Infografıkany jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ulttyq josparda energetıkany basqarý trılemmasy (halyqaralyq praktıka boıynsha) qarastyrylyp otyr. Oǵan mynalar kiredi:
- Energııa qaýipsizdigi: elektr energııasynyń tapshylyǵy jáne energetıkalyq ınfraqurylymnyń qatty tozýy;
- Kómirtekti beıtaraptyq: ekonomıkanyń joǵary energııa syıymdylyǵy jáne parnıktik gaz shyǵaryndylary;
- Qoljetimdilik: shekteýli ınvestısııalyq tartymdylyq jaǵdaıynda aıtarlyqtaı qomaqty ınvestısııaǵa qajettilik.
«Jobada saladaǵy qazaqstandyq qamtý máseleleri jáne energetıkalyq ınfraqurylymnyń qatty tozýy jáne sonyń saldarynan elektr jáne jylý qýatynyń tapshylyǵyna baılanysty jyldar boıy sheshilmegen máselelerdi eskerý qajet», deıdi «Atameken» UKP basqarýshy dırektory Jaqyp Haırýshev.
Jıynǵa qatysýshylardyń aıtýynsha, energetıka salasyn qarjylandyrý deńgeıi tómen bolǵandyqtan, onyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy da azaıǵan. Sonymen qatar energetıkalyq keshendi damytýdaǵy ýákiletti memlekettik organdardyń túrli vektorlyq saıasaty jáne salany retteýde biryńǵaı jáne naqty tásildiń bolmaýy da jumysqa keri áser etip otyr. Bul jaıt tutastaı alǵanda salany damytýdyń biryńǵaı strategııasy joq ekenin kórsetedi.
«Atameken» UKP ókilderi bıznes pen naryqtyń usynysyn nazarǵa ala otyryp, birqatar eskertpe jasady. Mysaly, búginde is júzinde nesıelik qarjylandyrýsyz qalǵan kómir jylý energetıkasy salasyna ınvestısııa tartý máselesin kúsheıtý usynylady. Ekonomıkanyń energetıkalyq sektoryn jeńildikpen nesıeleý máselesin pysyqtaý sheńberinde qarjy ınstıtýttary arqyly energetıka jáne energetıkalyq ınfraqurylymdy damytý jobalaryn nesıeleý qajettiligi de aıtyldy. Onda syıaqy mólsherlemesi qaryz alýshylar úshin jyldyq 7%-dan, 20 jyldan aspaıtyn merzimde, kásiporynnyń óz qatysýymen joba somasynyń keminde 20%-y boıynsha qarjylandyrýdy kózdeý qarastyrylady.
Tarıfterdiń ósýin eskere otyryp, energetıkadaǵy ınvestısııalyq jobalardy qaraýdyń obektıvtiligine oń áser etýi múmkin naryq keńesiniń qyzmetin «jandandyrý» qajettiligi atap ótildi. Tarıf belgileý máselesi de mańyzdy, ol da Ulttyq josparda qaralýǵa tıis.
Ár kásiporynnyń tarıftik smeta qurylymy jeke bolady. Sondyqtan tarıfterdi qandaı da bir bir standartqa keltirýdi kózdemeı aq, ádil tarıfterdi belgileý qajet.
