Ana men balany qorǵaý – el jaýapkershiligi

О́zgerister men tolyqtyrýlar negizinen otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqtarmen baılanysty quqyq buzýshylyqtar, qylmystarǵa qatysty jazalaý sharalaryn qataıtýǵa baǵyttalǵan.

Mundaı qatań sharalar qabyldaýǵa keıingi kezeńde qoǵamda jıi tirkelgen túrli keleńsizdik, tipti jan túrshigerlik oqıǵalar túrtki boldy. Otanymyzdyń bastaý bulaǵy syndy otbasylardaǵy qaýǵa tıgen órtteı órship turǵan urys-keris, daý-janjal, áıel-analardy aıaýsyz uryp-soǵý, kemsitý, qorlaý, ony kórip-bilip ósken balalardyń aıanyshty ahýaly arnadan asyp, asqynyp ketti, qoǵamda tózbeýshilik jaǵdaı týǵyzdy. Búkil jan bitkendi ashyndyrǵan, halyq bolyp aıyptaǵan kúlbilteli taqyrypqa aınaldy. Kózi qaraqty kópshilik, esti-basty azamattar, zııaly qaýym ókilderi buqaralyq aqparat quraldarynda, túrli pikirtalas alańdarynda ashyna aıtyp, ashyq talqyǵa saldy. Sonyń bári toǵysa ke­lip, otbasylyq, turmystyq zor­lyq-zombylyqqa qatysty zań­dar­dy qa­taıtýǵa, kinálilerdi jaza­laý­dy kúsheıtýge bastamashy boldy.

Bul búkilhalyqtyq mańyzdy másele­ni árdaıym jiti nazarynda ustaǵan Pre­­zıdent Qasym-Jomart Toqaev ta óziniń dástúrli Joldaýlarynda áıel quqyǵyna, bala qaýipsizdigine erekshe kóńil bólip keledi. Jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhba­tynda: «Men Zań jáne Tártip qaǵı­datyn nyǵaıtýdy jaqtaımyn, otbasy­lyq-turmystyq zorlyq-zomby­lyq úshin jazany qatańdatýdy qoldaı­myn. Basty mindetimiz – áıelder men ba­lalar quqyǵyn qorǵaý» dep, qoǵam­daǵy áıelderdiń genderlik teńdigi quqyq­tyq, saıası jáne ekonomıkalyq múmkin­diktermen ólshenetinin qadap aıtty.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń máli­me­tinshe, Qazaqstanda 10 260 057 áıel turady. Bir ókinishtisi, basym kóp­shiliginiń qaýipsizdigi qalypty saqtal­maǵan, quqyǵy jetkilikti qorǵalmaǵan. Kez kelgen qorlyqqa tózýge bar kón­bis áıelder tipti óz betterinshe túr­li uıym quryp, óz-ózderin qorǵaý­ǵa májbúr bolǵan da jaǵdaılar ushyra­sady. Kóp jaǵdaıda otbasy, oshaq qasyndaǵy zorlyq-zombylyqqa aldymen ushyraıtyn áıelderdiń daýsy quzyrly bılikke ýaqytynda jetpeıtinin osy jaıttan da aıqyn kórýge bolady. Jyl saıyn el boıynsha júzdegen áıel kúıeýi nemese basqa týysqandarynan zorlyq, qorlyq kórip, otbasynan qashyp, kóldeneń kómek pen basqa bas­pana izdep ketip jatady. Mundaı otbasyda tárbıelenip jatqan balalardyń dármensizdigi, qamqorsyzdyǵy ózinen-ózi túsinikti. Bir sózben aıtqanda, áıel quqyǵy, bala qaýipsizdigine qatysty máse­leler áli de ózekti kúıinde qalyp otyr.

Memleket basshysynyń bastamasymen zań jobasy aınalysqa shyqqaly beri barsha qoǵam, kópshilik qaýym bul mańyzdy máseleni qyzý talqylady. Áıel teńdigi ornyqqanyn, qoǵamda otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa tózbeý­shilik ahýalyn qalyptastyrý qajettigin ashyp aıtty, jerine jetkizip jazdy.

