Ǵylym mamandaryn daıarlaýdyń ózekti máselesi

Ǵylym men tehnologııa­ny, ınnovasııany damytý – eli­mizdiń básekege qabiletin art­ty­ratyn negizgi salanyń biri. Bizge otandyq ǵylymnyń ba­sym­dyqtaryn halyqaralyq ta­lap­­tarǵa jáne ulttyq múd­de­mizge sáıkes aıqyndaý kerek. Qu­ryltaıda Prezıdent mańyz berip otyrǵan másele osy min­det­ten bastaý alady.

Búginde Májilis talqy­laýyn­da «Ǵylym jáne tehno­lo­gııa­­lyq saıasat týraly» zań jobasy jatyr. Zańǵa asa mańyzdy, onyń ishinde ǵalymdardy yn­talandyrýǵa jáne áleýmettik qor­ǵaýdy qamtamasyz etýge ba­ǵyttalǵan normalar engizi­ledi dep kútilip otyr. Atap aıt­qanda, professor jáne qaýym­dastyrylǵan professor ataqtary úshin jańa ústeme­aqylar engizý, shyǵar­mashylyq demalys, ǵylym­dy jer­gilikti bıýdjetten qarjy­lan­dy­rý múm­­kindigi, jas talantty ǵa­lym­­darǵa arnalǵan stıpendııa­lar jáne t.b. Jalpy, ulttyq ǵy­ly­mı júıeniń jumys isteýi men damýynyń negizgi qaǵı­dat­tary men tetikterin ret­teıtin jańa zań ýaqtyly qabyl­danyp otyr jáne ǵylym­nyń damýyna yqpal etedi.

Keıingi jyldary Qazaq­stan adamı damý deńgeıi joǵa­ry elder tobyna (Human­DevelopmentIndex) enip, reıtıng­­ke qatysqan 191 eldiń ishi­nen 56-oryndy ıelendi jáne Re­seı­den keıingi 2-orynǵa turaq­tap, TMD elderi arasynda kósh bas­tap tur. Alaıda oılandyratyn taǵy bir kórsetkish bar. Ol – ın­no­vasııalyq qyzmetine sáıkes álemdik ekonomıkany saralaıtyn, ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq damý deńgeıin baǵalaıtyn Jahandyq ınnovasııalar ındeksi. Osy kórsetkishte elimiz 132 eldiń ishinde 83-orynda tur...

Jańa bilimdi qalyptastyrý jáne engizý úshin sapaly ǵyly­mı zertteýler qajet. Bul tek zert­teý­lerdiń mazmunyna, ǵylymı zertteý jumysynyń nátıjelerin engizý ádisterine emes, eń aldymen, ǵylym mamandaryn daıarlaý sapasymen anyqtalatyn zertteýshilerdiń biliktiligine de baılanysty. Ǵylym mamandaryn molaıtý bizde bilim berý uıymdarynda magıstratýra jáne doktoran­­týra arqyly joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý baǵ­darlamalary boıynsha júze­ge asyrylady. Osy turǵyda biz ǵylymı-pedagogıkalyq kadr­lardy daıarlaýdyń keı máse­le­sin qarastyryp, sheteldik tájirı­be­ni taldaý negizinde búgingi tańdaǵy tıimdi sheshý joldaryn usynýdy jón kórdik.

Birinshiden, elde ǵalymdar óte az. Ǵylym jónindegi Ulttyq baıandama derekterine sáıkes 2022 jyly zertteýlermen jáne ázirlemelermen aınalysatyn personaldyń sany 22 456 adamdy quraǵan, onyń ishinde kásibı túrde ǵylymı zertteý jáne tá­jirı­­belik-konstrýktorlyq ju­­­mys­tarmen aınalysatyn, son­daı-aq tikeleı jańa bilim qurýdy júzege asyratyn qyzmetkerler – 18 014. Osyǵan súıene otyryp, ekonomıkada jumys isteıtin 10 myń adamǵa shaqqanda ǵylymı zertteýler men ázirlemelerge orta eseppen 20 adam tartylady, bul Germanııa (233 adam), Japonııa (180 adam), Qytaı (81 adam) sııaqty eldermen salys­tyr­ǵanda óte az.

2022 jyly doktorantýrany bitirgen 1 536 adamnyń 234-i ǵana dıssertasııa qorǵap, ǵalymdar qataryn tolyqtyrdy, al 2021 jyly 642 doktorant dıssertasııa qorǵaǵan bolatyn. Barlyq joǵary oqý ornynda kadrlar, onyń ishinde ǵylymmen belsendi aınalysatyn zertteýshiler tapshy. Burynyraqta 600-ge jýyq ǵalym jumys istegen ǵylymı zertteý ınstıtýttary qazir sol shtattyń úshten bir bóligin de qalpyna keltire almaı otyr. Eger mundaı úrdis odan ári jalǵasa berse, memleket ınno­vasııa jasaýǵa qabileti bar ǵy­lymı toptardyń azǵantaı sho­­ǵyrynan da aıyrylady. Tipti ǵylym bıýdjetiniń jyl saıynǵy ul­ǵaıýy da qajetti nátıje ber­meı­di, qarapaıym sebep bul qarajatty tıimdi ıgeretin esh­kim joq. Ǵylymı kadrlardy ósirý­diń tıimdi mehanızmi qa­lyp­­taspaǵan.

