Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
– Qaıyrly kún, Batmýnke myrza, siz ben bizdiń atalarymyzda ortaq dúnıe kóp. Sonyń biri – jaýyngerlik óneri men mergendik qabileti. Osy oraıda siz kóshpeliler qarýy – sadaqtyń tarıhyna qatysty ne aıtasyz?
– Erte dáýirde adamdar tas quraldardy paıdalanyp ań aýlaǵanyn tarıhtan bilemiz. Ony tas dáýiri dep atap júrmiz. Sol tusta árqıly jaǵdaıǵa baılanysty adamdardyń ańǵa laqtyrǵan tasy jetpeıtin sátter kóp bolǵany anyq. Sóıtip, tastyń ornyna sadaq paıdalanǵan. Ol úshin kádimgi tabıǵı taldy qıyp alyp, eki basyn ıip baý taǵyp, aǵashtan jasaǵan oǵynyń ushyna tas-jebe baılap atatyn bolǵan. Zertteýshi mamandar budan 2000 jyl buryn adamdar paıdalanǵan atalǵan qarýdy «Qapcaǵaı» sadaq dep atap júr. Ertedegi jartas sýretterinde beınelengen sadaq túri osy. Bir qyzyǵy, bul sadaqtyń qarapaıym nusqasy kúni búgin uranhaı týǵandar arasynda saqtalǵan.
Ýaqyt óte kele eýrazııalyq dala turǵyndary birden-bir qolaıly atys qarýy sadaqty jetildirdi. Osyndaǵy jetilgen sadaq túrin qazirgi zertteýshiler «ǵun sadaǵy» dep atap júr. Bul sadaqtyń ereksheligi – burynǵy aǵash sadaqqa múıizden astar japsyryp, jon tártesin taramyspen qaptaǵan. Ǵylymda «kúrdeli qurama sadaq» dep atalyp júr. Osy sadaq kúni búginge deıin eshqandaı ózgerissiz qoldanylyp keledi.
Sadaq ózgergen jaǵdaıda onyń oǵy men jebesi de ózgereri haq. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, alǵashqy tas dáýirinde adamdar sadaq oǵyna tastan nemese qatty múıiz-súıekten jasalǵan jebeler túrin qoldanyp kelse, qola jáne temir dáýirinde jebeniń túri de, formasy da ózgerip, qola-temir jebeler jasaýdy úırendi. Osy kezden bastap oqtyń ushý qarqynyn jedeldetý jáne ushý traektorııasyn turaqtandyrý maqsatynda artqy bóligine qaýyrsyn qanat qondyrýdy oılap tapty.
Sondaı-aq kóne jazbalarda ań atatyn sadaq, soǵysta qoldanatyn sadaq jáne toı-dýman sııaqty saltanatty jaǵdaıda saıys oıyndary kezinde qoldanatyn sadaqtyń túrleri bolǵany týraly derek bar. Soǵan qaraǵanda ejelgi kóshpeliler bir ǵana sadaq túrin qoldanbaǵany anyq. Sadaq ózgergen saıyn onyń jasalý tásili men atý quraly retindegi tıimdiligi artyp otyrary haq.
Mysaly, Shyńǵys qaǵan jasaqtary sadaqtyń úsh túrin: qapsaǵaı sadaq, kúrdeli qurama sadaq jáne suqsyz jeńil sadaq qoldanǵany týraly derek bar. Jalpy, qazirgi tańda arheologııalyq qazbalardan tabylyp jatqan ejelgi sadaqtardyń ereksheligi – suǵy uzyn, ıini qysqalaý bolyp kelse, kóshpeliler HII–HIII ǵasyrdan bastap suǵy qysqa, ıini doǵal sadaqty kóp paıdalanǵany ańǵarylady.
– Kúrdeli qurama sadaq týraly aıtyp berseńiz?
