Sýretti túsirgen – Valerıı BÝGAEV
Resmı derekterge súıensek, Shyǵys Qazaqstan óńirindegi sý qoımalary men taý ózenderinde ylǵaldyń mol qory baıqalady. Buǵan deıin sý salasynyń mamandaryn Buqtyrma sý qoımasynda jınalǵan sýdyń kólemi de qýantyp otyrǵanyn, aldaǵy kóktemde Ertis ózeni jaıylmalarynyń kemi 70 paıyzyn sý basady degen boljam bary týraly buǵan deıin jazǵanbyz. Alaıda tájirıbeli mamandar sý bosatý sharalary durys uıymdastyrylmasa, byltyrǵy jaǵdaı taǵy qaıtalanýy múmkin ekenin eske saldy.
Túsiniktirek bolýy úshin aıtyp óteıik, Ertistiń kóktemde tasýy Shyǵys Qazaqstan óńirindegi ózender men Buqtyrma, Shúlbi sý qoımalarynda jınalǵan ylǵalǵa baılanysty. Sý kóp mólsherde áli úlken ekpinmen kelýi kerek. Sonda jaıylmalarǵa sý molynan shyǵyp, uzaq ýaqyt saqtalyp qalady.
Sý resýrstary komıtetiniń sý resýrstaryn paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi «Ertis» basseındik ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Eleýsiz Qambarov Shyǵys Qazaqstan men Abaı oblystaryndaǵy ylǵal qory kóńil kónshitetindeı jaǵdaıda dep málimdedi.
– Naýryz aıynyń basynan beri bizdiń mamandar elimizdiń shyǵysyndaǵy taý ózenderi men sý qoımalary mańyndaǵy ylǵalǵa apta saıyn monıtorıng júrgizip, jaǵdaıdy baqylaýda ustap otyr. Negizi Ertis ózeniniń tasýyna búıirlik aǵystar áser etetini málim. 16 naýryzdaǵy málimet boıynsha, oń búıirindegi basseındik ózender boıynda ylǵal qory jyldaǵy normadan 76 paıyzǵa kóp ekeni baıqalady. Al sol búıirindegi ózen-kólderde normadaǵydan 73 paıyzǵa asyp otyr. Buqtyrma sý qoımasy mańaıyndaǵy ylǵal qory jyldaǵydan 62 paıyzǵa kóbirek. Ertistiń oń búıirinde asa iri sý qoımasy – Buqtyrma, Úlbi men Oba, Kúrshim jáne basqa da ózender ornalasqan. Kóktemde negizgi sý kólemi osy oń búıirden qosylady. Sol jaq búıirinde Kókpekti, Qyzylsaı sııaqty shaǵyn ózender toby bar, bul aýmaqtan asa kóp kólemde sý kelmeıdi. Taǵy bir atap óterligi, Tarbaǵataı taýlaryndaǵy ylǵal qory da jyldaǵydan mol, normadan 32 paıyzǵa asyp otyrǵany tirkeldi. Osynyń bári túptep kelgende bıyl Ertiske jiberiletin sý kóleminiń byltyrǵydan kóp bolatynyn baıqatyp otyr, – deıdi E.Qambarov.
Buǵan qosa «Ertis» basseındik ınspeksııasynyń qyzmetkerleri Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy qystan qalǵan qar jamylǵysy áli tolyqtaı siresip jatqanyn, al Abaı oblysynda onyń 92 paıyzy ázirshe saqtalyp turǵanyn anyqtaǵan. Ertis ózeninde qatqan muzdyń qalyńdyǵy Abaı oblysy aýmaǵynda 63 sm bolsa, Pavlodarmen shekarada 84 sm-ge deıin jetedi. Al Pavlodar oblysynda muzdyń qalyńdyǵy – 70-84 sm aralyǵynda.
Al Shyǵys Qazaqstandaǵy sý qoımalarynan Ertis ózenine sýdyń qashan bosatylatynyn boljap aıtý ázirshe múmkin emes. Onyń merzimi sáýir aıynyń basynda belgili bolyp qalýy kerek. Salaaralyq sý bosatý komıssııasy bıyl qansha kólemde sý bosatý sheshimin qabyldaıdy.
Májilis depýtaty Nurjan Áshimbetov ótken jyly Ertis jaıylmalarynyń 30 paıyzyn ǵana sý basqanyn, bıyl ondaıǵa jol bermeý kerek ekenin jetkizdi. Byltyr ózenniń ekojúıesin barynsha nasharlatyp aldyq. Bul keıbir laýazymdy tulǵalar men sý salasyna jaýapty vedomstvolardyń jaýapsyzdyǵy men selqostyǵynan dep esepteıdi ol.
