– Rejıssýranyń ekinshi aty – basqarý dep jıi aıtylady. Al bul qasıet ekiniń birine qona bermeıdi. Onyń ústine ónerge jaqyn qyz balasynyń armany ádette aktrısa bolýdan ári aspaıtyny jáne bar...
– Oıyńyzdy túsindim. Iá, ras, ónerge ǵashyq qyz balasynyń aktrısa bolýdy armandaıtyny ras. Al ózińiz aıtpaqshy, rejıssýraǵa batyly baryp keletinderi neken-saıaq, tipti joqtyń qasy desek te bolady. Máselen, men oqýǵa túsken, rejıssýradaǵy alǵashqy adymdarymdy apyl-tapyl basqan jyldary bul salada qyzdardyń ishinde jalǵyz ózim boldym. Maǵan deıin bir-eki apaıymyz bolǵan eken. Biraq dál men eńbek jolymdy bastaǵan kezeńde praktıkalyq rejıssýra negizinen er adamdardyń mamandyǵy sanalatyn. Sol stereotıpti buzyp, ózimdi kásibı maman retinde dáleldeý úshin, árıne, kóp ter tógýge týra keldi. Onyń ústine, men Reseıdiń Samara aımaǵynda týyp-óstim ǵoı. Aınalam, aralasatyn ortam – barlyǵy orystar edi. Qazaq tiline shorqaq bolýym da meni atajurtyma kelip, qazaq ónerine qyzmet etsem degen armanymnan alystata berdi. Keıde bul tilegim múmkin emesteı kórinetin.
– Qaı kezde naqty rejısser bolamyn dep sheshim qabyldadyńyz, ol sheshimińizge ne áser etti?
– Eń áýeli ózimniń ishki túısigim, sosyn, árıne, anamnyń qyzmeti dep oılaımyn. Ol kisi aýyldyq Mádenıet úıinde jumys isteıtin, ıaǵnı túrli mádenı is-sharalar, kezdesýler ótkizý negizinen sol kisiniń quzyretinde bolatyn. Sol is-sharalardyń sebebimen bala kúnimizden sahnaǵa jıi shyǵyp júrdik. Anam qyzmet atqaratyn Mádenıet úıinde birneshe mekeme bar edi. Ásirese kitaphanasy úlken-tin. Kúnde sol jerge baryp kitap oqıtynbyz. Kún saıyn 20 tıynǵa kıno kórsetetin. Keńes odaǵyndaǵy kınolar sapaly ǵoı, qalmaı baryp tamashalaıtynbyz. Mine, anamnyń tárbıesi, bas almaı oqyǵan kitaptar men kúnde kórgen kıno ómirlik tańdaýyma negiz boldy ǵoı dep oılaımyn. Áıteýir tórtinshi synypta júrgenimde kúndeligime «rejısser bolǵym keledi» dep jazyppyn. Ras, áýeli aktrısa bolǵym kelgeni esimde. Al tórtinshi synypta júrgennen rejısserlikti nelikten, qalaı tańdadym, ol jaǵyn naqty bilmeımin. Biraq sol ýaqytta-aq óz mamandyǵymdy tańdap qoıdym. Bálkim, sahnadaǵy negizgi sheshimdi qabyldaıtyn rejısser ekenin sol kezde túsingen shyǵarmyn (jymıdy).
– О́zge elde týyp, jat eldiń mádenıetimen sýsyndaǵan sizdiń atajurtyńyzǵa kelip qana qoımaı, qazaq rejıssýrasy bólimine, Qazaqstannyń halyq ártisi Maman Baıserkenovtiń sheberhanasyna qabyldanýyńyzdyń ózi úlken qajyrdy talap etken bolar... Armanǵa bastar joldaǵy qıyndyqty qalaı eńserdińiz?