Quqyq qorǵaý organdarynyń málime­tinshe, keıingi 5 jylda turmystaǵy zor­lyq-zombylyqtyń, densaýlyqqa qasa­qana aýyr zaqym keltirýdiń derek­teri 2 ese ósken. Al ortasha zaqym kel­tirý 6 ese artqan. Resmı derekterden shyǵatyn qorytyndy – elimizde aqyl­syz erkektiń áıeliniń bet-aýzyn kó­ger­tip qoıýy bylaı turyp, qolyn, aıa­ǵyn syndyrýy «qalypty» kóriniske aı­nal­ǵan. Tipti áıelge kórsetilgen qy­sym­nan bólek, bala-shaǵasymen qosyp saba­ǵan da jaǵdaılar jıilep ketken. Quzyrly organdar áıelge qatysty zor­lyq-zombylyqtyń oryn alýyna kóp jaǵ­daı­da úıdegi er-azamattyń ishimdikke salynýy, jumyssyzdyǵy, maskúnemdik ári qumar oıynǵa táýeldiligi áser etetinin aıtady. Teginde, sanamalaı berse, otbasy problemasy jetip artylady. Endi, mine, sonyń bárine tártiptik úlgide tosqaýyl qoıatyn, quqyqtyq negizde retteıtin jańa zań tarmaqtary qabyldanyp otyr. Bul zańdy búkil qoǵam aıryqsha yqylaspen qabyl aldy. Jańa zań búkil tynys-tir­shiliktiń altyn uıasy – otbasy, otaýlardy kóleńkeli kórinisterden aryltýǵa, otbasy ınstıtýtyn joǵary, zamanaýı talaptar deńgeıinde damy­týǵa, nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan salıqaly, salmaqty qujat bolady dep senim artady, úmit etedi.

Jańa zań boıynsha tur­mystyq janjal shyǵar­ǵandar endigi jerde zań­men jazalanady. Áıelderge nemese bala­larǵa dene jaraqatyn keltirgender qyl­mystyq jazaǵa tartylady. Jaǵdaı qaıtalansa, sot jábirleýshige qatysty sharany kúsheıtedi.

Zań jobasynyń taǵy bir baǵyty – bala qaýipsizdigi. Endi pedofılder men bala ómirin qıǵandar ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylady. Sondaı-aq kámeletke tolmaǵan nemese múgedektigi bar balalardy ornalastyratyn arnaıy mekemelerdi memlekettik organ ókilderi eskertýsiz tekserýge múmkindik alady.

Depýtat Juldyz Súleımenova zań jobasynyń Memleket basshysynyń Joldaýyndaǵy tapsyrmalaryn iske asyrý aıasynda depýtattar bastamasymen ázirlengenin atap ótti. «Zańnamalyq túzetýler 5 baǵytty qamtıdy. Birinshi­si – zorlyq-zombylyqqa, basqa da qatygezdikke nemese adamnyń ar-namysyn qorlaýǵa jol bermeýdi kózdeıtin norma. Densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirýge 200 AEK-ke deıingi mólsherde aıyppul salý, ne sol mólsherde túzeý jumystaryna nemese 200 saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartý, ne 50 táýlikke deıingi merzimge qamaýǵa alý jazasy qarastyrylady. Dene jaraqatyn keltirgen, biraq densaýlyǵyna jeńil zııan keltirýge ákep soqpaǵan uryp-soǵý nemese ózge de kúsh qoldaný áreketterin jasaý – 80 AEK-ke deıingi mólsherde aıyp­pul salýǵa, ne sol mólsherde túzeý ju­mys­taryna, ne 80 saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa, ne 25 táýlikke deıingi merzimge qamaýǵa alýǵa negiz bolady», dedi J.Súleımenova.

Adam quqyqtary jónindegi halyq­aralyq quqyq boıynsha táýelsiz keńesshi Tatıana Chernobıldiń pikirinshe, áıel­derdiń qoǵamdaǵy, otbasy men memle­kettik ınstıtýttardaǵy orny aıryqsha. Otbasyndaǵy qazaq áıeliniń beınesi, sózdiń týra maǵynasynda – «asyraýshy». Ol – ana jáne úı sharýasyndaǵy áıel. Qazirgi tańda otbasynyń qalypty ómir súrýi áıelge baılanysty, al alda-jalda erli-zaıyptylar ajyrasyp jatsa, qoǵam bul úshin de áıeldi kinálaıdy. Olar otbasyn saqtaı almaǵanyn, er-azamatty laıyqty baǵalamaǵanyn aıtady. «Zańda barlyǵyn qorǵaýǵa kepildik berildi. Mysaly, jynystyq zorlyq-zombylyq máselelerinde áıelder qorǵansyz. Zań boıynsha muny usaq buzaqylyq retinde qarastyrýdy usynatyndar bar. Is júzinde áıel qylmyskerdi jazalap, ózin qorǵaı almaıdy. Jańa zań bul máseleni jan-jaqty, tolyq qamtyǵanymen de qundy», deıdi T.Chernobıl.