«Elimizde azamattardyń keıbir sanaty úshin (az qamtylǵandar, múmkindigi shekteýli azamattar, zeınetkerler, t.b.) jańa tarıfter aýyr kórinýi múmkin. Biraq búkil álemde bul júktemeni tómendetýdiń basqa tetigi ázirge joq. Bıýdjet arqyly sýbsıdııalaý jáne energııa únemdeý boıynsha neǵurlym belsendi jumys júrgizý jáne ǵımarattar men úı-jaılardyń energııa tıimdiligin arttyrý sııaqty sharalar qajet. Energetıkalyq qaýipsizdik – kez kelgen memleket úshin mańyzdy. О́ıtkeni bul sala eldiń ekonomıkalyq turaqtylyǵyna, ulttyq qaýipsizdigine jáne jalpy ál-aýqatyna tikeleı áser etedi. Energetıkalyq qaýipsizdikke túrli ádister jáne eń aldymen energııa kózderin ártaraptandyrý sharalaryn qoldaný arqyly qol jetkiziledi jáne sheshiledi. Ekonomıkamyzdyń 60%-ǵa jýyǵy kómirmen qamtamasyz etiletini jasyryn emes. Sondyqtan energetıkalyq qurylymdy ártaraptandyrý arqyly biz energııa kózine táýeldilikti azaıtamyz. 2023 jylǵy joldaýynda Memleket basshysy «jańartylatyn energetıka jáne GES jobalaryn iske asyrýdy jalǵastyrý» qajet ekenin aıtty. Bul rette árıne, atom energııasyn qosar edik. Jańartpaly energııa kózderin damyta otyryp, energııany jınaqtaý júıesin de damytý qajet. Bul óte mańyzdy», deıdi Jaqyp Haırýshev.
Sarapshylardyń aıtýynsha, tómen jáne ádiletsiz tarıfterge baılanysty salaǵa syrtqy ınvestısııa aǵyny qysqaryp qaldy. Bul jaıt bizdiń qazirgi apattarǵa, tabıǵı apattarǵa, kıbershabýyldarǵa jáne basqa qaýipterge tózimdilikti álsiretip jiberdi. Energetıkalyq jabdyqtalýymyz tómen bolǵandyqtan kórshilerimizben halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıta berýimiz óte mańyzdy. Bul, eń aldymen Reseı Federasııasy men Ortalyq Azııa elderi. Biz olarmen qazirgi ýaqytta parallel rejimde jumys istep jatyrmyz. Atap aıqanda, yntymaqtastyqty damytý, teń seriktes bolý, transshekaralyq energııa saýdasyna qatysý, birlesken ınfraqurylymdyq jobalar qurý jáne tótenshe jaǵdaılarda birlesip áreket etý mańyzdy deıdi palata ókilderi.
«Energetıkalyq qaýipsizdik problemalaryn sheshý kópqyrly tásildi talap etedi. Onda bizdiń memleketimiz úshin qazirgi ýaqytta energetıkalyq resýrstarymyzdyń, qoldanystaǵy ınfraqurylymnyń, sondaı-aq geosaıası faktorlardyń bolýyn eskeretin sharalar bolýy kerek. Táýekelderdiń turaqty monıtorıngi jáne olardy aýyrtpalyqsyz joıýdy bilý mańyzdy», dep atap ótti Jaqyp Haırýshev.
Aıta keteıik, qazir elimizde 220 elektr stansasy jumys isteıdi, onyń ishinde jalpy qýaty 2,8 GVt bolatyn 144 jańǵyrmaly energııa kózi (JEK) nysany bar. Byltyr qýaty 495,6 MVt bolatyn taǵy 16 JEK nysany iske qosyldy. Stansa jabdyqtarynyń ortasha tozý deńgeıi 56%-ǵa deıin tómendegen. Jyl basynda Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev tapshylyqty jabý jáne eksporttyq áleýetti ulǵaıtý úshin energetıka salasyn damytý jónindegi is-sharalar jospary ázirlengenin aıtqan edi. Sonyń negizinde shamamen qosymsha 26 GVt jańa qýatty engizý qarastyrylady.
Elektr energetıkasy salasyn damytý jospary sátti iske asyrylsa, 2035 jylǵa qaraı otyn túrleri boıynsha belgilengen qýattyń qurylymy mynadaı bolady:
- Jańartylatyn energııa kózderi – 24,4%;
- Gıdroelektr stansalary – 10,8%;
- Gaz – 25,8%;
- Kómir – 34,3%.
Jańartylatyn, balamaly energııany jáne gaz generasııasyn iske qosý arqyly elektr energııasyn tutyný kólemindegi kómir generasııasynyń úlesi edáýir tómendeıtin bolady. Osylaısha, 2035 jylǵa qaraı jylyna 44 mln tonna SO2 deńgeıinde kómirtekti ofsetke qol jetkizý josparlanyp otyr.