– Ras, ońaı bolǵan joq. Eń áýeli ata-anam qarsy boldy. О́ıtkeni úıde eki-aq aǵaıyndy – aǵam jáne men bolǵandyqtan, áke-sheshem kóziniń aǵy men qarasyn qalaısha kózi qıyp jyraqqa jibergisi kelsin?.. Árıne, olar da atajurtyn ańsady ǵoı. Biraq dál sol kezde qonys aýdarýdyń reti kelmeı turǵan soń da meni jalǵyz jiberýge júreksingen bolar. Sóıtip, áýeli Samara qalasynyń óner kolledjinde bir jyl oqyp, keıin Oralǵa aýystym. Sol jaqta júrgende Almatydan kelgen arnaıy komıssııa janymdaǵy dosyma etıýd jasaýǵa janushyra kómektesip júrgen meni baıqap qalyp, áńgimege tartty. Belgili rejısser, Qazaqstannyń halyq ártisi Talǵat Temenovtiń aldyna kelgen ekenmin. Tabıǵatynan kóregen ustaz, bilikti pedagog emes pe, az-kem áńgimeleskennen keıin maǵan: «Senen aktrısa emes, jaqsy rejısser shyǵady. Tabıǵatyń, bolmysyń dál kelip tur» dep birden kesip aıtty. Rejısserdiń armanymdy aıtpaı tanyǵanyna sonda tańǵaldym. Biraq tilimniń qazaqshaǵa shorqaq ekenin eskerip, orys tobyna joldama berdi. Sonda Talǵat aǵaǵa jalynyp júrip, geografııalyq jaǵdaılarǵa baılanysty tilim oryssha shyqqanymen, janymnyń qazaq ekenin aıtyp, qazaq bólimine qabyldaýyn ótindim. Sóıtip, basqa emes, elimizdegi rejıssýra pedagogıkasyndaǵy myqty maıtalman maman, Qazaqstannyń halyq ártisi, professor Maman Baıserkenovtiń sheberhanasynan bir-aq shyqtym. Armanymdy tap basyp tanyp, maqsatyma bir taban jaqyndatqan Talǵat Dosymǵalıulyna áli kúnge deıin rızashylyǵym sheksiz.
– Al Maman Baıserkeulynyń baǵasy qandaı boldy? Sheberhanada shyńdalý jyldary qalaı ótti?
– Bilesiz be, bizdiń eń qınalǵan, eń qıyn, eń kúrdeli kezeńimiz osy oqý jyldary bolǵan sııaqty. Akademııada bes jyl oqydyq. Bul shyǵarmashylyq shyńdalý kezeńimizdegi óte kúrdeli bes jyl edi. Sebebi ustazymyz Maman Baıserkeuly óte qatal, tym talapshyl bolatyn. Boıdaǵy bar ashy terimizdi osynaý bes jyl oqýda jaqsylap turyp syǵyp aldy. О́zi de: «Qatal bolatyn sebebim, qazir qınalsańdar, keıin ońaı bolady» deıtin. «Al qazir qatty qınalyp, shydaı almasańdar, onda kesh bolmaı turyp mamandyqtan bas tartyńdar, qazir ketseńder, keıin maǵan alǵys aıtasyńdar, sebebi bul jol senderdi ońaı ómirge bastap aparmaıdy» degendi jıi aıtatyn. Ustazymyzdyń aıtqany dóp keldi. Oqýǵa 16 bala túsip, sońynda beseýimiz ǵana bitirip shyqtyq. Osynyń ózi-aq rejıssýra mamandyǵynyń qanshalyqty qıyn ekendiginen habar berip turǵandaı. Ustazymyzdyń «Qazir qınalsańdar, keıin ońaı bolady» degeni de ras boldy. Jeke óz basyma toqtalsam, maman atanyp kásibı teatrda alǵashqy qoıylymymdy qoıǵan kezde, dál oqý oqyp júrgen kezdegideı asa qınalǵan joqpyn. Sebebi teatrlarda kásibı ártister jumys isteıtindikten oıymyz da, maqsatymyz da úndesip, birden túsinistik. Rejıssýradaǵy debıýtim – «Ertegi» atty qoıylym bolatyn. Ol Semeı qalasynyń kórermenderine arnaldy. Keıin Kókshetaýǵa baryp, N.V.Gogoldiń «Revızoryn» jáne S.Ahmadtyń «Kelinder kóterilisin» qoıdym. Ol kezdegi sezimdi sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Eń alǵash kásibı sahnaǵa shyqqanymda «Shynymen de sahna aldynda turmyn ba? Qandaı keremet!» dep shattanǵanym áli este. Ondaı sátti umytý múmkin emes.