– Bul – álemge eń kóp taraǵan sadaq túri. Sadaqtyń kúrdeli qurama bolatyn sebebi: sadaqtyń ózegi aǵash, astary múıiz, jon tártesine taramys jelimdelip jasalatyndyqtan osylaı atalǵan. Keıbir jazba derekterde «múıiz astarly, taramys qaptamaly sadaq» dep te atap júr. Mundaı sadaq at ústinde otyryp, qozǵalystaǵy nysandy atýǵa qolaıly. Onyń syrtynda suǵy uzyn, ıini qysqa bolǵandyqtan, mergen artyna burylyp nemese eki qaptalyna kezek-kezek aýdarylyp manevr jasap atýǵa qolaıly.
Mysaly, ertedegi kóshpeliler turmysynda «kúzgi qomyrǵan» degen bolǵan. Buny qazirgi tilmen aıtqanda, «qysqa daıyndyq» desek durys. Iаǵnı kóshpeli halyq dalanyń qońyr ańy: aqbóken, maral, qaraquıryq, t.b. janýarlardy sheńberli qorshaý jasaý arqyly aýlap, etin súrlep, kelesi jazda bolatyn joryq asyn ázirleıtin dástúr bolǵan. Bul tusta dalanyń qońyr ańy eýrazııalyq keńistikte jyrtylyp-aıyrylyp jatqan. Osylardy aýlaý barysynda mergen jaýyngerler áýeli osy qurama sadaqty paıdalanyp, soǵys mashyǵyn jetildiretin bolsa, ekinshi taraptan joǵaryda aıtqanymyzdaı, joryq asyn daıyndaǵan.
– О́zińiz qaı jyldan beri sadaq jasaýmen aınalysyp júrsiz?
– Men 1965 jyldan bastap sadaq jasaýmen aınalysyp kelemin. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary qazirgi Ulanbatyr qalasyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtette stýdent kezim. Ulttyq sport túrlerinen Jalpyhalyqtyq spartakıada ótetin bolyp, osyǵan ınstıtýtaralyq irikteý ótti. Men dástúrli sadaq atý túrinen synnan ótip, spartakıadaǵa qatystym. Mine, sodan beri sadaq qolymnan túsken joq.
Mońǵolııada menen buryn sadaq jasaıtyn eki-aq adam boldy. Biri ańshylar qoǵamyndaǵy dástúrli ań ańlaý tásilin jańǵyrtýshy Púrbe degen aǵaı, ekinshisi Geninbaba degen sheber. Osylardyń izin jalǵap úshinshi bolyp men shyqtym. Sońǵy on jylda sadaq jasaýshylar sany kúrt qaýlap ketti. Bul – jaqsylyq. О́ıtkeni sadaq jasaý arqyly ata-babalarymyzdyń dástúrli geneologııalyq sanasyn jańǵyrta alamyz.
Sonymen qatar sadaq atýmen aınalysatyn adamdar qatary da artty. Aıtalyq, 1967–1968 jyldary sadaq atýdan respýblıkalyq chempıonatqa ári ketse 60-qa jýyq mergen qatysatyn edik. Qazir memlekettik chempıonatqa aımaqtar ishinara irikteý ótkizip, sodan synalǵan mergenderdi alyp kelgenniń ózinde 500-den astam adam qatysyp júr. Jalpylaı aıtar bolsam, dál qazir 2 myńdaı adam dástúrli sadaq atýmen turaqty aınalysady. Bul – óte úlken jetistik. Sondyqtan óz basym aldaǵy ýaqytta dástúrli sadaq jasaý tásilin jastarǵa úıretip, sheberlik dárisin ótkizý josparym bar.
– Sadaqtyń qandaı túrlerin jasaısyz?