2010 jyly aspırantýra men doktorantýra arqyly ǵylymı kadrlardy daıarlaýdyń eki satyly nysanyn bir satyly PhD-ǵa aýystyrǵan al­ǵash­qy refor­matorlardyń taban­dy­ly­ǵyn atap ótý qajet. Erte me, kesh pe, biz buǵan keletin edik. Alaıda Bolon úderisi baǵy­tyndaǵy joǵary bilim men ǵy­lym reformalarynyń negizgi qateligi belgili bir ınstıtýttardy qurý ıdeıalaryn tereń túsinbesten, iske asyrýdyń ishki tetikterin zerdelemeı, tıisti ınfraqurylymdardy daıyn­damaı, halyqaralyq tájirı­beni kóshirýi boldy. Biz jańa ny­sandarǵa eski mazmundy engiz­dik. Mysaly, PhD dáreje­sin engize otyryp, onyń ne ekenin túsinetin ǵalymdar men reformatorlardyń ózderi neken-saıaq boldy. Tipti PhD ózi bastapqyda ǵylymı dáreje retinde, sodan keıin aka­de­mııalyq dáreje retinde aıqyn­daldy, búginde Qazaqstanda bul jaı PhD dárejesi.

Biraq ǵylymı kadrlar daıarlaý jaǵdaıynda eski mazmundy jańa nysanǵa ornalastyrý múmkin emes. 2010 jylǵa deıingi model bir biryńǵaı organnyń dáreje berýdi orta­lyq­tandyrýyna ne­giz­deldi, keńes zamanynda bul Jo­ǵary attestattaý komıssııa­sy (KSRO JAK), sodan keıin Qazaqstanda JAK nemese Bilim jáne ǵy­lym salasyndaǵy baqy­laý ko­mı­teti boldy. Osy modelge sáıkes joǵary oqý oryn­dary men ǴZI janynan qurylǵan dıssertasııalyq keńes­ter­diń sheshimderinen keıin bar­lyq materıal men dıssertasııa JAK-qa jiberildi, onda atalǵan sheshim bekitilmeýi jáne adam izdengen qajetti ǵylymı dárejesin ala almaýy múmkin edi. Kóp el qa­byl­­daǵan qazirgi eýropalyq model boıynsha PhD dárejesin ýnıversıtetter janyndaǵy dısser­ta­sııa­lyq keńester beredi.

Bizde bul model basqasha ju­mys isteıdi. Máselen, bastap­qy kezeńde elimizde ǵylym doktory dárejesin berý alynyp tastaldy, al ǵylym kandıdattaryn PhD dárejesine teńestirdi. Bul rette ǵylym kandıdaty dárejesiniń ornyna PhD qarastyrylǵan jáne burynǵysynsha sheshimdi ýákiletti organ bekitetin dıs­ser­tasııalyq keńesterdiń eski nysany qaldy. Ulttyq joǵa­ry oqý oryndaryna ýáki­letti organǵa soqpastan, dáreje berý quqyǵyn alý úshin 10 jylǵa jýyq ýaqyt qajet boldy. Erek­she mártebesi joq, ıaǵnı daıyn­dyqtyń 19 baǵytynda doktorlar daıarlap jatqan qal­ǵan barlyq joǵary oqý ornynda dárejeni bekitý rásimi eski kúıinde qalyp otyr. Dıs­ser­tasııalardy qorǵaý jáne sáı­kesinshe ǵalymdardyń ósýi, ásirese óńirlerde, osy­ǵan baılanysty óte az bolýy múmkin. Bizdiń oıymyzsha, eýropalyq modelge kóshý rási­min sońyna deıin jetkizý kerek, PhD daıyndaýǵa lısenzııasy bar barlyq joǵary oqý ornyna ózderiniń derbes dıs­ser­tasııalyq keńesterin qurý­ǵa jáne dárejeler berýine ruq­sat berý kerek, onyń ústine 3 jyldan beri ýnıversıtetter jeke úlgidegi dıplomdaryn berip ke­le­di. Áıtpese logıka buzy­la­dy. Ýákiletti organ jo­ǵary oqý ornyna doktoran­tý­raǵa lısenzııa beredi, solaı bola tura jeke dıplomyn berýge senbeıdi. Álemdik tájirıbede, mysaly, Germanııada keıbir joǵary oqý oryndarynyń basynan bastap PhD daıarlaýǵa quqyǵy bolmaıdy. Joǵary oqý oryndarynyń osyndaı gradasııasyn bizde de engizýge bolady. Biraq joǵary oqý oryndarynyń kópshiligi ǵalymdarǵa derbes sheshimderi negizinde dáreje berý týraly dıplomdar berýi kerek.