– Jalpy, sizdi ustazdan joly bolǵan shákirt dep aıtýǵa bolatyn shyǵar?
– Iá, Allaǵa myń da bir shúkir deımin. Shynymen ustazdan joly bolǵan adammyn. Ony búginde zor maqtanyshpen aıtamyn. Rejıssýraǵa kelýime sebepker bolǵan Talǵat Temenov, aýdıtorııada sheberligimdi shyńdap, sheberhanasynan sahnaǵa dap-daıyn rejısser etip shyǵarǵan tól ustazym Maman Baıserkeuly, únemi aqyl-keńesin aıtyp, kemshiligimdi túzep, jetistigimdi qýana pash etken synshy aǵamyz marqum Áshirbek Syǵaı, qazir oılap qarasam, báriniń meniń ómirimdegi orny úlken eken. Kúni keshegideı kóz aldymda saırap tur, stýdent shaǵymyzda Áshirbek Syǵaı bizdiń dárishanaǵa kelgende qatty qýanatynbyz. Sebebi Maman Baıserkenov ekeýi bir-birimen kásibı áńgimege kirisetin. Teatr, dramatýrgııa nemese belgili bir teatr qaıratkeri týraly sóılesetin. Biz de Baıserkenovtiń qataldyǵynan sál-pál sergip qalatynbyz. Sondaı shýaqty otyrystardyń biri edi. Áshirbek aǵa men Maman aǵa kásibı sahna týraly qyzý pikirtalasqa kirip ketken. Biz de áńgimeniń qyzyǵymen otyrmyz. Bir kezde Áshirbek aǵa kilt burylyp, meni saýsaǵymen kórsetti de: «Osy qyz halyq ártisi bolady» degende, maǵan artylǵan jaýapkershiliktiń úlken júgin sezindim. Sol sátte rejıssýradan, osy baǵytymnan múldem aýytqymaýym kerek ekenin túsindim. Osy eki uly adamdy aldamaýym, olardyń úmitin aqtaýym keregin uqtym. Áshirbek aǵanyń meni kórsetken saýsaǵyn, sol sáttegi Maman aǵanyń úmit toly janaryn eshqashan umytqan emespin. Keıin T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasyn támamdaǵan bir top jas qart Kaspııdiń jaǵalaýyna qonys aýdaryp, Mańǵystaý tórinen teatr ashýǵa talpynǵanda ózi jol men jón bastap ákelip, aǵalyq bar aqylyn úıretken, qandaı qıyn sátte de qoldaý bildirip, janashyrlyǵyn aıamaǵan Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Nurnııaz Muqanov aǵamdy da ónerdegi úlken ustazym sanaımyn.
– Shyǵarmashylyǵyńyzdaǵy úlken beles – N.Jantórın teatryn ashýyńyz, ondaǵy 20 jyldyq jemisti eńbegińiz desek, artyq aıtqandyǵymyz emes. Osy ýaqyt aralyǵyndaǵy teatr sizge, siz teatrǵa ne berdim dep oılaısyz?