– Barlyq túrin jasaımyn. Ásirese qarý-jaraq mamandary tarapynan «múıiz astarly, taramys qaptamaly» degen atpen belgili ejelgi ǵundar dáýirinen kele jatqan sadaq túrin ǵun qorǵandaryna júrgizilgen arheologııalyq qazba kezinde tabylǵan sadaqtardyń qurylymy men ólshemine qarap jańǵyrtyp, ony zamanaýı túrlendirip jasaımyn. Ǵun sadaǵynyń negizgi sıpaty: aǵash ózekti, múıiz astarly (baýyrly), taramys (syrtqy jony) tárteli bolyp keledi de, adyrna, suǵy, jalpy korpýsy, tutqasy, tobyrshyǵy, adyrna ashasy degen negizgi bes bólikten quralady. Ǵun sadaǵyna aıryqsha mán berilýdiń sebebi – dál qazirgi memlekettik deńgeıdegi barlyq merekelik úlken saıystarda osy ǵun stılindegi sadaqpen ǵana attyrady. Onyń ber jaǵynda, qazirgi jaǵdaıda kúrt damyp kele jatqan at ústinde sadaq atýshylar da osy ǵun sadaǵyn sál ózgertip paıdalanady. Kóbinese osy sadaqty jańǵyrtyp jasap júrmin. Bir sózben aıtqanda, men jańǵyrtqan ǵun sadaǵynyń osydan eki myń jyl burynǵy sadaqtan eshqandaı aıyrmasy joq.
Sońǵy jyldary jartylaı múıiz astarly oqý sadaǵy degen shyǵyp júr. Bul sadaq jasóspirimder úshin óte qolaıly. Áıeldiń sadaǵy er adamdardikine qaraǵanda jumsaq ári tartý kúshi tómendeý. Tapsyrys bolsa, buny da jasaımyn. Sondaı-aq sadaqtyń qysqy jáne jazda atatyn túri bar. Bul jasalýyna baılanysty. Qysta sýyqta kúrdeli sadaqtyń múıiz ben taramysy qatyp, ıini qataıyp qalatyndyqtan, ózgeshe materıal qoldanyp júrmin.
Jalpy, kóshpeliler sadaǵynyń ıini jumsaq ári serippeli bolady. Al at ústinde shaýyp kele jatyp atatyn sadaqtyń suǵy uzyn bolady da, ıini qysqa jasalady. Iаǵnı qozǵalys kezinde atýǵa, oqtaýǵa qolaıly degen sóz.
– Kúrdeli sadaq qalaı jasalady?
– Kúrdeli sadaq jasaýǵa 12-13 túrli materıal qajet. Sonyń negizgileri – aǵash, múıiz, taramys, jelim, teri, boıaý, taspa, qaıys, adyrna óretin jip, t.b. Sadaqty kóp jaǵdaıda qaıyń aǵashynan jasaıdy. Qaıyńnyń túri kóp. Sonyń ishinde sadaq jasaýǵa jaramdysy – ózimizdiń jerdiń qaıyńy. Sibirdiń aq qaıyńdary – jumsaq ári tabıǵı tyǵyzdyǵy nashar. Bul qaıyńnan oq jáne ushtyq jasaýǵa bolady. Oq jasaıtyn qaıyńnyń jigi tyǵyz ári taly uzyn bolǵany ońdy. Al oqtyń ushtyǵy men jebesi ekeýi eki túrli. Jebe dep qatty súıek nemese qola, temirden jasalyp, oqtyń basyna qondyrylǵan zatty aıtady. Jebeniń túri kóp. Al ushtyq degenimiz – oqtyń basyna aǵashtan jasap ornatylǵan buıym. Buny «doǵal oq» dep te ataıdy. Adamdar ertede atqan ańnyń terisin zaqymdap almas úshin óltirmeı taldyryp túsiretin aǵash ushtyqty doǵal oq qoldanǵan. Ári oqtyń kúshin arttyrý maqsatynda ushtyqtyń nysanaǵa tıetin dáldigine qatty múıiz japsyratyn bolǵan.
Sadaqtyń sapaly jasalýy tártege qondyrylǵan taramysqa baılanysty. Oǵan ilbis, buǵy, bulan, taý eshki sııaqty dala janýarlarymen qatar, iri qara maldyń arqasynyń uzyn taramysy jaramdy dep esepteledi. О́ıtkeni sadaqtyń ıilgishtigi jáne serpimdi bolýy taramystyń qanshalyqty durys shaptalǵanyna baılanysty. Áýeli taramysty sýǵa salyp jumsartady, odan keıin jas balanyń shashyn taraǵandaı tarap, qylshyq sııaqty bir-birlep taldaıdy. Odan keıin arnaıy daıyndalǵan aıran sııaqty qoıý jelimge batyryp, jelim sińgen soń, ony aparyp sadaqtyń tártesine (jonyna) japsyrady. Mundaı sadaqtyń oǵy 500 metr qashyqtyqqa jaıymen jetedi. Biraq qazirgi tańda áýesqoı jastar kúrdeli sadaqpen 380–400 metrge deıin oq ozdyryp júr.