Qazaqstannyń stra­tegııalyq zertteý­ler ınstıtýtynyń je­tekshi sarapshysy Gúl­mıra Toqanova málim etkendeı: «Otbasyda, kóshede, qoǵamdyq kólikte nemese ınternette jasalǵan zorlyq-zombylyq pen agressııadan áıelder men ba­lalardyń quqyǵyn qamtamasyz etýge jáne qorǵaýǵa baǵyttalǵan zańdarǵa qol qoıyldy. Engizilgen jańa norma­lar birneshe áleýmettik mańyzdy mindetti oryndaýǵa tıis. Bul rette, qylmystyń aldyn alý, jazanyń bultartpastyǵy jáne zardap shekkenderge qoldaý kórsetý ınfraqurylymyn kúsheıtý jaqsy eske­rilgen. Máselen, endi uryp-soǵý qyl­mystyq quqyq buzý áreketi retinde sıpat­talady. Kinálige aıyppul salynady nemese qamaýǵa alynady. Densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirgeni úshin de qamaqqa alý jazasy qarastyrylǵan, ıaǵnı ákimshilik jaza emes, qylmystyq jaýapkershilik bolady».

Onyń paıymdaýynsha, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zomby­lyq pen qatygezdik qylmystar boıynsha taraptardyń tatýlasý múmkindigin joqqa shyǵaratyn tarmaq – óte mańyzdy túzetý.

«Osy jáne basqa da zańnamalyq jańa­lyqtar jeke tulǵalarǵa qarsy qyl­mystardyń aldyn alýǵa, azamattardyń quqyǵyn qorǵaýǵa arnalǵan. Áıelder men balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaýdyń kelesi qadamy zań talaptaryn tıisti deńgeıde júzege asyrýǵa qatysty. Osyǵan baılanysty quqyq qorǵaý organ­darynyń jumysyna qoǵam tarapynan erekshe nazar aýdarylady. Sonymen qatar quqyqtyq baqylaý júıesine qoǵam­dyq uıymdar, buqaralyq aqparat qural­dary ókilderi jáne janashyr aza­mat­tar tartylǵan. Bul túzetýler azamat­tyq qoǵam, sarapshylar jáne Úkimet arasyndaǵy uzaq talqylaýlar men syn­darly ózara is-qımyldyń nátıjesi bolǵa­ny kezdeısoq emes», dedi sarapshy.

Aıtary joq, barlyq qoǵamdyq tal­qylaý men pikirtalas, sondaı-aq Pre­zıdenttiń turmystaǵy zorlyq-zom­bylyq pen balalarǵa qatysty zor­lyq-zombylyq úshin jazany qataıtý týraly tapsyrmasy mańyzdy áleýmettik máselege berilgen naqtyly jaýap boldy. Qabyldanyp otyrǵan zańdar qoǵamda durys qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa ba­ǵyt­talǵan. Sondaı-aq alǵash ret zań­namalyq deńgeıde áıelder men balalar­dyń quqyqtaryn qorǵaý, sondaı-aq otbasyn qoldaý ortalyqtaryn qurý úshin otbasy máseleleri boıynsha 111 baı­lanys ortalyǵynyń jumys isteýi­ne quqyqtyq negiz jasalyp otyr. Pro­se­ssýaldyq kodeks boıynsha turmys­tyq zorlyq-zombylyq qurbanyn dá­lel­­deý aýyrtpalyǵy endigi jerde já­bir­lenýshiniń ózine júkteledi. Bu­ǵan deıin bul isti sot-medısınalyq saraptamaǵa jiberetin polıseıler atqaryp kelse, endi qurban bolǵanyn jábirlenýshiniń ózi dáleldeýi kerek. Sondyqtan eger áıel zorlyq-zombylyqqa ushyrasa, aldymen sotqa shaǵymdanýǵa tıis. Sodan keıin baryp, sot-medısınalyq saraptamaǵa jiberetin quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetine júgingen durys.

Kópten kútken zańnyń qabyldanýy qoǵamnyń qanshalyqty pisip-jetilgenin, aldaǵy ýaqytta qandaı da bolsyn zor­lyq-zombylyqqa tózbeıtinin, mundaı mazmundaǵy kez kelgen oqıǵany qabyl­damaıtynyn aıqyn kórsetti. Endi kóp bolyp osy zańnyń buljymaı orynda­lýyna, otbasydaǵy birlik-berekeniń, yrys-yntymaqtyń nyǵaıýyna bir kisi­deı bilek sybanyp, atsalysýymyz ke­rek. «Otan otbasynan bastalady». Qar­­ǵa tamyrly halqymyz qashanda otba­sy­lyq qundylyqtardy joǵary qoı­ǵan. Er-azamat – otbasynyń tiregi, qor­ǵaý­­shysy, basty tulǵasy, áıel-ana – shańyraq­tyń shyraıy, berekesi, al balalar, óske­leń urpaq – ómirimizdiń jalǵasy, tir­shili­gimizdiń tiregi. Sol turǵyda ardaq­ty asyl analarymyzdyń júzderi jarqyn bolýy, balalarymyzdyń alańsyz ómir súrýi barshamyzǵa ortaq syn, jaýapker­shilik ekenin dáıim jadymyzda ustasaq eken.