– N.Jantórın teatry maǵan eń áýeli erkindik syılady. Qaı jaǵynan da. О́ıtkeni shyǵarmashylyq adamy, onyń ishinde rejısser úshin erkindiktiń mańyzy zor. Jalpy, rejıssýrada másele kóp deımiz ǵoı. Sonyń negizgisi osy erkindikten, oı, qııal erkindiginen tarqatylsa kerek. Qoıýshy-rejısserdiń erkindigi bolǵanyn qalar edim, oǵan «mynany qoı, sebebi búgingi kúnge osy qajet» demeýi kerek. Qaıta kerisinshe: «Sen neni qoıǵyń keledi?» dep suraǵany jón. Nemese «Bizdiń teatrǵa osy qoıylym qajet, mynany qoı» demese eken. Árıne, rejısser ony qoıady, sebebi mamandyǵy sol ǵoı. Biraq «Al qandaı qoıylymdy qoıǵyń keledi, qandaı qoıylymda akterler ózderi armandaǵan rólinde oınaı alady?»dep surasa. Sonda onyń múmkindigi ashylyp, áleýeti kórinedi. Nege? Sebebi rejısser teatrdaǵy akterdiń árqaısysynyń múmkindigin, shyǵarmashylyq qarymyn biledi. Sol talantty ashýǵa ter tógedi. Al «anaý aıtty, mynaý sóıtti» eken dep, kez kelgen pesany qoıa berý teatrdy alysqa aparmaıdy. Máselen, maǵan alǵashqy spektaklimdi qoıǵan sátten bastap-aq akterdi ashý, onyń boıyndaǵy múmkindigin kórsetý basty maqsat boldy. Áli de solaı. Meniń uǵymymdaǵy eń basty mamandyq – akter. Ártistiń armany, onyń qudaı bergen talantynyń aldynda, jalpy akterdiń teatrdaǵy ómir jolyna negizgi jaýapkershilikti rejısser alady. Ártistiń shyńdalatyn orny – sahna men repetısııa. Árıne, el aldyna shyǵyp, moıyndalǵan, sheberlik turǵysynan shyńdalǵan ártispen jumys isteý qaı rejısserge de tıimdi ǵoı. Biraq rejısser, onyń ústine kórkemdik jetekshi bolsań, tepe-teńdikti ustaı bilý de asa mańyzdy. Osy jaǵynan mende erkindik boldy. Jolymnyń bolǵany sol, men 24 jasymnan shyǵarmashylyq jetekshimin. Shyn qalasam birneshe qoıylymdy qatar qoıa alamyn. Al «qalasam» degen sóz shyǵarmashylyq adamyna óte kerek dúnıe. «Men osyny aıtqandy qalaımyn, osyny kórsetkendi qalaımyn» deý shyǵarmashylyq adamyna mańyzdy. N.Jantórın atyndaǵy teatrymyzda barlyq mamandyq ıeleriniń óz «meni» bar. Demek olardyń qalaý erki, aıtar sózi bar. Ujymym maǵan únemi qoldaý bildirip keledi. Sonyń nátıjesinde biz osy ýaqytqa deıin sahnalyq túrli tájirıbelerge batyl bardyq. Áli de sol jolda izdený ústindemiz. Sol oı, ıdeıa birliginiń arqasynda N.Jantórın teatry osy deńgeıge jetti ǵoı dep oılaımyn.
– Ras, «Qaraqurt», «Sýnamı» syndy qoıylymdaryńyz sol kezdiń ózinde teatr áleminde úlken jańalyq boldy. Ondaǵy aıtylǵan máseleler áli kúnge deıin ózektiligin joıǵan joq. Al formalyq izdenis sizdiń rejısserlik qoltańbańyzdy aıqyndaǵan sátti sheshimder ekenin teatr synshylary da jıi tilge tıek etedi, maqtanyshpen aýyz toltyryp aıtady...
