Konferensııa barysynda ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Qazaqstandy sharpyǵan kúshtep ujymdastyrý naýqanynyń saldary, jer-jerde boı kótergen sharýalar tolqýynyń sebepteri, zardaptary men tarıhı mańyzy jóninde júrgizilgen ǵylymı izdenisterdiń mán-mańyzy tarazylanyp, bul máselede áli de eskerilmeı jatqan dúnıeler bar ekeni aıtyldy.
Mysaly, akademık Hangeldi Ábjanov 1929-1931 jyldary Qazaqstanda oryn alǵan halyq kóterilisteriniń kúni búginge deıin saıası, ǵylymı, teorııalyq turǵydan durys baǵalanbaı kele jatqanyn alǵa tartty.
«Jınaqtaı aıtar bolsaq, olar mándi belgileri boıynsha, birinshiden, naǵyz Azamat soǵysy. Resmı bılik pen memleket quraýshy ulttyń arasynda asa kúrdeli qaıshylyq ornyǵyp, olardy qarýly kúrespen tezge salýǵa týra keldi. Ekinshiden, qolyna qarý alǵan halyq jer, bılik, saıasat máselelerin ulttyq múdde turǵysynan sheshýdi talap etti. Otar eldegi ult-azattyq qozǵalysy degenimiz – osy. Mundaı kóterilister respýblıkanyń barlyq aımaǵyn qamtydy. Ony basýǵa ıdeologııalyq resýrstarmen qatar keńestik kúshtik qurylymdar, tipti qarýly kúshter tartyldy, áskerı operasııalar júzege asyryldy. Qozǵalystyń barysyn Kreml kósemderi jiti qadaǵalap otyrdy. Uzaq-merzimdi boljamdaryn qurdy. Eki jaqtan da ot qarýy qoldanylǵandyqtan adam shyǵyny oryn aldy. Jeńgen jaq jeńilgenderge qarsy jappaı qýǵyn-súrgin uıymdastyrdy. Sol tusta jazalaý sharalary keńinen qoldanylsa, tynyshtyq ornaǵan soń tarıh taǵylymyn egjeı-tegjeıli taldaýdyń ornyna óktemdikpen, tyıym salýmen aqıqatty aıtqyzbady. Alasapyran jyldarǵy qujattar kúni búginge deıin tolyq qupııasyzdandyrylmaı jatyr. Totalıtarlyq júıeniń ádiletsizdigine qarýly qarsylyq kórsetkenderdiń taǵdyry tipti táýelsizdik tusynda da aqtańdaqtardan arylmady. 1993 jyly sol kezdegi saıası ustanymǵa sáıkes, qolyna qarý alyp, keńes ókimetine qarsy shyqqandar aqtaýǵa jatpaıtyny atap kórsetildi. Búgingi Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev osy tarıhı aqıqatty qalpyna keltirýge qadam jasap, jazyqsyq jazalanǵandar tolyq aqtalsyn dedi. Búgingi konferensııamyz sol qadamnyń zańdy jalǵasy», dedi akademık.
Ǵalym buǵan deıin qupııa saqtalyp kelgen birsypyra arhıv qujattarynyń deregin baıan etti. Aıtýynsha, Batpaqqara kóterilisi 1929 jylǵy 2 qarashada bastalǵan. Kóteriliske sol kezeńde beleń ala bastaǵan kámpeske, zorlyqpen aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrý, pikir alýandyǵyn joıý, dinge qysym, qyzyl terrorǵa jol berý sııaqty solaqaı jaǵdaılar sebep bolǵan.