«О́tken jyly Ertis basseındik ınspeksııasy 20 sáýirden bastap Buqtyrma sý qoımasynan sý bosatý ortasha eseppen sekýndyna 500 tekshe metrden 381 tekshe metrge deıin azaıǵanyn habarlaǵany esimizde. Al norma boıynsha keminde sý jiberý kólemi sekýyndyna 3 myń tekshe metr bolýy kerek edi. Mundaı joǵary aǵyn ózen boıynda úlken tolqyndar týdyryp, qatty ekpinmen kelgen sý jaıylmalarǵa molynan shyǵyp úlgeredi. Eger Ekologııa mınıstrligi bul sheshimimizdi qoldaǵanda, Pavlodar oblysynyń aýmaǵyndaǵy jaıylymdardy sý basý kórsetkishi joǵary bolǵan bolar edi. О́kinishke qaraı, bizdiń usynystarymyz kóp jaǵdaıda eskerilmeıdi. Ekinshiden, sý qoımasynyń sýdy erterek jiberýine Pavlodar oblysynyń ákimi jol bermeýi kerek edi dep oılaımyn. Ol ýaqytta taýdan aǵyp túsetin Úlbi men Oba ózenderi endi ǵana jipsı bastaǵan edi. Ǵylymı negizge súıensek, taýdan qulap túsetin mol ylǵal qoımalardyń sýymen aralasyp, aǵynnyń ekpinin asyra túsýi kerek-tin. Biraq mamandar osy tusta aǵattyq jiberdi. Qoımalardaǵy sý jiberilip bolǵan soń baryp taý ózenderi túse bastady. Úshinshiden, Pavlodar oblysynyń basshylyǵy kóktemniń sońǵy aıy men maýsym aıynda qaptap shyǵa keletin shybyn-shirkeıden qaýiptenip, sý bosatý sharalaryn sýyq mezgilde júrgizgendi qup kóretini baıqalady. Bul – tabıǵat zańyna kereǵar jaıt. Taǵy qaıtalaımyn, sý bosatý taý ózenderi tolyq erip, kún ábden jylynǵan ýaqytta júrgizilýge tıis. О́zen mańaıyndaǵy jaıylmalardyń kóbi orman-toǵaıly, ondaı jerlerdiń topyraǵy eń sońynan baryp býsanady. Al erte jiberilgen sý ondaı jerlerge sińbeı, ózenge tez qaıtyp ketedi. Buǵan 2012-2016 jyldary Pavlodar oblysy ákiminiń orynbasary bolyp turǵanymda ábden kóz jetkizgenmin. Bul máselemen egjeı-tegjeıli shuǵyldanyp, zerttep shyqtym. Sondyqtan mamandar men sııaqty tájirıbeli mamandardyń sózine qulaq asqany jón», deıdi N.Áshimbetov.
Depýtattyń aıtýynsha, kóktemgi sý bosatý sharalary boıynsha jýyqta Úkimette otyrys ótedi. Oǵan Májilis ókilderi qatysady dep kútilip otyr. Tájirıbeli mamandar óz aqyl-keńesterin berip, Ertis boıyn jaılap otyrǵan jurttyń yrysyn eseleýdiń jolyn izdestiredi. Ertis ózeniniń kemerine jetpeı, sýy azaıyp bara jatqanyn eskersek, aldaǵy ýaqytta óńirde tapshylyq týyndaýy ǵajap emes. Budan 12 jyl buryn byltyrǵydaı jaǵdaı qaıtalanyp, jaıylmalardyń nebári 5 paıyzy ǵana sýǵa qanyqqany da esimizde. Al Buqtyrmada sýdyń jetkilikti jınalmaýy keıingi jyldary problemaǵa aınalyp barady.
Jýyqta bul túıtkilge Májilis depýtaty Nıkolaı Arsıýtın de alańdaýshylyq tanytyp, aldaǵy memlekettik sý qory qalaı jasaqtalatyny týraly Úkimetke depýtattyq saýal joldaǵan. Bul máselege memleket tarapynan zor kóńil bólinýi kerek dep esepteımiz.
Jaıylmalardyń sýǵa qanyqpaýynan mal azyǵyn jetkilikti jınap alý máselesi ýshyǵyp keledi. Taǵy bir másele, sýdyń az shyǵýy balyqtardyń ýyldyryq shasha almaýyna aparyp soqtyrǵan. Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń ǵalymdary jyl saıyn kóktemde sý jaıylǵanda ózen balyqtary taıaz jerge shyǵyp, ýyldyryq shashatynyn aıtady. Jaıylmadaǵy sý tez jylynatyndyqtan ondaı jerde shabaqtar da jyldam damıdy ári balyq qoregi mol. Al eki-úsh aptadan keıin sý qaıtyp, Ertis óz kemerine túskende sý maqulyqtary ózenge úıir-úıir bolyp qaıtyp oralady. Osy bir tabıǵı úderistiń buzylýy da ózendegi balyq qorynyń azaıyp ketýine sebep bolyp otyr.
Pavlodar oblysy