– Iá, rejısserdiń «meni» – onyń qoltańbasy. Qoltańbasy aıqyn, oıy erkin rejısserdiń qoıylymy da qyzyqty bolady, menińshe. Rejıssýra degen meniń paıymymda – ol shegi men sheti joq qııal keńistigi, ıaǵnı ol – jahandyq mamandyq. Rejısserge «sen bylaı qoı» dep úlgi usynyp, shekara qoıýǵa bolmaıdy. Onyń óz jeteleýshisi bar, ol – túısik jáne tereń bilim. Spektakl qoıǵanda ishki baqylaýshyń estetıka, stıl turǵysynan seni durys jolǵa jeteleıdi. Eń bastysy, rejısser «Mynany kórermen túsinbeı qalady ǵoı» degen oıdan alys bolýy kerek. Kórermen deńgeıine túsip, jan-jaǵyńa jaltaqtaı berý – rejısserdi ushpaqqa shyǵarmaıdy, abyroı da ápermeıdi. Ras, keıde qysymnyń kesirinen, keıde kórermendi laıyqty baǵalamaı sondaı qadamdarǵa baryp qalatyn kezder de bolady. Sondaı kezde, árıne, ishteı kóńil tolmaýshylyq bolyp turady. Biraq jalpylaı alǵanda siz aıtyp otyrǵan qoıylymdarymdy ózim de jaqsy kóremin. Ásirese «Qaraqurt» – kóńilim tolatyn spektaklimniń biri. Ony men Abaıdyń otyz segizinshi qarasóziniń jelisimen qaıta jazyp shyqtym. Osylaısha, Abaı álemine ózgeshe kózqaras turǵysynan úńilgim keldi. Ras, meni dástúrli, ne modernıst rejısser deýge kelmeıtin shyǵar. Sımvolıkany jazady deý de qısynǵa kelmeıtin bolar. Ony synshylar aıtsyn, men ózime baǵa bere almaımyn ǵoı. Alaıda Qazan qalasynda ótken túrki halyqtarynyń «Naýryz» teatrlar festvalinde osy «Sýnamı», «Qaraqurt» spektaklderin Reseıden bólek, Italııa, Ispanııa, Izraılden kelgen teatr synshylary men rejısserleri qyzyǵa tamashalap, qoıylymǵa postmodernızmniń úzdik úlgisi dep baǵa berdi. Aqyndy qazaqtyń sheńberinen shyǵaryp, kúlli adamzat deńgeıine kóterýge baǵyttalǵan qadamymdy quptady. Árıne, bul meniń jastaý kezimde, osydan 20 jyl buryn qoıylǵan spektakl ǵoı. Qazir men Abaıdy múldem basqasha kóremin. Sondyqtan da marqum Esenǵalı Raýshanov aǵamyzǵa kezinde qaıta-qaıta habarlasyp júrip, «Qunanbaı» pesasyn jazǵyzyp, ony sahnaǵa shyǵardym. Munda negizgi basymdyq áke men bala arasyndaǵy qarym-qatynasqa berildi. Nege olaı deseńiz, buǵan deıin de Abaı týraly kóp shyǵarma jazylǵan eken, biraq barlyǵynda derlik Qunanbaı beınesi kómeski. «Abaıdyń jetken bıigi – Qunanbaıdyń ıyǵy» degen sóz bar emes pe qazaqta? Qunanbaıdaı áke bolmasa, Abaıdaı ul qaıdan týsyn? Osy máseleni kóterý arqyly jalpy áke men bala arasyndaǵy qarym-qatynasqa mán berildi. Onyń ústinde qazaq ádebıeti men dramatýrgııasynda Ana týraly, onyń bar qasıetin ashatyn shyǵarmalar kóp eken de, eshkim ákeniń otbasy, bala ómirindegi róline mán bermepti. Sondyqtan da «Qunanbaı» qoıylymyn – kúlli qazaq ákelerine qoıylǵan eskertkish desem bolady.
– Bir sózińizde: «Rejısser qoıylymym kórermenge túsiniksiz bolyp qalmaı ma dep qoryqpaýy kerek» dedińiz. Kerisinshe, qazirgi teatrda «túsiniksizdik» sánge aınalǵandaı. Ásirese ulttyq klassıkamyzdyń jaýharlaryn túrlendirip, túrli tájirıbege baratyn áriptesterińizdiń izdenisin qalaı baǵalaısyz?