«Sary-boz» ataýymen qurylǵan kóterilisshiler áskeri Batpaqqara aýdanynyń ortalyǵy Batpaqqara aýylyn basyp alyp, jergilikti bılik basshylaryn tutqyndady, túrmede otyrǵan baılardy bosatty, kooperasııany talqandap, memlekettik mekeme ǵımarattaryndaǵy qaǵazdardy joıdy. Ile-shala jınalys ótkizip, aýyldyq keńes ornyna aýyldyq aqsaqaldar úshtigin qoıady. Han saılaý máselesi qaraldy. Turaqty ásker qurý týraly másele kóterildi. Ideologııalyq jumysqa da úlken mán berilgen. Kóterilis uzaqqa sozylmady. Taǵdyranyqtaǵysh belsendi fazasy 2-3 kúndi ǵana qamtydy. Oǵan 500-ge jýyq adam qatysty. Basym bóligi bolshevıkter aıtqandaı baılar men qanaýshylar emes, kedeıler men batyraqtar edi. 9 qarasha kúni Batpaqqara aýylynda keńestik bılik qaıta ornady. Esesine keńestik jappaı jazalaý men qýǵyn-súrgin birneshe jylǵa sozyldy. Oqıǵanyń izi sýymaı jatyp, Qylmystyq kodekstiń 128 jáne 129-baptaryna sáıkes 122 adamǵa qylmystyq is ashyldy. Olar Batpaqqara, Torǵaı, Naýryzym aýdanynyń turǵyndary edi. Biren-sarany Meńdiqara, Qarsaqpaı aýdanynan bolyp shyqty», deıdi Hangeldi Mahmutuly.
1929 jylǵy 10 jeltoqsanda Qazaqstan OGPÝ-dyń jedel ókili Sagıtov degenniń daıarlaǵan qujaty negizinde 73 adam Batpaqqara, Naýryzym, Torǵaı kóterilisteriniń basshylary jáne qatysýshylary degen aıyppen tutqynǵa alynǵan. Bulardyń arasynda Amanqaraǵaı, Atbasar aýdandarynyń, Qostanaı qalasynyń azamattary kezdesedi.
Alǵashqy tizimdegi 122 adamnyń bári qazaq ultynan bolsa, ekinshi tizimdegi 73 adamnyń bireýi – Semıozernyı poselkesiniń 73 jastaǵy turǵyny Aleksandr Nesterovıch Solovev degen orys, tórteýi tatar ultynan eken. Tórteýi de – Qostanaı qalasynyń turǵyndary.
Ǵalymnyń aıtýynsha, Batpaqqara kóterilisinde úkimet qyzmetkerleri tarapynan adam shyǵyny bolmaǵan. Soǵan qaramastan kóterilisshilerge qarsy qýǵyn-súrgin, jazalaý, tutqyndaý shuǵyl qolǵa alynǵan jáne ol uzaqqa sozylyp, asqan qatygezdikpen júzege asyrylǵan. Tipti Qostanaıda Batpaqqara kóterilisin sottan tys qaraıtyn Úshtik qurylǵan. Jeltoqsan aıynda qolǵa túsken kóterilisshilerdi atý týraly Úshtiktiń úkimi qabyldana bastaıdy. Osylaısha, 1930 jylǵy qańtardyń 12-sinen 19 mamyrǵa deıin 19 adam atylǵan.
Hangeldi Mahmutulynyń dereginshe, 1930 jyldyń mamyr aıyna deıin Batpaqqara isi boıynsha 200-ge jýyq adam jaýapqa tartylǵan. 1930 jyldyń 15 jeltoqsanynda Batpaqqara aýdanynyń №5, 6, 8-12 aýyldarynyń 52 azamatyna aıyptaý qorytyndysy shyǵarylady. 1931 jylǵy 6 qańtarda Zange Tólepbaev, Asan Baıjanov, Birimjan Sarıkov, Muqysh Nurmaǵanbetov, Syzdyq Satanov, Súlekeı Seıdahmetov, Seıtim Tuıaqov syndy 7 azamat atylady.
Tipti Batpaqqara kóterilisine múlde qatysy joq jandar da qýǵyn-súrginge ushyrap, kóterilisti daıyndaýshy, alashordashyl degen aıyp taǵylǵan. 27 mamyrda Úshtiktiń sheshimine sáıkes Qurmanqul Sultanov, Jartybaı Bespaev, Dáýletqalı Tánikenov, Baıqadam Qaraldın, Myrza Satybaldın, Madııarhan Altybaev esimdi azamattar atylyp kete barǵan.