Odan keıin mán beretin dúnıe – sadaqtyń adyrnasy. Buny erte kezde jan-janýardyń terisinen taspalap tilip nemese berik mata-jipti órip jasaıtyn bolǵan. Adyrnany órýdiń ózi – úlken sheberlikti qajet etetin óte názik óner. Qazirgi tańda qytaı jáne majarlyqtar óndirgen jińishke jipti órip jasap júrmiz. Sadaqtyń ereksheligine baılanysty bir adyrna órý úshin 9–11 tal jip ketedi. Bul jiptiń beriktigi sonshalyq qyldaı bolyp turǵan bir talynyń ózi 10 kg salmaqty úzilip ketpeı kótere alady.
Aǵash pen múıiz tolyq eshqandaı daqsyz berik qabysý úshin bir aı kerek. Al sadaqtyń syrtqy tártesine jelimdelgen taramys tolyq keýip, ózek aǵashpen birigý úshin bir jyl ýaqyt ketedi.
Sadaq jasaýdyń basty qıyndyǵy – keptirý kezeńi. Buǵan kóp ýaqyt ketedi ári durys kebýi kerek. Onyń ber jaǵynda uıat degen bar. Satqan sadaǵyń 2–3 jylǵa jetpeı synyp jatsa, masqara ǵoı. Myqty sadaqty mergender qysy-jazy mal qaıyratyn «qoı tory sııaqty» berik deıdi.
Sońǵy kezderi osy qurama sadaqqa adyrnany tartqan kezde jip aýytqyp ketpes úshin qatty aǵash nemese súıekten jasalǵan tobyrshyqtyń qasyna eki aıyr ashamaı ornatyp júr.
Eń basty másele, jasalǵan sadaq pen ony tartatyn ıesiniń qýatyn sáıkestendirý degen bar. Ony retteýdiń joly – quıysqan qalaı ornatylady, soǵan baılanysty. Quıysqan dep ózek aǵash pen suǵynnyń túıisken jerin aıtady. Qýatty sadaq jasaý úshin aǵashyn qalyń etip alady. Sadaqtyń ıilgishtigin qamtamasyz etýdiń tásili tutqaǵa qosymsha qystyrylǵan synaǵa (muryndyq) baılanysty.
Kelesi kezekte qýatty sadaq jasaý úshin jelimdelgen taramysty 3–5 qabattap qalyńdatady. Sońynda syrtyn uzyn taramyspen óńdeıdi. Qysqasy, qýatty sadaq jasaýdyń tásili – aǵashy, múıizi, taramysyn qalyńdatý. Sol sııaqty qýaty azdaý jumsaq jasaý úshin sadaqtyń quramyndaǵy aǵash, múıiz, taramysty juqalaıdy. Osy úsh zattyń mólsherine baılanysty 20, 15, 10 kg sadaq dep ólsheıdi.
Tolyq jasalyp bolǵan sadaqtyń syrtyn juqa bylǵary nemese terimen, odan qaldy kóktemde sypyryp alyp, kóleńke jerde keptirgen qaıyńnyń qabyǵymen qaptaıtyn bolǵan. Tipti qytaılar sadaqtyń syrtyn jylannyń terisimen de qaptaıdy eken. 1950 jyldary Mońǵolııa sadaq atýdy ulttyq sport deńgeıinde damytý úshin QHR-dan 1500 sadaq aldyrdy. Sonyń báriniń syrty jylan terisimen qaptalǵanyn kórdim. Sonyń bireýi mende áli saqtaýly.
– Demek qurama sadaq jasaý úshin eń qajet zat jelim eken. Ony ázirleýdiń joly qandaı?