– Teatr da adam aǵzasy sekildi jandy jasýshalardan turady, ıaǵnı tiri óner. Sondyqtan onda da mindetti túrde basyńnan ótkizýge tıis ótpeli kezeńder, aýyrýǵa tıis aýrýlar bolyp turady. Odan ótpeıinshe ósýdiń kelesi kezeńine ótý múmkin emes degendeı. Teatrda da dál solaı. Men jalpy tájirıbege qarsy emespin. Bir baıqaǵanym, qazir teatrlarda rejısserlerdiń dáýiri ótip jatyr. Sondyqtan forma qýyp, sonyń jolynda kóp dúnıeni quldyratyp jiberetin áttegen-aılar da barshylyq. О́ziniń maqsaty jolynda teatrdy da, akterdi de «qurbandyqqa shalatyn» rejısserler bar. Biraq bul – óner ǵoı. О́nerdiń qaı túri de ómir súrýge quqyly. Alaıda onyń barlyǵy klassıka emes, demek ýaqytsha degen sóz. Sondyqtan qandaı ónerdiń de sahnaǵa shyǵyp, ózin kórsetýine múmkindik berý kerek. Saf ónerdiń tóreshisi – ýaqyt. О́zi saralaıdy.
– Meniń bir tańǵalatynym – elge oralyp qana qoımaı, qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy orta – Mańǵystaýǵa baryp, qazaq teatryn ashyp, óner tili arqyly qazaqtyń janyna úńilýińiz shyn máninde ultqa qyzmet etýdiń jarqyn kórinisi.
– Áńgimemizdiń basynda aıtqanymdaı, meniń janym – qazaq. Muny bala kúnimizden áke-sheshem mıymyzǵa quıyp otyratyn. Basqany aıtpaǵanda, aǵam ekeýmizge «Qazaqpen bas qurańdar!» deıtin. Aýzymyzdan «Bıssımılláni» tastatqyzbady. Kishkentaı kezimde anamnan «Bul qandaı sóz?» dep suraıtynmyn. Sonda anam: «Bul – álemdegi eń sıqyrly sóz, aýzyńnan tastama. Sonda jolyń bolady» deıtin. Keıin áke-sheshemdi elge kóshirip ákelgen soń da bizdiń úıden qazaqylyq úzilgen joq. Bul kúnde anam baqılyq bolǵan, biraq áli kúnge deıin osy sóz meniń boıtumarymdaı, ózimmen birge kele jatyr.
– Shyǵarmashylyq jolyńyzǵa kóz salsaq, júrip ótken jolyńyz jemisti. Únemi úlken qyzmette júrsiz, armanyńyzdaǵy qoıylymdardyń avtorysyz. Al ómirde she? О́kinishińiz bar ma?
– О́mir bolǵan soń ókinishsiz bola ma? Biraq bárine shúkirshilik deý kerek. Ras, óner dep júrip ýaqyttyń qalaı ótkenin bilmeı qalyppyn. Bul ýaqytta qatarlastarym birneshe balanyń anasy atanyp otyr degendeı. Ol týraly oılanamyn, Alla jazsa bári retimen bola jatar. Ár kúnimiz tosynsyıǵa toly ǵoı sebebi. Odan bólek, meniń ishimde óz garmonııam bar. О́nerimde barlyq ómirim órilgen. Qurǵan teatrym da óziniń jolymen tabysty kele jatqan sekildi. Árıne, qazirgi teatrdaǵy dırektorlyq qyzmetim shyǵarmashylyq múmkindigimdi tejegeni ras. Biraq ol da ýaqytsha dep oılaımyn. Kezinde teatrymyzdyń burynǵy dırektory, ustazym Nurnııaz aǵa Muqanov zeınet demalysyna shyqqanda, ujymnyń usynysymen osy qyzmetke kelip edim. Aldaǵy ýaqytta shyǵarmashylyq jolǵa túbegeıli bet burý oıda bar. Teatr óz jolymen júre beredi ǵoı. Al shyǵarmashylyqqa arnalýǵa tıis jyldar oralmaıdy. Maǵan: «Oblysta júrip, oıyńdaǵyny, qıyrda qalyp, qııalyńdaǵyny júzege asyra almadyń» dep jıi aıtady. Biraq men oǵan kelispeımin. Barlyǵy adamnyń ishki oıyna baılanysty. Sondyqtan da «men júrgen jerdiń bári – tór» deımin. Muny ártisterime de jıi qaıtalaımyn. Naqty maqsat bar jerde arman oryndalmaı qalmaıdy. Bastysy, armanǵa adal bolý kerek. Al óner óresimen ómirsheń.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
