqarý júıesin damytý tujyrymdamasy tek jaqynda ǵana qabyldandy. Bul qu­jat tym uzaq talqylandy. Ashyǵyn aıtý ke­rek, jaǵdaı óte kúrdeli. Mysaly, eli­miz­degi sýarmaly jerdiń 13 paıyzynda ǵana sý únemdeý tehnologııasy bar. Ási­rese Túrkistan jáne Qyzylorda oblys­taryndaǵy jaǵdaı múshkil, qurǵaqshylyq qaýpi asa joǵary. Soǵan qaramastan, osy aımaqtarda tıisti jumys júrgizilip jatqan joq. Sondyqtan sýdy kóp qajet etetin daqyldardy azaıtyp, qurǵaqshylyqqa tózimdi daqyldardy kóbeıtý kerek, sý únemdeıtin tehnologııany engizý qajet. Ahýaldy jaqsartý úshin batyl áreket jasaý kerek», dep aıtqan bolatyn.

Kóktemgi qyzyl sýdy jınap, uqypty paıdalanyp otyrǵandar da bar. Byltyr Zerendi aýdanyna qarasty Báıterek aýylyndaǵy «Agro sharýa aýlasy» jaýap­kershiligi shekteýli seriktestiginde bolǵan kezimizde kórgenbiz. Seriktestiktiń 500 gektar egistik alqaby bar. Byltyrǵy qýań­shylyqtyń zardabyn kórgen joq. 2015 jyl­dan beri ózge óńirlerde eskerilmeı, ysyrap bolyp jatqan qar sýyn paıdalanyp keledi. Sál ǵana taratyp aıta ketelik. Sharýashylyqtyń agronom mened­jeri Aleksandr Matvıenkonyń aıtýy­na qaraǵanda, kóktemgi qar sýyn sý qoı­­­masyna jınaıdy eken. Qoımadan elektr sorǵylardyń kómegi arqyly jań­byrlatqysh qurylǵyǵa jetkiziledi. Al­daǵy ýaqytta sý qoımasynyń janynan uńǵyma qazyp, kólemin kóbeıte túspek. Osylaısha, tabıǵattyń synyna tótep be­rip kele jatqan sharýashylyq kenezesi kep­ken dalanyń dıdaryn móp-móldir sýmen jibitip keledi. Nátıjesi kózge kó­rinip turǵan soń bıdaı, arpa, raps egetin alqaptarǵa jasandy jańbyr jaýdyratyn taǵy úsh qurylǵy satyp alǵan. О́zge sharýashylyq basshylaryna osy bir táji­rıbe juǵysty bolsyn degen nıetpen sýarý qurylǵylaryn satyp alý memleket tarapynan sýbsıdııalanatynyn aıta ketsek, artyqtyǵy bolmas. Báıterek aýylyndaǵy sharýashylyqtyń berekesin keltirip turǵan – is uqyptylyǵy.

Oblystyq tótenshe jaǵdaılar depar­ta­mentiniń málimetine qaraǵanda, Selı­nograd, Arshaly, Atbasar, Sandyqtaý jáne Astrahan aýdandarynda qar qalyń. Sáıkesinshe sý tasqynynyń qaýpi jo­ǵary. Ylǵal da mol bolmaq. Endeshe, erte qı­myldap, ıen tegin yrystan qur qalmasaq, kánekı.

Qyzyl sýdyń júrýi – qarbalastyń týýy

Dál qazir jergilikti atqarýshy organdar men tótenshe jaǵdaı qyzmeti qa­ýyrt iske kirisken. 14 aýdan men úsh qala aýmaǵynda kóktemgi sý tasqynyna qarsy keshendi sharýalar qolǵa alynyp jatyr. Atap aıtqanda, 2 390 metr sý burý arnalary salynyp, tasýy múmkin ózenderdiń 1 700 metr arnasy tazartylǵan. Jyl sa­ıynǵy ádet. Memlekettiń qyrýar qa­ra­jaty jumsalyp, byltyr da dál osyn­daı jumystar júrgizilgen. Keıingi on­da­ǵan jyldar ishinde kórsetilgen qaı­rat, jum­salǵan qarajatty tarazy ba­syna tartyp esepteseńiz, endigi asaý ózen­der­diń ar­nasyn jyp-jylmaǵaı etip taza­lap, ja­ǵa­laýyn altyn jalatqan bógetpen beki­tip tastaýǵa bolar edi. Ánebir jyly San­dyq­taý aýdanynyń ákimi ózen jaǵa­syna to­pyraq úıýge bólingen aqshany «jep qo­ıyp», isti bolǵannan keıin kúdik te paı­da bolǵan. Negizinde mamandardyń aıtýy­na qa­raǵanda, sý jaǵasyndaǵy qalyń qa­mys pen árqıly ósimdikterdiń shirindisi ózen­der­diń tabanyna shógip qalýy sebepti aǵyn­­dy sýǵa kóp-kórim kedergi keltiredi. Lyq­­syp kelgen mol sý ózenniń arnasyna syı­­maı, jaǵalaýdan asyp ketetin jaıy bar.