Qarsy dálelderdi boljaýǵa bolady: eger baqylaý bolmasa, onda qorǵanys sapasy tómen­deıdi, ǵylymǵa qatysy joq adamdar, mysaly, sheneý­nikter, kásipkerler dıssertasııa qorǵaıdy. Alaıda birinshiden, muny doktorlar daıarlaý sapasyna monıtorıng júrgizý arqyly retteýge jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýge lısenzııanyń eleýli buzýshy­lyq­tary bolǵan kezde uzartpaýǵa nemese qaıtaryp alýǵa bolady. Bul lısenzııa bergen ýákiletti organnyń fýnksııasy bolýy kerek. Ekinshiden, eger bul teris boljam oryndalsa da, mem­le­ket­tik qyzmetshiler men bıznesmender arasynda dáreje alǵysy keletinder paıda bolsa, onda olar úshin beıindi doktorantýra saı keledi.

Ǵalymdar sanyn kóbeıtýdiń kelesi joly – doktorantýraǵa «búıirinen kirý». Stýdenttik kezinen bastap ǵylymmen aınalysatyn jáne joǵary dárejeli ǵylymı basylymdardaǵy jarııa­la­nymdary bar adamdar dok­toran­týraǵa jeńildetilgen ere­­jeler boıynsha, tipti qys­qar­­­­tylǵan baǵdarlama boıyn­sha túsýi kerek. Mysaly, Ulybrıtanııada bakalavr dáre­je­simen siz magıstr dáreje­sin alý qajettiligin aınalyp ótip, birden doktorǵa oqýdy jal­ǵastyra alasyz jáne t.b. kóp­tegen mysal bar, sonyń eń ońtaılysyn tańdaý kerek.

Joǵary oqý oryndaryndaǵy zertteýshiler sanyn arttyrýdyń taǵy bir múmkindigi – adam doktorantýrada oqyp, óndiristen qol úzbeı, mysaly, oqytýshy retinde jumysyn jalǵastyra oty­ryp, ǵylymı dáreje alýǵa múmkindigi bar. Keıbir elder úshin bul – doktorlar daıarlaýdyń negizgi joly. Mysaly, Germanııada nemese Uly­brı­tanııada ýnıversıtettiń aǵa oqy­týshylary oqytýshylyq qyz­metti dıssertasııa jazýmen birik­tiredi. Bul sondaı-aq memle­ket­tiń PhD daıarlaýǵa jum­­saıtyn shyǵyndaryn qys­qartady.

Búgingi tańda joǵary oqý orny magıstratýraǵa qabyldaýdan shettetildi, túsý emtıhandary ýá­kiletti organ bekitken uıym­­da UBT qaǵıdaty boıynsha tap­­syrylady, bolashaqta doktorantýra da osyndaı aýyrt­pashylyqqa tap bolýy múm­kin. Mundaı jaǵ­daıda adam­nyń zertteý qyz­me­tine daıyn­dyǵyn kim nemese ne anyq­taıdy? Muny tek emtıhan nemese test nátıjeleri boıynsha anyqtaý múmkin emes, óıtkeni ǵalymdy sıfrlandyrýǵa bolmaıdy. Jastardyń zertteýshilik talantyn tek tájirıbeli ǵalym ǵana baıqaı alady. Sondyqtan magıstratýra men dokto­ran­tý­raǵa túsý kezinde, eń aldymen, je­tek­shi ǵalymdardyń usynys­ta­ryn bas­shylyqqa alý kerek.

Qazir bizde magıstratýranyń eki baǵyty bar: ǵylymı-pedago­gı­kalyq jáne beıindik. Birinshisi, bolashaq oqytýshylarǵa nemese ǵalymdarǵa, ekinshisi, eko­no­mı­kanyń naqty sektory­na ar­nal­ǵan. Beıindik magıs­tratýra tereńdetilgen kásibı bilim beredi. Oqytý qoldanbaly sıpatqa ıe jáne kásibı menedjerler men basshylardy daıarlaýǵa baǵyttalǵan. Biraq bizdiń búgingi óndirisimizge ǵy­lym magıstrleri qajet pe? Buǵan beıindik magıstratýraǵa memlekettik tapsyrysty jáne onyń ıgerilýin bilseńiz ja­ýap ala alasyz. Bizdiń oıymyz­sha, magıstrlerdi bólingen bıýd­jet­tik oryndar sanynyń az­dy­­ǵyna baılanysty zertteý isine utymdy baǵyttaǵan jón. Mysaly, Ulybrıtanııada magıstr dárejesin oqytý nemese zertteý arqyly alýǵa bolady. Olarda ǵylymı zertteýler magıstri dárejesi bar. Zertteý magıstratýrasynyń túlekteri bizdińshe, doktorantýradaǵy zert­teýlerdi jalǵastyrýǵa barynsha daıyn bolady.

Magıstratýradan bastap dok­­­­torantýraǵa túsý jáne oqý, dıs­sertasııa qorǵaý jáne PhD dárejesin berýge deıingi ǵylym úshin kadrlar daıarlaýǵa nazar aýda­ratyn kez keldi. Búgin jibe­rip alǵan ýaqyt erteńgi ǵylym men ekonomıkanyń damýyna áser etpeı qoımaıdy.

Nurlan DÝLATBEKOV,

E.A. Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektor, zań ǵylymdarynyń doktory, professor