«Aqıqatyna kelgende, Myrza Satybaldın, Faızolla Satybaldın, Muqan Baıǵojın, Baıqadam Qaraldın kóteriliske deıin, 1929 jyldyń basynda tutqyndalǵan bolatyn. 5 jylǵa sottalǵan Ahmethan Ǵabbasovtyń bar kinási – Mýrzın degen azamatqa úıinde páter jaldap turýǵa ruqsat bergeni. Shóptibaı Baımuratov ta kóterilis kúnderinde basqa bir iske baılanysty qamaýda otyrypty. Jeke basqa tabynýdy synaǵan tusta júrgizilgen tekserý barysynda Nurman Qazovtyń kóteriliske qatysy joǵy anyqtaldy. Basqa da zańsyzdyqtar jetip jatyr. Onyń yzǵary kóterilisshilerge ǵana emes, urpaqtaryna aýyr tıdi. Keńes odaǵy ydyraǵansha, bularǵa senimsizdikpen qarady, jaýapty qyzmetterge jiberilmedi, jeńildikter berilmedi. Batpaqqara kóterilisi halqymyzdyń sanasy men júregindegi Syrym, Isataı men Mahambet, Kenesary men Amangeldi rýhy ólmegenin pash etti. Ortalyqtyń otarlyq pıǵylyn áshkerelep, sosıalıstik ıdeıaǵa senimdi shatqaıaqtatty. Ekinshi Azamat soǵysyn bastap bergen bul silkinis elim degen erlerdiń jańa tolqynyn tarıh sahnasyna shyǵardy», deıdi akademık.
Ǵalymnyń pikirinshe, qasiretti tarıh qaıtalanbaýy úshin aldaǵy ýaqytta jappaı qýǵyn-súrgin men asharshylyq tarıhyna órkenıetti memleketterdegideı keshendi saıası-quqyqtyq baǵa, anyqtama berý qajet.
«Munyń qujattyq negizi qalanǵan: Qazaqstan Prezıdentiniń bastamasymen qýǵyn-súrgin boıynsha qujattar jınaǵynyń 72 tomy, Parlamenttiń qoldaýymen asharshylyq jaıly 10 tom jaryq kórdi. Bul iske ár oblys óz úlesin qosty. Ekinshiden, totalıtarızmniń qylmysyn áshkereleıtin arhıv qujattary keńes jyldarynda qalaı bolsa solaı saqtalyp kelgendikten, búgingi hali – apattyq jaǵdaıda. Tez arada restavrasııalanýy ári sandyq formatqa kóshirilýi kerek. Aıyrylyp qalý qarsańynda turmyz. Úshinshiden, úsh megapolıs pen oblys ortalyqtarynda stalınızm jyldaryndaǵy NKVD ǵımarattary qýǵyn-súrgin mýzeılerine aınaldyrylǵany jón. Olar tarıhpen tárbıeleýdiń oshaǵyna aınalatyn ýaqyt keldi. Tórtinshiden, buqaralyq aqparat quraldary sońǵy 2-3 jyl ishinde Qazaqstanda 300 myńnan asa adam aqtaldy degen málimet jarııalady. Osylarǵa arnalǵan «Azaly kitap» jarııalanǵany durys», deıdi akademık H.Ábjanov.
Konferensııa barysynda 1930-1931 jyldary Batys Qazaqstan oblysynda kúshtep ujymdastyrýǵa qarsy baǵyttalǵan qarýly kóterilister, sonyń ishinde Jańaqala jáne Ilbishin kóterilisi týraly da sóz bolyp, ótken ǵasyrdyń 1920-1931 jyldary Qazaqstannyń soltústik óńirlerin sharpyǵan kúshtep ujymdastyrý, kýlaktardyń kózin joıý naýqany jóninde tyń maǵlumattar aıtyldy.
Ǵylymı jıyn aıasynda mýzeı qyzmetkerleri daıyndaǵan «Batpaqqara kóterilisine – 95 jyl» atty kórme ashyldy.
Qostanaı oblysy