– Eger mańaıynda eldi meken bolmasa, munyń eshqandaı zııany joq, – deıdi el aǵasy Qanaǵat Qaparov. – Máselen, Esil tasyǵan kezde jaǵalaýdaǵy toǵaıdyń alańqaılaryna shalǵyn jaqsy shyǵady. Tóńirektegi el shóbin shaýyp, raqatyn kóredi. Bıylǵy qýańshylyq jyly mal azy­ǵy qasqaldaqtyń qanyndaı bolyp ket­ti emes pe?! Tasyǵan sý da – tabysqa sebep.

Al ózen tabanyna túsetin kúl-qoqys – tabıǵatqa adam qolymen jasalyp jatqan qııanat. О́tken jyly Atbasar aýdanynda kóktemgi sý tasqyny kezinde sýǵa batyp ketken qyrýar jylqynyń óleksesi sý tabanynda qaldy. Keı jerlerde turmystyq qaldyqtardy tógý oqıǵalary da aragidik bolsa da kezdesip qalady. Mine, osyndaı keleńsizdik ózen arnasyn taryltpaq. Al arshyp alý – qısapsyz qıyn sharýa.

Jergilikti atqarýshy organdar men tótenshe jaǵdaı qyzmeti birlese otyryp 18 588 metr sý arnasyn tereńdetip, alasarǵan 8 myń metrden asa bógenderdi nyǵyzdap bekitipti. 58 dana sý ótkizý qurylǵylary salynǵan, 2 myń shaqyrymnan asa jaǵalaý bıiktetilgen. Osyndaı maqsatqa oblys boıynsha 2 mlrd 239 mln teńge qarajat bólingen. Bul qarjy – ótken jylǵy kólemmen salystyrǵanda 77 paıyzǵa kóp.

– Qazirgi ýaqytta merdiger uıymdar­men sý tasqyny qaýpi bar 10 aýdannyń aýmaǵyndaǵy 15 ózenniń boıynda 20 myń metrden asa aýmaqta muzdy jaryp aǵyn sýǵa jol ashý úshin kelisimshart jasaldy, – deıdi oblystyq Tótenshe jaǵdaı­lar departamenti bastyǵynyń ýaqytsha mindetin atqarýshy Qanat Dospaev. – Eldi mekender aýmaǵynan 486,5 myń tekshe metr qar shyǵaryldy, 236 myń tonnadan asa janarmaı, 21,8 myń tonna qum jáne basqa da ınertti materıaldar, 81,7 myń bóget qaptary ázirlendi. Sileti, Astanalyq jáne Shaǵalaly tárizdi iri sý qoı­malary bar. Sý qoımalaryndaǵy mól­sher – qazir 70 paıyz shamasynda.

Endigi bir másele – qalyń qardyń qursaýy. Bıyl qardyń qalyń túskenin joǵaryda aıttyq. Zerendi aýdanyna qa­rasty Uıaly, Aqadyr, Shaǵalaly aýyldary qaqaǵan qysta qarǵa adym jer boıy attap shyǵa almaı, aptalap baılanys úzi­lip qaldy. Tasjoldyń boıynda qar sýy irkilip jınalatyn tustarynda sýaǵardyń bolmaýyna qanshama jyl boıy beınet shegip keledi. О́tkennen sabaq alsaq, kánekı. Sandyqtaý aýdanyna qarasty Arbýzınka, Atbasar aýdanyndaǵy Bastaý tárizdi ondaǵan aýyl kóktemde qyzyl sý mol bolǵan jyly aılap qatynas úzilip, beınet shegip jatyr.

Joǵaryda aıtylǵan biraz jaıdy bez­bendeı kele, saı-salaǵa sińip ketetin qy­rýar sýdy obrazǵa orap aıtqanda, qasyq­tap jınap, kádege jaratsaq, jaz boıy egin sharýashylyǵyna da, tórt túlik malǵa da septigi tıer edi. Al qazir kóktemgi mol sý býǵa aınalyp, ushyp ketip jatyr. Bereke úıiriler tusta uqypty, belsendi bolsaq jón emes pe?!

Aqmola oblysy