Sýretterdi túsirgen Jeńis YSQABAI
Aýyl sharýashylyǵy salasynyń qazirgi ahýaly jáne damý joly kóptiń talqysyna túsip otyr. Búginde agrarlyq ǵylymda ne bar? О́ndiriske engizýge tuqym daıyn ba? Ulttyq ǵylym akademııasy osy máseleni zerttep jatyr. Sóıtsek, qazaq ǵylymynda jańalyq kóp eken. Áıtkenmen, ǵylym men óndiris arasynda baılanys joq. Osy rette Jetisýda ǵylym men óndiris ara-qatynasyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan joba qolǵa alyndy. Ondaǵy maqsat – fermerlerge otandyq tuqymnyń paıdasyn túsindirip, ónim kólemin saralaý. Sol úshin ıntensıvti tehnologııany qoldanýdyń tájirıbe alańy retinde 28 gektarǵa ártúrli daqyl sebildi.
Qolǵa alǵan jospardyń mańyzyn túsindirý úshin Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń, eginshilikte qoldanylatyn bıologııalyq, hımııalyq qospalardy jáne aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn shyǵaratyn kompanııalar men olardyń dıstrıbıýtorlyq uıymdarynyń ókilderi, jaqyn aýdandarda turatyn sharýa qojalyqtarynyń jetekshileri «Keń dala» sharýa qojalyǵynyń bazasyna jınaldy. Alqapqa árqaısysy 7 gektardan 4 túrli daqyl, atap aıtsaq, qant qyzylshasynyń, soıanyń, júgeri men arpannyń tuqymy egildi. О́ńir ákiminiń baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, qant qyzylshasynyń tuqymy – ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń túrli sortty býdandastyrý arqyly jasap shyǵarǵan tuqymnyń jańa býyny. Instıtýt ǵylymı qyzmetkeri Nursultan Musahodjaevtyń aıtýynsha, tuqym elimizde jasalǵandyqtan eldiń klımattyq ereksheligine, topyraq qunarynyń deńgeıine birden beıimdele alady.
«Toqsan jyldyq tarıhy bar bizdiń ınstıtýt sońǵy bes jylda qyzylsha tuqymymen aınalysa bastady. Sheteldik tuqym seleksııasynyń bir kúrdeliligi – qyzylshanyń atalyǵy men analyǵyn laıyqty sáıkestendirý, sol arqyly ári qaraı kóbeıtý birshama qıyndyq týǵyzady. Biz atalyǵyn Ýkraınadan, analyǵyn Amerıkadan, bunan soń Fransııadan, osylaı ár túrin ákelip, streske tózimdi jetinshi-segizinshi býynyn shyǵardyq. Keıin bul tózimdi tuqymdy otandyq analyq tuqymmen býdandastyrdyq. Biz jasaǵan tuqym zııankesterge, aýrýlarǵa qarsy preparattarmen óńdelgen. Qazir elimizde qant qyzylshasy tuqymynyń 95 paıyzy shetelden ákelinedi. Otandyq tuqymdardy neǵurlym sapaly jasap shyǵarsaq, soǵurlym sharýaǵa da, el ekonomıkasyna da paıdaly», deıdi N.Musahodjaev.
Shynynda ǵalymdar shyǵarǵan san alýan sorttar jergilikti sharýalardyń qolyna tımeıdi. Máselen, byltyr otandyq ǵalymdar qyzylshanyń 7 jańa sortyn jasaǵan. Sheteldik nusqadan esh kem emes, baǵasy da arzan. Nege ony sharýalar bilmeıdi? Ol úshin sortty kóbeıtetin ortalyqtar aýadaı qajet.
«Búgingi sebilgen daqyldardyń shyǵymy qandaı bolatynyn jaz boıy baqylaımyz, nátıjesin salystyryp qaraımyz. Qyzylshanyń otandyq tuqymy men qoldanylǵan preparattardyń tıimdiligin, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń artyqshylyǵyn sharýalarǵa is júzinde kórsetsek deımiz. Sol maqsatta shamamen shilde aıynda osy alqaptyń bazasynda taǵy bir semınar jıynyn ótkizip, jumys nátıjesin birge talqylaımyz. Jalpy, kez kelgen daqyldy ósirgende ǵylymı negizge súıený kerek. Sonda ǵana egin ónimdi bolady. Sondyqtan bizdiń basty maqsatymyz – ǵylym men óndiristi ushtastyrý, ıntensıvti tehnologııany qoldaný deńgeıin arttyrý, sol arqyly ónimdilikke qol jetkizý, ónimniń ózindik qunyn tómendetý, sóıtip, sharýashylyqtardyń tabysyn arttyrýǵa qol jetkizý», deıdi Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurdáýlet Kenenbaev.
Alqapta qant qyzylshasynyń otandyq tuqymy 2 gektarǵa, sheteldik tuqym 5 gektarǵa egildi. Aldaǵy ýaqytta birdeı kútip-baptalyp, keıin ár tuqymnyń ónimdiliginiń nátıjesi shyǵarylady.
Jetisý oblysy