– Ertede kóshpeliler jelimdi sıyrdyń úıtilgen sıraq nemese tańdaı terisin úsh kún, úsh tún toqtamaı 72 saǵat jumsaq qaınatý arqyly jasaıtyn bolǵan. Osylaı úsh táýlik qaınaǵan teri qoıýlanyp, qap-qara qatty jelimge aınalady. Odan keıin osy jelimge aınalǵan zatty túıgishtep, usaqtalǵan soń, ydysqa salyp suıyltyp, jelimge aınalǵanǵa deıin taǵy qaınatady. Osylaı jelim daıyn bolǵan soń, sadaqtyń jonyna taramys shaptap, ony jelimmen bekitetin bolǵan. Bul jelimdelgen taramys tolyq kepkenge deıin bir jyl ýaqyt ketedi. Sadaq sapaly bolýy úshin mergender bir jylǵa deıin qatty qaıyrymǵa salmaıdy. Kóp bolsa aıyna 5–6 oqtan artyq atpaıdy. Osylaı taǵy bir jyl shynyqtyrady. Qysqasy, taramys tolyq beký úshin eki jyl kútý kerek. Úshinshi jyldan bastap qalaǵanynsha ata beredi. Osyndaı ádispen jasalǵan sadaqty 30 jylǵa deıin ustaýǵa bolady. Sadaq júırik at sııaqty baptap, kútip ustaýdy qajetsinedi.
– Sadaqtyń oǵyn qalaı jasaıdy?
– Sadaq oǵyn qatty taldan, shama kelse qaıyńnan jasaǵan durys. Áýeli qıyp alǵan qaıyńnyń shyrynyn sorǵytyp jáne shaıyrynan aryltý kerek. Ol úshin qaıyńdy aǵyndy sýǵa 3–4 kún tastap qoıady. Odan keıin kóleńke jerge keptiredi. Tolyq kepken soń, uzyn tiliginen sadaq, qysqa tiliginen oq jasaıdy.
Oqty ystyqpen kúıdirip túzeıdi. Ystyq ótken aǵash jibıdi. Ony kózben baqylap otyryp, qolmen ıip túp-túzý qylady. Odan keıin oq jaqsy ushýy úshin oqtyń kiriske (kezge) oqtalatyn bóligine qaraqus, tazqara, búrkit, t.b. iri qustardyń qaýyrsynyn paıdalanyp qanat ornatady.
– Jylyna qansha sadaq jasaısyz, olardy satasyz ba?
– Eki jylda ártúrli stılde 100-ge tarta sadaq jasaımyn. Sadaq bolsa, alatyn adam tabylady. Qazirgi tańda meniń qolymnan shyqqan sadaq álemniń 70-ten astam eline tarady. Olardyń menen sadaq alatyn sebebi, men erte dáýirdiń sadaǵyn jańǵyrtyp jasaıtyn bolǵandyqtan, olar da erte dáýirdiń sadaǵymen atyp kórýge qumar. Mysaly, 2006 jyly Shyńǵys qaǵannyń 800 jyldyq torqaly toıyn atap ótý úshin Býrıat Respýblıkasy meniń bir jyl boıy jasaǵan sadaqtarymdy túgel satyp alyp ketti.
О́tken jyly Ishki Mońǵol eli shaqyrdy. Solarǵa baryp sadaq jasaýdyń qyr-syryn úıretip qaıttym. Burynǵylardan qalǵan sóz bar: «Adyrnany tartqan qoldyń kúshi men atqan adamnyń aqyly toǵysqanda oq múlt ketpeıdi» degen. Osyny tápsirlep aıtar bolsaq, sadaq adamdy baısaldylyqqa baýlıdy, mergendikti meńgergen adamnyń oılaý júıesi, qyraǵylyǵy basqalardan oq boıy ozyq bolady. Eń bastysy, mergen durys atýdy úırengeni jón. Odan keıin baryp ózine saı sadaǵyn tańdap alyp, soǵan úıleskeni durys. Eski kózder bizge sadaq atýdyń kóne dástúrin saqtańdar degendi kóp aıtatyn. Osyny men qazir jastarǵa aıtyp júrmin.
Áńgimelesken –
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
